Mahabharata Adhyaya 44
Shalya ParvaAdhyaya 4456 Verses

Adhyaya 44

कार्त्तिकेयाभिषेकः — Consecration of Kārttikeya and the Enumeration of His Retinue

Upa-parva: Kārttikeya-Abhiṣeka (Skanda’s Consecration Episode)

Vaiśaṃpāyana describes the preparation of consecration requisites according to śāstra and Bṛhaspati’s offering of ghee into the kindled fire. Skanda/Kārttikeya is seated upon a divine throne adorned with gems, while the abhiṣecanīya substances are brought forth with auspicious implements and mantra-led procedure. A vast convocation is then catalogued: major devas (Indra, Viṣṇu, Sūrya, Candra, and others), classes of celestial beings (Rudras, Vasus, Ādityas, Aśvins, Viśvedevas, Maruts, Sādhyas, Pitṛs), and numerous ṛṣi lineages and cosmic personifications (rivers, Vedas, oceans, tīrthas, directions, mountains, time-divisions). The chapter culminates in the collective abhiṣeka of the Kumāra as senāpati, followed by systematic bestowals of attendants (pārṣadas/anucaras) from multiple divine donors (e.g., Yama, Sūrya, Soma, Hutāśana, Indra, Viṣṇu, Aśvins, Dhātā, Tvaṣṭṛ, Mitra, Varuṇa, Vāyu, Himavat, Meru, Vindhya, Samudra, Pārvatī, Vāsuki). Extensive onomastic lists describe these beings’ names, forms, weapons, and diverse physiognomies, stressing the scale of Skanda’s consecrated command and the ritual-public confirmation of his martial function.

Chapter Arc: जनमेजय, सरस्वती के प्रभाव का श्रवण कर, द्विजसत्तम से पूछते हैं—किस देश-काल में, किन देवताओं ने, किस विधि से कुमार कार्तिकेय (स्कन्द) का अभिषेक किया और उन्होंने दैत्यों का संहार कैसे किया। → अग्नि-पुत्र तेजोमय गर्भ रूप से प्रकट होकर लोकों को आच्छादित-सा करता है; कृत्तिकाएँ उस ज्वलनाकार तेज को देखती हैं। देवगण पहले से ही महात्माओं के निकायों में आज्ञाएँ देकर अभिषेक की तैयारी करते हैं; ब्रह्मा के नेतृत्व में देवता कुमार को लेकर हिमालय की ओर, पुण्यसलिला सरस्वती के तट पर, समवेत होने लगते हैं। नारद, बृहस्पति आदि देवर्षि-सिद्ध और विविध लोकों के श्रेष्ठ जन भी वहाँ एकत्र होते हैं—समारोह का वैभव बढ़ता है, पर साथ ही यह प्रश्न तीव्र होता है कि यह बालक-सा कुमार देवसेना का नेतृत्व कैसे संभालेगा। → कुमार, बालक होते हुए भी महान् योगबल से सम्पन्न, त्रिशूल-पिनाकधारी देवेश्वर शिव की ओर बढ़ते हैं; उपस्थित देवताओं के विविध अभिप्रायों को लक्ष्य कर वे युगपत् योग का आश्रय लेकर अनेक तनुओं का सृजन करते हैं—एक ही सत्ता का बहुरूप, जिससे सबकी अपेक्षाएँ एक साथ पूर्ण होने लगती हैं। → देवसमुदाय का संदेह शान्त होता है—कुमार की दिव्यता, सामर्थ्य और नेतृत्व-योग्यता प्रत्यक्ष हो जाती है; अभिषेक-यात्रा और अनुष्ठान की व्यवस्था दृढ़ आधार पाती है, सरस्वती-तट का पवित्र मंच देवकार्य के लिए सिद्ध हो जाता है। → अभिषेक की विधि और उसके पश्चात् स्कन्द द्वारा दैत्यों के महान् संहार का विस्तृत वर्णन अगले प्रसंग की ओर संकेत करता है।

