Adhyaya 20
Jarāsandha–Vāsudeva Saṃvāda: Kṣātra-Dharma, Pride, and the Ethics of Coercion (Sabhā Parva, Adhyāya 20)
Upa-parva: Jarāsandha–Saṃvāda (Discourse with Jarāsandha) — within Sabhā Parva
Adhyāya 20 stages a structured disputation. Jarāsandha opens by denying any remembered enmity and challenges the visitors to name his alleged wrongdoing, warning that harming the innocent burdens one’s conscience and violates dharma (1–5). Vāsudeva replies by reframing Jarāsandha’s conduct as culpable: he has subjugated kṣatriyas, generated severe fault, and seeks to justify violence under religious pretext; Vāsudeva rejects the propriety of human sacrifice and criticizes the moral confusion that labels peers as “beasts” (6–12). The discourse then pivots to kṣatriya ideology: Jarāsandha’s belief in unrivaled supremacy is described as delusion; Vāsudeva invokes the martial-ritual pathway where victory and restraint are disciplined under dharma, urging Jarāsandha to abandon arrogance and avoid ruin exemplified by earlier proud kings (13–22). Identity is disclosed—Vāsudeva and the Pāṇḍavas are not disguised brāhmaṇas—and a clear proposal is issued: engage in a direct contest or release the detained rulers (23–24). Jarāsandha answers with a boast of universal conquest and articulates an ethic of domination as kṣatriya practice, offering to fight singly or in combinations (25–28). Vaiśaṃpāyana concludes by noting Jarāsandha’s preparations and the narrative positioning of Jarāsandha as a destined target within the epic’s larger moral economy (29–34).
Chapter Arc: युधिष्ठिर की अनुमति मिलते ही श्रीकृष्ण, अर्जुन और भीम—तीनों मगध-यात्रा का संकल्प बाँधते हैं; वायुदेव का संकेत-सा वचन बताता है कि जरासंध साधारण शत्रु नहीं, अपराजेय-सा पर्वत है। → यह स्पष्ट होता जाता है कि जरासंध को सामान्य रण-नीति से नहीं जीता जा सकता—देव-असुर भी युद्ध में उसे न जीत सकें, तो उपाय क्या हो? कृष्ण नीति, भीम बल और अर्जुन रक्षक-ढाल बनकर त्रयी की तरह एक ही यज्ञ-कार्य (राजसूय हेतु बाधा-निवारण) साधने निकलते हैं। → तीनों का निश्चय कठोर रूप लेता है: वे जरासंध से एकान्त में मिलेंगे और उसे ऐसी स्थिति में लाएँगे कि वह तीनों में से किसी एक के साथ द्वन्द्व स्वीकार करे—यहीं से ‘उपाय’ (रण से अधिक नीति) निर्णायक बनता है। → यात्रा का दृश्य-क्रम खुलता है—सरयू पार कर, पूर्वी कोसल, मिथिला, गंगा-शोण आदि नदियों-प्रदेशों को लाँघते हुए वे मगध की सीमा में पहुँचते हैं और गोधन-समृद्ध, जल-वन-शोभित मगध-पुर का दर्शन करते हैं। → मगध-पुर सामने है—अब अगला कदम है जरासंध के निकट जाना और उसे द्वन्द्व के लिए बाध्य करना; क्या नीति बल पर भारी पड़ेगी या बल नीति का मार्ग बनाएगा?
