Adhyāya 240: Indriya–Manas–Buddhi–Ātman — The Inner Hierarchy and Restraint (इन्द्रिय-मनस्-बुद्धि-आत्म-क्रमः)
सत्त्वसंसेवनाद धीरो निद्रामुच्छेत्तुमरहति । विद्वानोंने योगके जो काम
sattva-saṃsevanād dhīro nidrām ucchettum arhati | vidvān yoge ye doṣāḥ kāma-krodha-lobha-bhaya-svapnaḥ pañca proktāḥ, tān sarvathā ucchedayet | teṣāṃ madhye krodhaṃ śamena jayet, kāmaṃ saṅkalpa-tyāgena parājayet; dhīraḥ sattva-guṇasya sevanena nidrāyā ucchedaṃ karoti |
व्यास उवाच— सत्त्वगुणसंसेवनाद् धीरोऽतिनिद्रालस्यं छित्त्वा योगे प्रवर्तते। योगे पञ्च दोषाः कथिताः— कामः क्रोधो लोभो भयं पञ्चमः स्वप्न इति; तान् समूलान् उच्छिन्यात्। क्रोधः शमेन जितव्यः, कामः संकल्पत्यागेन पराजेयः। एवं सत्त्वाश्रयात् संयमी निद्रां जयति, अन्तर्निग्रहं च वर्धयति।
व्यास उवाच
Cultivate sattva to overcome sleep and inertia, and uproot the five yogic faults—desire, anger, greed, fear, and dream-indulgence—by specific disciplines: anger through śama (mind-restraint) and desire through saṅkalpa-tyāga (abandoning craving-driven intentions).
In the Śānti Parva’s instruction setting, Vyāsa delivers practical guidance on inner discipline, prescribing methods to conquer common psychological obstacles that hinder yogic and ethical life.