Shlokas

Verse 1

ऑपनआक्रात बा अं: 2 चतुश्नत्वारिशो< ध्याय: कुमार कार्तिकेयका प्राकट्य और उनके अभिषेककी तैयारी जनमेजय उवाच सरस्वत्या: प्रभावो<यमुक्तस्ते द्विजसत्तम । कुमारस्याभिषेकं तु ब्रह्मन्‌ व्याख्यातुमहसि

जनमेजय उवाच—सरस्वत्याः प्रभावोऽयं त्वया मे कथितो द्विजसत्तम। इदानीं ब्रह्मन् कुमारस्य कार्त्तिकेयस्याभिषेकं तत्प्रस्तावं च विस्तरेण व्याख्यातुमर्हसि।

Verse 2

यस्मिन्‌ देशे च काले च यथा च वदतां वर । यैश्ञाभिषिक्तो भगवान्‌ विधिना येन च प्रभु:,वक्ताओंमें श्रेष्ठ किस देश और कालमें किन लोगोंने किस विधिसे किस प्रकार शक्तिशाली भगवान्‌ स्कन्दका अभिषेक किया?

जनमेजय उवाच—यस्मिन् देशे च काले च यथा च वदतां वर । यैश्चाभिषिक्तो भगवान् विधिना येन च प्रभुः ॥

Verse 3

स्कन्दो यथा च दैत्यानामकरोत्‌ कदनं महत्‌ | तथा मे सर्वमाचक्ष्व परं कौतूहलं हि मे

स्कन्दो यथा च दैत्यानामकरोत् कदनं महत् । तथा मे सर्वमाचक्ष्व परं कौतूहलं हि मे ॥

Verse 4

वैशम्पायन उवाच कुरुवंशस्य सदृशं कौतूहलमिदं तव । हर्षमुत्पादयत्येव वचो मे जनमेजय

वैशम्पायन उवाच—कुरुवंशस्य सदृशं कौतूहलमिदं तव । हर्षमुत्पादयत्येव वचो मे जनमेजय ॥

Verse 5

हन्त ते कथयिष्यामि शृण्वानस्य नराधिप । अभिषेकं कुमारस्य प्रभावं च महात्मन:

हन्त ते कथयिष्यामि शृण्वानस्य नराधिप । अभिषेकं कुमारस्य प्रभावं च महात्मनः ॥

Verse 6

तेजो माहेश्वरं स्कन्नमग्नौ प्रपतितं पुरा । तत्‌ सर्वभक्षो भगवान्‌ नाशकद्‌ दग्धुमक्षयम्‌

तेजो माहेश्वरं स्कन्नमग्नौ प्रपतितं पुरा । तत् सर्वभक्षो भगवान् नाशकद् दग्धुमक्षयम् ॥

Verse 7

तेनासीदतितेजस्वी दीप्तिमान्‌ हव्यवाहन: । न चैव धारयामास गर्भ तेजोमयं तदा

तेनासीदतितेजस्वी दीप्तिमान् हव्यवाहनः । न चैव धारयामास गर्भं तेजोमयं तदा ॥

Verse 8

स गड्भजामभिसंगम्य नियोगाद्‌ ब्रह्मण: प्रभु: । गर्भमाहितवान्‌ दिव्यं भास्करोपमतेजसम्‌

स गड्भजामभिसंगम्य नियोगाद् ब्रह्मणः प्रभुः । गर्भमाहितवान् दिव्यं भास्करोपमतेजसम् ॥

Verse 9

उस वीर्यके कारण अग्निदेव दीप्तिमान, तेजस्वी तथा शक्तिसम्पन्न होकर भी कष्टका अनुभव करने लगे। वे उस समय उस तेजोमय गर्भकों जब धारण न कर सके, तब ब्रह्माजीकी आज्ञासे उन भगवान्‌ अग्निदेवने सूर्यके समान तेजस्वी उस दिव्य गर्भको गंगाजीमें डाल दिया ।।

