Adhyāya 240: Indriya–Manas–Buddhi–Ātman — The Inner Hierarchy and Restraint (इन्द्रिय-मनस्-बुद्धि-आत्म-क्रमः)
सत्त्वसंसेवनाद धीरो निद्रामुच्छेत्तुमरहति । विद्वानोंने योगके जो काम
sattvasaṃsevanād dhīro nidrām ucchettum arhati | vidvān yoge ye kāma-krodha-lobha-bhayaṃ ca pañcamaṃ svapnam—ime pañca doṣāḥ proktās teṣāṃ pūrṇatayā ucchedaṃ kuryāt | teṣāṃ madhye krodhaṃ śamena (manonigrahena) jayet, kāmaṃ saṅkalpatyāgena parājayet, tathā dhīraḥ sattvaguṇasaṃsevanena nidrāyā ucchedaṃ kartum arhati ||
व्यास उवाच— सत्त्वसंसेवनाद् धीरो निद्रालस्यं चातिक्रम्य जागरूकः स्यात्। योगे पञ्च दोषाः— कामः क्रोधो लोभो भयं पञ्चमः स्वप्नमोह इति; तान् समूलान् उच्छिन्यात्। क्रोधं शमेन मनोनिग्रहलक्षणेन जयेत्, कामं च संकल्पत्यागेन पराजयेत्। एवं सत्त्वाभ्यासेन शुद्धाचारः साधकः जाग्रतव्रती भवति।
व्यास उवाच
For progress in yoga and ethical life, one should uproot key inner faults—desire, anger, greed, fear, and dream-delusion—by specific disciplines: anger through śama (mental restraint), desire through saṅkalpa-tyāga (dropping craving-driven intentions), and lethargy/sleep through cultivating sattva (clarity and balance).
In the didactic flow of Śānti Parva, Vyāsa speaks as a teacher, giving practical inner methods for self-mastery. The focus is not external action but the purification of the mind and character required for yogic steadiness.