Previous Verse
Next Verse

Shloka 23

Adhyāya 240: Indriya–Manas–Buddhi–Ātman — The Inner Hierarchy and Restraint (इन्द्रिय-मनस्-बुद्धि-आत्म-क्रमः)

प्रमोहो भ्रम आवर्तो घ्राणं श्रवणदर्शने । अद्भुतानि रसस्पर्शे शीतोष्णे मारुताकृति:,सत्त्वसंसेवनाद धीरो निद्रामुच्छेत्तुमरहति । विद्वानोंने योगके जो काम, क्रोध, लोभ, भय और पाँचवाँ स्वप्र--ये पाँच दोष बताये हैं उनका पूर्णतया उच्छेद करे। इनमेंसे क्रोधको शम (मनोनिग्रह) के द्वारा जीते, कामको संकल्पके त्यागद्वारा पराजित करे तथा धीर पुरुष सत्वगुणका सेवन करनेसे निद्राका उच्छेद कर सकता है

vyāsa uvāca | pramoho bhrama āvarto ghrāṇaṃ śravaṇadarśane | adbhutāni rasasparśe śītoṣṇe mārutākṛtiḥ | sattvasaṃsevanād dhīro nidrām ucchettum arhati |

व्यास उवाच—प्रमोहो भ्रम आवर्तो घ्राणं श्रवणदर्शने। अद्भुतानि रसस्पर्शे शीतोष्णे मारुताकृतिः। सत्त्वसंसेवनाद् धीरो निद्रामुच्छेत्तुमर्हति; तस्माद् योगोक्तान् पञ्च दोषान्—कामं क्रोधं लोभं भयं पञ्चमं स्वप्नं—समूलान् उच्छिन्यात्। क्रोधं शमेन जयेत्, कामं संकल्पत्यागेन, सत्त्वाभ्यासेन च निद्रां निवारयेत्।

प्रमोहःdelusion
प्रमोहः:
Karta
TypeNoun
Rootप्रमोह
FormMasculine, Nominative, Singular
भ्रमःconfusion, error
भ्रमः:
Karta
TypeNoun
Rootभ्रम
FormMasculine, Nominative, Singular
आवर्तःwhirl, dizziness
आवर्तः:
Karta
TypeNoun
Rootआवर्त
FormMasculine, Nominative, Singular
घ्राणम्smell (sense), nose
घ्राणम्:
Karta
TypeNoun
Rootघ्राण
FormNeuter, Nominative, Singular
श्रवणदर्शनेhearing and seeing
श्रवणदर्शने:
Karta
TypeNoun
Rootश्रवणदर्शन
FormNeuter, Nominative, Dual
अद्भुतानिwondrous (things)
अद्भुतानि:
Karta
TypeAdjective
Rootअद्भुत
FormNeuter, Nominative, Plural
रसस्पर्शेin taste and touch
रसस्पर्शे:
Adhikarana
TypeNoun
Rootरसस्पर्श
FormMasculine, Locative, Dual
शीतोष्णेin cold and heat
शीतोष्णे:
Adhikarana
TypeNoun
Rootशीतोष्ण
FormNeuter, Locative, Dual
मारुताकृतिःwind-like form/motion
मारुताकृतिः:
Karta
TypeNoun
Rootमारुताकृति
FormFeminine, Nominative, Singular
सत्त्वसंसेवनात्from/by the practice of sattva (purity)
सत्त्वसंसेवनात्:
Apadana
TypeNoun
Rootसत्त्वसंसेवन
FormNeuter, Ablative, Singular
धीरःsteadfast (man)
धीरः:
Karta
TypeAdjective
Rootधीर
FormMasculine, Nominative, Singular
निद्राम्sleep
निद्राम्:
Karma
TypeNoun
Rootनिद्रा
FormFeminine, Accusative, Singular
उच्छेत्तुम्to cut off, to eliminate
उच्छेत्तुम्:
Karma
TypeVerb
Rootउद्-छिद्
FormTumun (infinitive)
अर्हतिis able/fit (to), deserves
अर्हति:
Karta
TypeVerb
Rootअर्ह्
FormPresent, Third, Singular, Parasmaipada

व्यास उवाच

V
Vyāsa