Shlokas
Verse 1
भीकम (2 अमान (जरासंधवधपर्व) विशोड€्ध्याय: युधिष्ठिरके अनुमोदन करनेपर श्रीकृष्ण
वायुरुवाच पतितौ हंसडिम्भकौ कंसश्च सगणो हत: । जरासंधस्य निधने कालोऽयं समुपागतः ॥
Verse 2
न शक््यो<सौ रणे जेतुं सर्वैरपि सुरासुरै: । बाहुयुद्धेन जेतव्य: स इत्युपलभामहे
न शक्योऽसौ रणे जेतुं सर्वैरपि सुरासुरै: । बाहुयुद्धेन जेतव्य: स इत्युपलभामहे ॥
Verse 3
मयि नीतिर्बलं भीमे रक्षिता चावयोर्जय: । मागध॑ साधयिष्याम इष्टिं त्रय इवाग्नय:
मयि नीतिर्बलं भीमे रक्षिता चावयोर्जय: । मागधं साधयिष्याम इष्टिं त्रय इवाग्नय: ॥
Verse 4
त्रिभिरासादितो5स्माभिविंजने स नराधिप: | न संदेहो यथा युद्धमेकेनाप्युपपास्यति
वायुरुवाच—यदा वयं त्रय एकान्ते तं नराधिपं जरासन्धमुपसर्पामः, तदा स निःसन्देहं अस्माकं त्रिषु कस्यचिदेकेन सह द्वन्द्वयुद्धं स्वीकर्तुमुपपद्यते। मानभङ्गभयात् स न प्रतिषेधं करिष्यति; महाबलस्य भीमसेनस्य सह युद्धलाभलोभेन स्वबाहुबलदर्पेण च मत्तः सन् जरासन्धो ध्रुवं भीमेन सह समराय प्रवर्तिष्यते।
Verse 5
अवमानाच्च लोभाच्च बाहुवीर्याच्च दर्पित: । भीमसेनेन युद्धाय ध्रुवमप्युपयास्थति
वायुरुवाच—अवमानात् च लोभात् च बाहुवीर्याच्च दर्पितः। जरासन्धो ध्रुवमेव भीमसेनेन सह द्वन्द्वयुद्धाय उपयास्यति॥
Verse 6
अलं तस्य महाबाहुर्भीमसेनो महाबल: | लोकस्य समुदीर्णस्य निधनायान्तको यथा
वायुरुवाच—अलं तस्य महाबाहुर्भीमसेनो महाबलः। यथा लोकस्य समुदीर्णस्य निधनायान्तक एक एव पर्याप्तः, तथा जरासन्धवधाय भीम एक एव पर्याप्तः॥
Verse 7
यदि मे हृदयं वेत्सि यदि ते प्रत्ययो मयि । भीमसेनार्जुनौ शीघ्र न््यासभूतौ प्रयच्छ मे
वायुरुवाच—यदि मे हृदयं वेत्सि यदि ते प्रत्ययो मयि, राजन्। तर्हि भीमसेनार्जुनौ शीघ्रं न्यासभूतौ मम प्रयच्छ॥
Verse 8
वैशम्पायन उवाच एवमुक्तो भगवता प्रत्युवाच युधिष्ठिर: । भीमार्जुनौ समालोक्य सम्प्रह्ृष्टमुखौ स्थितौ
वैशम्पायन उवाच—एवमुक्तो भगवता प्रत्युवाच युधिष्ठिरः। भीमार्जुनौ समालोक्य सम्प्रहृष्टमुखौ स्थितौ, ततो युधिष्ठिरः प्रत्युवाच॥
Verse 9
युधिछिर उवाच अच्युताच्युत मा मैवं व्याहरामित्रकर्शन । पाण्डवानां भवान् नाथो भवन्तं चाश्रिता वयम्
युधिष्ठिर उवाच—अच्युताच्युत! मा मैवं व्याहर, मित्रकर्शन। पाण्डवानां भवान् नाथो रक्षिता च; भवन्तं च वयम् आश्रिताः।
Verse 10
यथा वदसि गोविन्द सर्व तदुपपद्यते | न हि त्वमग्रतस्तेषां येषां लक्ष्मी: पराड्मुखी,गोविन्द! आप जैसा कहते हैं, वह सब ठीक है। जिनकी राज्यलक्ष्मी विमुख हो चुकी है, उनके सम्मुख आप आते ही नहीं हैं
युधिष्ठिर उवाच—यथा वदसि गोविन्द, सर्वं तदुपपद्यते। न हि त्वमग्रतस्तेषां तिष्ठसि येषां लक्ष्मीः पराङ्मुखी।
Verse 11
निहतश्न जरासंधो मोक्षिताश्न महीक्षित: | राजसूयश्न मे लब्धो निदेशे तव तिकछत:ः
युधिष्ठिर उवाच—निहतो जरासन्धो मोक्षिताश्च महीक्षितः। राजसूयो मया लब्धो निदेशे तव तिष्ठता॥
Verse 12