उस वीर्यके कारण अग्निदेव दीप्तिमान, तेजस्वी तथा शक्तिसम्पन्न होकर भी कष्टका अनुभव करने लगे। वे उस समय उस तेजोमय गर्भकों जब धारण न कर सके, तब ब्रह्माजीकी आज्ञासे उन भगवान् अग्निदेवने सूर्यके समान तेजस्वी उस दिव्य गर्भको गंगाजीमें डाल दिया ।। अथ गड्जपि तं गर्भभमसहन्ती विधारणे । उत्ससर्ज गिरौ रम्ये हिमवत्यमरार्चिते,तदनन्तर गंगाने भी उस गर्भको धारण करनेमें असमर्थ होकर उसे देवपूजित सुरम्य हिमालय पर्वतके शिखरपर सरकण्डोंमें छोड़ दिया

Verse 10

स तत्र ववृधे लोकानावृत्य ज्वलनात्मज: । ददृशुर्ज्वलनाकाररं तं गर्भमथ कृत्तिका:

स तत्र ववृधे लोकानावृत्य ज्वलनात्मजः । ददृशुर्ज्वलनाकारं तं गर्भमथ कृत्तिकाः ॥

Verse 11

शरस्तम्बे महात्मानमनलात्मजमी श्वरम्‌ । ममायमिति ता: सर्वा: पुत्रार्थिन्योडभिचुक्करुशु:

शरस्तम्बे महात्मानमनलात्मजमीश्वरम् । ममायमिति ताः सर्वाः पुत्रार्थिन्योऽभिचुक्रुशुः ॥

Verse 12

अग्निका वह पुत्र अपने तेजसे सम्पूर्ण लोकोंको व्याप्त करके वहाँ बढ़ने लगा। सरकण्डोंके समूहमें अग्निके समान प्रकाशित होते हुए उस सर्वसमर्थ महात्मा अग्निपुत्रको

वैशम्पायन उवाच—अग्नेः सुतः स्वतेजसा समग्रान् लोकान् व्याप्य तत्रैव ववृधे। सरकण्डवनमध्ये वह्निरिव दीप्तिमान् स सर्वसमर्थो महात्मा अग्निपुत्रो नवजातशिशुरूपेण स्थितः षड्भिः कृत्तिकाभिर्ददर्शे। तं दृष्ट्वा पुत्रकामाः सर्वाः कृत्तिकाः पुनः पुनरुच्चैः प्रचुक्रुशुः—“अयम् मम पुत्रः” इति। तासां मातॄणां वात्सल्यभावं विदित्वा भगवान् प्रभुः स्कन्दः षण्मुखत्वं प्रादुर्भाव्य तदा तासां स्तनेभ्यः प्रस्रुतं पयः षड्भिरवदनैरपिबत्।

Verse 13

त॑ प्रभावं समालक्ष्य तस्य बालस्य कृत्तिका: । परं विस्मयमापचन्ना देव्यो दिव्यवपुर्धरा:,वे दिव्य रूपधारिणी छहों कृत्तिका देवियाँ उस बालकका वह प्रभाव देखकर अत्यन्त आश्चर्यसे चकित हो उठीं

वैशम्पायन उवाच—तस्य बालस्य तं प्रभावं समालक्ष्य दिव्यवपुर्धराः षट् कृत्तिकाः देव्यो महदाश्चर्यमापन्नाः।

Verse 14

यत्रोत्सृष्टः स भगवान्‌ गड़या गिरिमूर्थनि । स शैल: काउ्चन: सर्व: सम्बभौ कुरुसत्तम,कुरुश्रेष्ठ गंगाजीने पर्वतके जिस शिखरपर स्कन्दको छोड़ा था, वह सारा-का-सारा सुवर्णमय हो गया

वैशम्पायन उवाच—यत्र स भगवान् गदया सह गिरिमूर्धनि न्यस्तः, स शैलः सर्वः काञ्चनमयो बभूव, कुरुसत्तम।

Verse 15

वर्धता चैव गर्भेण पृथिवी तेन रज्जिता । अतकश्न सर्वे संवृत्ता गिरय: काज्चनाकरा:,उस बढ़ते हुए शिशुने वहाँकी भूमिको रंजित (प्रकाशित) कर दिया था। इसलिये वहाँके सभी पर्वत सोनेकी खान बन गये

