Adhyāya 240: Indriya–Manas–Buddhi–Ātman — The Inner Hierarchy and Restraint (इन्द्रिय-मनस्-बुद्धि-आत्म-क्रमः)
सत्त्वसंसेवनाद धीरो निद्रामुच्छेत्तुमरहति । विद्वानोंने योगके जो काम
sattvasaṃsevanād dhīro nidrām ucchettum arhati | vidvān yoge ye kāma-krodha-lobha-bhayaṃ ca pañcamaṃ svapnam—ime pañca doṣā uktās teṣāṃ pūrṇatayā ucchedaṃ kuryāt | teṣu krodhaṃ śamena (manonigrahena) jayet, kāmaṃ saṅkalpatyāgena parājayet; tathā dhīraḥ sattvaguṇasaṃsevanena nidrāyā ucchedaṃ śaknoti ||
व्यास उवाच— सत्त्वसंसेवनाद् धीरो निद्रामुच्छेत्तुमर्हति। योगे पञ्च दोषा विद्वद्भिः प्रकीर्तिताः— कामः क्रोधो लोभो भयं पञ्चमः स्वप्न इति; तान् सर्वान् समूलान् उच्छिन्यात्। तेषु क्रोधं शमेन जयेत्, कामं संकल्पत्यागेन पराजयेत्; एवं सत्त्वगुणनिषेवणेन धीरः निद्रां निगृह्य योगे जागरूकः स्यात्।
व्यास उवाच
A yogic aspirant should uproot five inner faults—desire, anger, greed, fear, and dreaming—and cultivate sattva. Anger is mastered through śama (calm mind-restraint), desire through saṅkalpa-tyāga (renouncing craving-driven resolve), leading to wakeful clarity that overcomes sleep as an obstacle.
In Śānti Parva’s instruction-setting, Vyāsa delivers a didactic teaching on inner discipline. He lists specific psychological impediments to yoga and prescribes concrete counter-practices—mind-restraint and renunciation of desire-intent—framed within the broader ethical program of self-mastery.