क्षिप्रमेव यथा त्वेतत् कार्य समुपपद्यते । अप्रमत्तो जगन्नाथ तथा कुरु नरोत्तम
युधिष्ठिर उवाच—क्षिप्रमेव यथा त्वेतत् कार्यं समुपपद्यते। अप्रमत्तो जगन्नाथ तथा कुरु नरोत्तम॥
Verse 13
त्रिभिर्भवद्धि्हिं विना नाहं जीवितुमुत्सहे । धर्मकामार्थरहितो रोगार्त इव दु:खित:
युधिष्ठिर उवाच—त्रिभिर्भवद्भिः विना नाहं जीवितुमुत्सहे। धर्मकामार्थरहितो रोगार्त इव दुःखितः॥
Verse 14
न शौरिणा विना पार्थो न शौरि: पाण्डवं विना । नाजेयो<स्त्यनयोलोंके कृष्णयोरिति मे मति:
न शौरिणा विना पार्थो न शौरिः पाण्डवं विना । नाजेयोऽस्त्यनयोर् लोके कृष्णयोरिति मे मतिः ॥
Verse 15
जगन्नाथ! पुरुषोत्तम! आप सावधान होकर वही उपाय कीजिये
अयं च बलिनां श्रेष्ठः श्रीमानपि वृकोदरः । युवाभ्यां सहितो वीरः किं न कुर्यान्महायशाः ॥
Verse 16
सुप्रणीतो बलौघो हि कुरुते कार्यमुत्तमम् । अंध॑ बल॑ जडं प्राहु: प्रणेतव्यं विचक्षणै:
सुप्रणीतो बलौघो हि कुरुते कार्यमुत्तमम् । अन्धं बलं जडं प्राहुः प्रणेतव्यं विचक्षणैः ॥
Verse 17
यतो हि निम्नं भवति नयन्ति हि ततो जलम् । यतश्कछिद्रं ततश्चापि नयन्ते धीवरा जलम्
यतो हि निम्नं भवति नयन्ति हि ततो जलम् । यतश्छिद्रं ततश्चापि नयन्ते धीवरा जलम् ॥
Verse 18
तस्मान्नयविधानज्ञं पुरुषं लोकविश्रुतम् । वयम॒श्रित्य गोविन्द यताम: कार्यसिद्धये,इसीलिये हम नीतिविधानके ज्ञाता लोकविख्यात महापुरुष श्रीगोविन्दकी शरण लेकर कार्यसिद्धिके लिये प्रयत्न करते हैं
तस्मान्नयविधानज्ञं पुरुषं लोकविश्रुतम् । वयमाश्रित्य गोविन्द यतामः कार्यसिद्धये ॥
Verse 19
एवं प्रज्ञानयबलं क्रियोपायसमन्वितम् | पुरस्कुर्वीत कार्येषु कृष्णं कार्यार्थसिद्धये
एवं प्रज्ञानयबलं क्रियोपायसमन्वितम् । पुरस्कुर्वीत कार्येषु कृष्णं कार्यार्थसिद्धये ॥
Verse 20
एवमेव यदुश्रेष्ठ यावत्कार्यार्थसिद्धये । अर्जुन: कृष्णमन्वेतु भीमो<न्वेतु धनंजयम् । नयो जयो बलं चैव विक्रमे सिद्धिमेष्यति
एवमेव यदुश्रेष्ठ यावत्कार्यार्थसिद्धये । अर्जुनः कृष्णमन्वेतु भीमोऽन्वेतु धनंजयम् । नयो जयो बलं चैव विक्रमे सिद्धिमेष्यति ॥
Verse 21
वैशग्पायन उवाच एवमुक्तास्तत: सर्वे भ्रातरो विपुलौजस: । वार्ष्णेय: पाण्डवेयौ च प्रतस्थुर्मागधध॑ प्रति
वैशम्पायन उवाच । एवमुक्तास्ततः सर्वे भ्रातरो विपुलौजसः । वार्ष्णेयः पाण्डवेयौ च प्रतस्थुर्मागधं प्रति ॥
Verse 22
वर्चस्विनां ब्राह्मणानां स्नातकानां परिच्छदम् | आच्छाद्य सुद्ददां वाक्यैर्मनोज्जैरभिनन्दिता:
वर्चस्विनां ब्राह्मणानां स्नातकानां परिच्छदम् । आच्छाद्य सुदृढां वाक्यैर्मनोज्ञैरभिनन्दिताः ॥
Verse 23
अमषदिभिततप्तानां ज्ञात्यर्थ मुख्यतेजसाम् । रविसोमाग्निवपुषां दीप्तमासीत् तदा वपु:
अमर्षदिभिततप्तानां ज्ञात्यर्थं मुख्यतेजसाम् । रविसोमाग्निवपुषां दीप्तमासीत् तदा वपुः ॥
Verse 24
हतं मेने जरासंध॑ दृष्टवा भीमपुरोगमौ । एककार्यसमुद्यन्तौ कृष्णौ युद्धेडधपराजितौ