वैशम्पायन उवाच—वर्धता तेन गर्भेण सा पृथिवी रञ्जिता बभूव। तस्मात् तत्र सर्वे गिरयः काञ्चनाकरा इव संवृत्ताः।

Verse 16

कुमार: सुमहावीर्य: कार्तिकेय इति स्मृतः । गाड़ेय: पूर्वम भवन्महायोगबलान्वित:,वह महान्‌ शक्तिशाली कुमार कार्तिकेयके नामसे विख्यात हुआ। वह महान्‌ योगबलसे सम्पन्न बालक पहले गंगाजीका पुत्र था

वैशम्पायन उवाच—स कुमारः सुमहावीर्यः कार्तिकेय इति स्मृतः। स पूर्वं गाङ्गेय इति ख्यातो महायोगबलान्वितः, गङ्गायाः पुत्रो बभूव।

Verse 17

शमेन तपसा चैव वीर्येण च समन्वित: । ववृधे$तीव राजेन्द्र चन्द्रवत्‌ प्रियदर्शन:,राजेन्द्र! शम, तपस्या और पराक्रमसे युक्त वह कुमार अत्यन्त वेगसे बढ़ने लगा। वह देखनेमें चन्द्रमाके समान प्रिय लगता था

वैशम्पायन उवाच— शमेन तपसा चैव वीर्येण च समन्वितः । ववृधेऽतीव राजेन्द्र चन्द्रवत् प्रियदर्शनः ॥

Verse 18

स तस्मिन्‌ काउ्चने दिव्ये शरस्तम्बे श्रिया वृत: । स्तूयमान: सदा शेते गन्धर्वैर्मुनिभिस्तथा

स तस्मिन् काञ्चने दिव्ये शरस्तम्बे श्रिया वृतः । स्तूयमानः सदा शेते गन्धर्वैर्मुनिभिस्तथा ॥

Verse 19

उस दिव्य सुवर्णमय प्रदेशमें सरकण्डोंके समूहपर स्थित हुआ वह कान्तिमान्‌ बालक निरन्तर गन्धर्वों एवं मुनियोंके मुखसे अपनी स्तुति सुनता हुआ सो रहा था ।।

तथैतमन्वनृत्यन्त देवकन्याः सहस्रशः । दिव्यवादित्रनृत्यज्ञाः स्तुवन्त्यः चारुदर्शनाः ॥

Verse 20

अन्वास्ते च नदी देवं गड़ा वै सरितां वरा । दधार पृथिवी चैन बिभ्रती रूपमुत्तमम्‌,सरिताओंमें श्रेष्ठ गंगा भी उस दिव्य बालकके पास आ बैठीं। पृथ्वीदेवीने उत्तम रूप धारण करके उसे अपने अंकमें धारण किया

अन्वास्ते च नदी देवीं गङ्गा वै सरितां वरा । दधार पृथिवी चैनं बिभ्रती रूपमुत्तमम् ॥

Verse 21

जातकर्मादिकास्तत्र क्रियाश्षक्रे बृहस्पति: । वेदश्वैनं चतुर्मूर्तिरुपतस्थे कृताउ्जलि:

जातकर्मादिकास्तत्र क्रियाश्चक्रे बृहस्पतिः । वेदश्चैनं चतुर्मूर्तिरुपतस्थे कृताञ्जलिः ॥

Verse 22

धनुर्वेदश्नतुष्पाद: शस्त्रग्राम: ससंग्रह: | तत्रैनं समुपातिष्ठत्‌ साक्षाद्‌ वाणी च केवला

धनुर्वेदस्य चतुष्पादं शस्त्रग्रामः ससंग्रहः । तत्रैनं समुपातिष्ठत् साक्षाद् वाणी च केवला ॥

Verse 23

स ददर्श महावीर्य देवदेवमुमापतिम्‌ । शैलपुत्र्या समासीनं भूतसंघशतैर्वृतम्‌,कुमारने देखा कि सैकड़ों भूतसंघोंसे घिरे हुए महापराक्रमी देवाधिदेव उमापति गिरिराजनन्दिनी उमाके साथ पास ही बैठे हुए हैं

स ददर्श महावीर्यं देवदेवमुमापतिम् । शैलपुत्र्या समासीनं भूतसंघशतैर्वृतम् ॥

Verse 24

निकाया भूतसंघानां परमाद्भुतदर्शना: । विकृता विकृताकारा विकृताभरणध्वजा:,उनके साथ आये हुए भूतसंघोंके शरीर देखनेमें बड़े ही अद्भुत, विकृत और विकराल थे। उनके आभूषण और ध्वज भी बड़े विकट थे

निकाया भूतसंघानां परमाद्भुतदर्शनाः । विकृता विकृताकाराः विकृताभरणध्वजाः ॥

Verse 25

व्याप्रसिंहर्क्षदना विडालमकरानना: । वृषदंशमुखाश्नान्ये गजोष्ट्रवदनास्तथा

व्याघ्रसिंहर्क्षदना विडालमकराननाः । वृषदंशमुखाश्चान्ये गजोष्ट्रवदनास्तथा ॥

Verse 26

उलूकवदना: केचिद्‌ गृध्रगोमायुदर्शना: । क्रौज्चपारावतनिभैर्वदनै राड़कवैरपि

उलूकवदनाः केचिद् गृध्रगोमायुदर्शनाः । क्रौञ्चपारावतनिभैर्वदनै राड़कैरपि ॥

Verse 27

श्वाविच्छधल्यकगोधानामजैडकगवां तथा । सदृशानि वपुंष्यन्ते तत्र तत्र व्यधारयन्‌

वैशम्पायन उवाच—तस्मिन् रणाङ्गणे तत्र तत्र श्वाविच्छधल्यकगोधानामजैडकगवां तथा। सदृशानि वपुंष्यन्ते व्यधारयन्—मायया रूपविपर्यासं कृत्वा सेनां मोहयितुम्॥

Verse 28

बहुतेरे भूत जहाँ-तहाँ हिंसक जन्तु, साही, गोह, बकरी, भेड़ और गायोंके समान शरीर धारण करते थे ।। केचिच्छैलाम्बुदप्रख्याश्लक्रोद्यतगदायुधा: । केचिदञ्जनपुज्जा भा: केचिच्छवेताचलप्रभा:

वैशम्पायन उवाच—केचिच्छैलाम्बुदप्रख्याः शक्रोद्यतगदायुधाः। केचिदञ्जनपुञ्जाभाः केचिच्छ्वेताचलप्रभाः॥

Verse 29

कितने ही मेघों और पर्वतोंके समान जान पड़ते थे। उन्होंने अपने हाथोंमें चक्र और गदा आदि आयुध ले रखे थे। कोई अंजनपुंजके समान काले और कोई श्वेत गिरिके समान गौर कान्तिसे सुशोभित होते थे ।।

वैशम्पायन उवाच—सप्त मातृगणाश्चैव समाजममुर्विशाम्पते। साध्या विश्वेऽथ मरुतो वसवः पितरस्तथा॥

Verse 30

रुद्रादित्यास्तथा सिद्धा भुजगा दानवा: खगा: । ब्रह्मा स्वयम्भूर्भगवान्‌ सपुत्र: सह विष्णुना

वैशम्पायन उवाच—रुद्रादित्यास्तथा सिद्धा भुजगा दानवाः खगाः। ब्रह्मा स्वयम्भूर्भगवान् सपुत्रः सह विष्णुना॥

Verse 31

शक्रस्तथाभ्ययाद्‌ द्रष्ट कुमारवरमच्युतम्‌ । प्रजानाथ! वहाँ सात मातृकाएँ- आ गयी थीं। साध्य

वैशम्पायन उवाच—शक्रस्तथाभ्ययाद् द्रष्टुं कुमारवरमच्युतम्। प्रजानाथ! सप्त मातृकाः साध्याः विश्वे मरुतो वसवः पितरस्तथा। रुद्रादित्याः सिद्धा भुजगा दानवाः खगाः। ब्रह्मा स्वयम्भूर्भगवान् सपुत्रः सह विष्णुना॥ नारदप्रमुखाश्चापि देवर्षयो देवगन्धर्वसत्तमाः। बृहस्पतिप्रमुखाः सिद्धाः पितरश्च यथोत्तमाः। यामाश्च धामाश्च सर्वशः तत्र समाजिरे॥