वैशम्पायन उवाच—भीमपुरोगमौ एककार्यसमुद्यतौ युद्धेऽपराजितौ तौ कृष्णौ दृष्ट्वा युधिष्ठिरो मेने—जरासन्धो हतः। जरासन्धे प्रति धर्म्यरोषप्रदीप्तं तयोर्महत्तेजः प्रादुरभवत्, स्वजनोद्धारार्थं समुत्थितम्। तदा सूर्यचन्द्राग्निसमप्रभाणां तेषां त्रयाणां रूपमत्यन्तमुद्भासितमिवाभवत्।
Verse 25
ईशौ हि तौ महात्मानौ सर्वकार्यप्रवर्तिनौ | धर्मकामार्थलोकानां कार्याणां च प्रवर्तकौ
वैशम्पायन उवाच—ईशौ हि तौ महात्मानौ सर्वकार्यप्रवर्तिनौ। निमेषोन्मेषादारभ्य महाप्रलयपर्यन्तं सर्वेषां कर्मणां नियन्तारौ, धर्मकामार्थलोकेषु च यथायोग्यकर्मसु जनान् प्रवर्तयितारौ—नरनारायणाविति।
Verse 26
कुरुभ्य: प्रस्थितास्ते तु मध्येन कुरुजाज्लम् । रम्यं पच्मसरो गत्वा कालकूटमतीत्य च
वैशम्पायन उवाच—कुरुभ्यः प्रस्थितास्ते तु मध्येन कुरुजाङ्गलम्। रम्यं पद्मसरः प्राप्य कालकूटं च लङ्घयन्, गण्डकीं महाशोणं सदानीरां तथैव च, एकपर्वतदेशस्य नदीन् क्रमेणोत्तीर्णा अग्रे जग्मुः।
Verse 27
गण्डकीं च महाशोणं सदानीरां तथैव च । एकपर्वतके नद्यः क्रमेणैत्याव्रजन्त ते
गण्डकीं च महाशोणं सदानीरां तथैव च। एकपर्वतदेशस्य नदीन् क्रमेणोत्तीर्णा व्रजन्त ते॥
Verse 28
उत्तीर्य सर॒यूं रम्यां दृष्टवा पूर्वाश्ष कोसलान् | अतीत्य जम्मुर्मिथिलां पश्यन्तो विपुला नदी:
वैशम्पायन उवाच—उत्तीर्य सरयूं रम्यां दृष्ट्वा पूर्वान् कोसलान्। अतीत्य जम्बुं मिथिलां जग्मुस्ते विपुला नदीः पश्यन्तः॥
Verse 29
अतीत्य गड्डां शोणं च त्रयस्ते प्राड्मुखास्तदा । कुशचीरच्छदा जम्मुर्मागधं क्षेत्रमच्युता:
वैशम्पायन उवाच—गङ्गां शोणं चातीत्य ते त्रयः स्थिरव्रता वीराः तदा प्राङ्मुखाः प्रस्थिताः। कुशचीरच्छदाः सन्तो यथाकालं जग्मुः, अथ मगधक्षेत्रस्य सीमाम् उपाजग्मुः।
Verse 30
ते शश्वद् गोधनाकीर्णमम्बुमन्तं शुभद्रुमम् । गोरथ॑ं गिरिमासाद्य ददृशुर्मागधं पुरम्
वैशम्पायन उवाच—ते शश्वद् गोधनाकीर्णम् अम्बुमन्तं शुभद्रुमम्। गोरथं गिरिमासाद्य ददृशुर्मागधं पुरम्॥
Frequently Asked Questions
Whether a ruler can claim kṣatriya-duty while subjugating peers and treating them as instruments of prestige or ritual intent; the chapter tests the boundary between legitimate enforcement and unjust coercion against those deemed not guilty.
Power must be ethically constrained: dharma is not validated by victory alone, and pride (māna/darpa) is portrayed as a systematic risk that corrupts judgment, invites downfall, and harms public order.
No explicit phalaśruti is stated; the meta-commentary appears through Vaiśaṃpāyana’s closing framing, which positions the confrontation as part of an ordered moral sequence in the epic where harmful governance becomes subject to corrective intervention.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.