Verse 32

देवर्षयश्न सिद्धाश्न बृहस्पतिपुरोगमा: । पितरो जगत: श्रेष्ठा देवानामपि देवता:

देवर्षयश्च सिद्धाश्च बृहस्पतिपुरोगमाः । पितरश्च जगच्छ्रेष्ठा देवानामपि देवताः ॥

Verse 33

स तु बालो5पि बलवान्‌ महायोगबलान्वित:

स तु बालोऽपि बलवान् महायोगबलान्वितः ॥

Verse 34

तमाव्रजन्तमालक्ष्य शिवस्यासीन्मनोगतम्‌

तमाव्रजन्तमालक्ष्य शिवस्यासीन्मनोगतम् ॥

Verse 35

युगपच्छेलपुत्र्याश्च गज़ाया: पावकस्य च । क॑ नु पूर्वमयं बालो गौरवादशभ्युपैष्यति

युगपच्छैलपुत्र्याश्च गङ्गायाः पावकस्य च । कं नु पूर्वमयं बालो गौरवादभ्युपैष्यति ॥

Verse 36

अपि मामिति सर्वेषां तेषामासीन्मनोगतम्‌ । उन्हें आते देख एक ही समय भगवान्‌ शंकर, गिरिराजनन्दिनी उमा, गंगा और अग्निदेवके मनमें यह संकल्प उठा कि देखें यह बालक पिता-माताका गौरव प्रदान करनेके लिये पहले किसके पास जाता है? क्या यह मेरे पास आयेगा? यह प्रश्न उन सबके मनमें उठा ।।

अपि मामिति सर्वेषां तेषामासीन्मनोगतम् । तेषामेतमभिप्रायं चतुर्णामुपलक्ष्य सः ॥

Verse 37

ततो5भवच्चतुर्मूर्ति: क्षणेन भगवान्‌ प्रभु:

ततोऽभवच्चतुर्मूर्तिः क्षणेन भगवान् प्रभुः।

Verse 38

तस्य शाखो विशाखश्न नैगमेयश्व पृष्ठतः । तदनन्तर प्रभावशाली भगवान्‌ स्कन्द क्षणभरमें चार रूपोंमें प्रकट हो गये। पीछे जो उनकी मूर्तियाँ प्रकट हुईं, उनका नाम क्रमश: शाख, विशाख और नैगमेय हुआ ।।

तस्य शाखो विशाखश्च नैगमेयश्च पृष्ठतः। एवं स कृत्वाऽऽत्मानं चतुर्धा भगवान् प्रभुः॥

Verse 39

यतो रुद्रस्ततः स्कन्दो जगामाद्भुतदर्शन: । विशाखस्तु ययौ येन देवी गिरिवरात्मजा

यतो रुद्रस्ततः स्कन्दो जगामाद्भुतदर्शनः। विशाखस्तु ययौ येन देवी गिरिवरात्मजा॥

Verse 40

इस प्रकार अपने-आपको चार स्वरूपोंमें प्रकट करके अद्भुत दिखायी देनेवाले प्रभावशाली भगवान्‌ स्कन्द जहाँ रुद्र थे, उधर ही गये। विशाख उस ओर चल दिये, जिस ओर गिरिराजनन्दिनी उमा देवी बैठी थीं ।।

शाखो ययौ स भगवान् वायुमूर्तिर्विभावसुम्। नैगमेयोऽगमद्गङ्गां कुमारः पावकप्रभः॥

Verse 41

सर्वे भासुरदेहास्ते चत्वार: समरूपिण: । तान्‌ समभ्ययुरव्यग्रास्तदद्भुतमिवाभवत्‌

सर्वे भासुरदेहास्ते चत्वारः समरूपिणः। तान् समभ्ययुरव्यग्रास्तदद्भुतमिवाभवत्॥

Verse 42

हाहाकारो महानासीदू देवदानवरक्षसाम्‌ । तद्‌ दृष्टवा महदाश्चर्यमद्भुतं लोमहर्षणम्‌,वह महान्‌ आश्चर्यमय, अद्भुत तथा रोमांचकारी घटना देखकर देवताओं, दानवों तथा राक्षसोंमें महान्‌ हाहाकार मच गया

हाहाकारो महानासीद्देवदानवरक्षसाम् । तद् दृष्ट्वा महदाश्चर्यमद्भुतं लोमहर्षणम् ॥

Verse 43

इस प्रकार श्रीमहाभारत शल्यपर्वके अन्तर्गत गदापव॑में बलदेवजीकी तीर्थयात्राके प्रसंगमें सारस्वतोपाख्यानविषयक तैंतालीसवाँ अध्याय पूरा हुआ

ततो रुद्रश्च देवी च पावकश्च पितामहः । गङ्गया सहिताः सर्वे प्रणिपेतुर्जगत्पतिम् ॥

Verse 44

प्रणिपत्य ततस्ते तु विधिवद्‌ राजपुड्रव । इदमूचुर्वचो राजन्‌ कार्तिकेयप्रियेप्सया,वहाँ वे सभी देवता और गन्धर्व पूर्ण मनोरथ हो सरस्वतीके सर्वगुणसम्पन्न पावन तटपर विराजमान हुए ।।

प्रणिपत्य ततस्ते तु विधिवद्राजपुत्रव । इदमूचुर्वचो राजन् कार्तिकेयप्रियेप्सया ॥

Verse 45

राजन! नृपश्रेष्ठ! विधिपूर्वक प्रणाम करके वे सब कार्तिकेयका प्रिय करनेकी इच्छासे यह वचन बोले-- ।।

अस्य बालस्य भगवन्नाधिपत्यं यथेप्सितम् । अस्मत्प्रियार्थं देवेश सदृशं दातुमर्हसि ॥

Verse 46

ततः स भगवान्‌ धीमान्‌ सर्वलोकपितामह: । मनसा चिन्तयामास किमयं लभतामिति,तदनन्तर सर्वलोकपितामह बुद्धिमान्‌ भगवान्‌ ब्रह्माने मन-ही-मन चिन्तन किया कि “यह बालक कौन-सा आधिपत्य ग्रहण करे”

ततः स भगवान्धीमान्सर्वलोकपितामहः । मनसा चिन्तयामास किमयं लभतामिति ॥

Verse 47

ऐश्वर्याणि च सर्वाणि देवगन्धर्वरक्षसाम्‌ | भूतयक्षविहड़नां पन्नगानां च सर्वश:

वैशम्पायन उवाच—देवानां गन्धर्वरक्षसां च यानि यान्यैश्वर्याणि विभवाश्च, तथा भूतयक्षविहगानां पन्नगानां च सर्वशः; तानि सर्वाण्यखिलानि तत्र समुपस्थितान्येव।

Verse 48

पूर्वमेवादिदेशासौ निकायेषु महात्मनाम्‌ । समर्थ च तमैश्व॒र्ये महामतिरमन्यत

वैशम्पायन उवाच—स पूर्वमेव महात्मनां निकायेषु स्वाज्ञां न्यधात्; स च महामतिः तमैश्वर्ये समर्थमिति मन्यत।

Verse 49

महामति ब्रह्माने जगत्‌के भिन्न-भिन्न पदार्थोंके ऊपर देवता, गन्धर्व, राक्षस, यक्ष, भूत, नाग और पक्षियोंका आधिपत्य पहलेसे ही निर्धारित कर रखा था। साथ ही वे कुमारको भी आधिपत्य करनेमें समर्थ मानते थे ।।

महामतिः ब्रह्मा जगतः पृथक्पृथक्पदार्थेषु देवानां गन्धर्वरक्षसां यक्षभूतनागपक्षिणां च आधिपत्यं पूर्वमेव व्यवस्थितवान्; कुमारं चाधिपत्ये समर्थममन्यत। ततः स मुहूर्तं ध्यात्वा देवानां श्रेयसि स्थितः, सैनापत्यं ददौ तस्मै सर्वभूतेषु श्रेष्ठाय कार्त्तिकेयाय, भारत।

Verse 50

सर्वदेवनिकायानां ये राजान: परिश्रुता: । तानू सर्वान्‌ व्यादिदेशास्मै सर्वभूतपितामह:,जो सम्पूर्ण देवसमूहोंके राजारूपमें विख्यात थे, उन सबको सर्वभूतपितामह ब्रह्माने कुमारके अधीन रहनेका आदेश दिया

वैशम्पायन उवाच—सर्वदेवनिकायेषु ये राजानः परिश्रुताः, तान् सर्वान् सर्वभूतपितामहः ब्रह्मा कुमारस्याधीनान् भवितुमित्याज्ञापयत्।

Verse 51

ततः कुमारमादाय देवा ब्रह्मपुरोगमा: । अभिषेकार्थमाजम्मु: शैलेन्द्रं सहितास्तत:

ततः कुमारमादाय देवा ब्रह्मपुरोगमाः। अभिषेकार्थमगच्छन् शैलेन्द्रं सहितास्ततः॥

Verse 52

पुण्यां हैमव्तीं देवीं सरिच्छेष्ठां सरस्वतीम्‌ । समन्तपज्चके या वै त्रिषु लोकेषु विश्रुता

वैशम्पायन उवाच—पुण्यां हैमवतीं देवीं सरिच्छ्रेष्ठां सरस्वतीम् । समन्तपञ्चके या वै त्रिषु लोकेषु विश्रुता ॥

Verse 53

तब ब्रह्मा आदि देवता अभिषेकके लिये कुमारको लेकर एक साथ गिरिराज हिमालयपर वहाँसे निकली हुई सरिताओंमें श्रेष्ठ पुण्यसलिला सरस्वती देवीके तटपर गये, जो समन्त-पंचकतीर्थमें प्रवाहित होकर तीनों लोकोंमें विख्यात है ।।

तत्र तीरे सरस्वत्याः पुण्ये सर्वगुणान्विते । निषेदुर्देवगन्धर्वाः सर्वे सम्पूर्णमानसाः ॥

Verse 323

तेडपि तत्र समाजम्मुर्यामा धामाश्च सर्वश: । देवताओं और गन्धवॉमें श्रेष्ठ नारद आदि देवर्षि

तत्रापि सर्वशो यामधामानां समाजाः समागताः । देवानां गन्धर्वमुख्यानां नारदाद्याः देवर्षयः । बृहस्पत्यादयः सिद्धाः पितरश्च देवदेवताः । सर्वे यामगणाश्चैव धामगणाश्च समागताः ॥

Verse 333

अभ्याजगाम देवेशं शूलहस्तं पिनाकिनम्‌ । बालक होनेपर भी बलशाली एवं महान्‌ योगबलसे सम्पन्न कुमार त्रिशूल और पिनाक धारण करनेवाले देवेश्वर भगवान्‌ शिवकी ओर चले

अभ्याजगाम देवेशं शूलहस्तं पिनाकिनम् । बालोऽपि बलवान् कुमारो महायोगबलान्वितः ॥

Verse 363

युगपद्‌ योगमास्थाय ससर्ज विविधास्तनू: । तब उन सबके अभिप्रायको लक्ष्य करके कुमारने एक ही साथ योगबलका आश्रय ले अपने अनेक शरीर बना लिये

युगपद् योगमास्थाय ससर्ज विविधास्तनूः । सर्वेषामभिप्रायं ज्ञात्वा कुमारो योगबलात् ॥

Frequently Asked Questions

How martial authority becomes publicly legitimate: the chapter frames command as an office established through śāstric procedure, collective witness, and sanctioned delegation rather than personal assertion.

Power is depicted as relational and ordered: capability is formalized through rites, and effective leadership is supported by distributed roles, obligations, and recognized patrons within a wider cosmic and social structure.

No explicit phalaśruti formula is presented in this passage; the meta-significance is conveyed indirectly through the epic’s emphasis on śāstric procedure, auspicious materials, and collective consecration as markers of legitimacy.

Read Mahabharata in the Vedapath app

Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.

Continue reading in the Vedapath app

Open in App