Adhyaya 87
द्रोणपर्व — अध्याय ८७: सात्यकेरनुयात्रा (Sātyaki’s resolve and departure to reach Arjuna)
Upa-parva: Jayadratha-vadha-anuyāna (Sātyaki’s pursuit toward Arjuna)
Sañjaya reports that, upon hearing Yudhiṣṭhira’s words, Sātyaki evaluates both operational risk and reputational cost, resolving to go so that none may say he approached Arjuna out of fear. He affirms hierarchical obedience—placing Yudhiṣṭhira’s command as weighty as a guru’s—and declares his commitment to the welfare of Kṛṣṇa and the Pāṇḍavas. He outlines the tactical problem: Arjuna is positioned at a distance, intent on Jayadratha’s neutralization, while Jayadratha is protected within layered defenses under prominent chariot-warriors (including figures such as Droṇa’s son, Karṇa, and Kṛpa). Sātyaki then inventories the opposing screen: elephant formations (including named corps), elite chariot units, and contingents associated with Kirātas, Kāmbojas, Śakas, and others—presented as trained and cohesive. He orders full preparation of his chariot with diverse weapons and well-conditioned horses; ritual auspiciousness and gifting accompany his departure. Before moving, he instructs Bhīma to protect the king, and with confidence in success he advances into the opposing host to rejoin Arjuna per Yudhiṣṭhira’s directive.
Chapter Arc: धृतराष्ट्र, अभिमन्यु-वध के शोक से व्याकुल होकर संजय से पूछते हैं—“कल (श्वोभूते) मेरे पुत्रों ने क्या किया, और सव्यसाची अर्जुन के पराक्रम को जानते हुए भी वे कैसे निर्भय होकर उस पाप-कर्म में प्रवृत्त हुए?” → राजा का विलाप आरोप में बदलता है: वे पूछते हैं कि पुत्र-शोक से क्रुद्ध, मृत्यु-समान अर्जुन को रण में आते देख कौरवों ने क्या सोचा; साथ ही वे अपने पक्ष के वरिष्ठों—शल्य, सोमदत्त, भीष्म, द्रोण, विकर्ण, बाह्लीक, कृप आदि—की स्थिति और निर्णयों पर भी प्रश्न उठाते हैं, मानो दोष और उत्तरदायित्व की खोज कर रहे हों। → धृतराष्ट्र का अंतर्द्वंद्व चरम पर पहुँचता है: एक ओर वे स्वीकारते हैं कि कृष्ण-सारथ्य और कवचधारी अर्जुन के रहते ‘पराजय नहीं’—दूसरी ओर वे संजय से सुनी बातों (भीष्म-द्रोण जैसे पुरुषसिंहों के हत होने/असमर्थ होने की आशंका) को स्मरण कर दुर्योधन की हठ और अपने पुत्रों के ‘अत्यन्त अन्याय’ पर टूट पड़ते हैं। → अध्याय का निष्कर्ष किसी बाह्य समाधान में नहीं, धृतराष्ट्र के भीतर उतरते सत्य में है—कि अन्याय से उपजा यह शोक अब लौटाया नहीं जा सकता; वे संजय से युद्ध-वृत्तांत की माँग करते हुए भी अपने पुत्रों की नीति-हीनता को ही मूल कारण मानने लगते हैं। → संजय के विस्तृत वर्णन की ओर संकेत बना रहता है—अर्जुन के प्रतिशोध-प्रचंड आगमन के सामने कौरव-सेना की वास्तविक दशा और अगले संघर्ष का परिणाम क्या हुआ?
Shlokas
Verse 1
ऑपन--माजल छा जि (जयद्रथवधपर्व) पजञ्चाशीतितमो<ध्याय: धृतराष्ट्रका विलाप धृतराष्ट उवाच श्वोभूते किमकार्षुस्ते दुःखशोकसमन्विता: । अभिमन्यौ हते तत्र के वायुध्यन्त मामका:
धृतराष्ट्र उवाच— संजय, अभिमन्यौ तत्र हते शोकदुःखसमन्विताः पाण्डवाः प्रभाते किमकुर्वत? मम पक्षे च के योद्धारोऽयुध्यन्त?
Verse 2
जानन्तस्तस्य कर्माणि कुरव: सव्यसाचिन: । कथं तत् किल्बिषं कृत्वा निर्भया ब्रूहि मामका:,सव्यसाची अर्जुनके पराक्रमको जानते हुए भी मेरे पक्षवाले कौरव योद्धा उनका अपराध करके कैसे निर्भय रह सके? यह बताओ
धृतराष्ट्र उवाच— जानन्तोऽपि सव्यसाचिनः कर्माणि पराक्रमं च कुरवो मम, कथं तस्यापराधं कृत्वा निर्भयाः सन्ति? तन्मे ब्रूहि।
Verse 3
पुत्रशोकाभिसंतप्तं क्रुद्धं मृत्युमिवान्तकम् । आयान्तं पुरुषव्याप्रं कथं ददृशुराहवे
धृतराष्ट्र उवाच— पुत्रशोकाभिसंतप्तं क्रुद्धं मृत्युमिवान्तकम्, आयान्तं पुरुषव्याघ्रं तमर्जुनं कथं मम पुत्रा रणभूमौ ददृशुः?
Verse 4
कपिराजध्वजं संख्ये विधुन्वानं महद् धनु: । दृष्टवा पुत्रपरिद्यूनं किमकुर्वत मामका:
धृतराष्ट्र उवाच— कपिराजध्वजं संख्ये विधुन्वानं महद्धनुः, पुत्रवियोगदुःखार्तं दृष्ट्वा तं किमकुर्वत मम पुत्राः?
Verse 5
कि नु संजय संग्रामे वृत्तं दुर्योधन प्रति । परिदेवो महानद्य श्रुतो मे नाभिनन्दनम्
धृतराष्ट्र उवाच— किं नु संजय संग्रामे दुर्योधनं प्रति वृत्तम्? महान् परिदेवो मे श्रुतोऽद्य; नाभिनन्दनशब्दाः श्रूयन्ते।
Verse 6
बभूवुर्ये मनोग्राह्या: शब्दा: श्रुतिसुखावहा: । न श्रूयन्तेड्द्य सर्वे ते सैन्धवस्य निवेशने
ये मनोग्राह्याः श्रुतिसुखावहाः शब्दाः सैन्धवस्य नृपस्य निवेशने निरन्तरं श्रूयन्ते स्म, ते सर्वेऽद्य तत्र सर्वथा न श्रूयन्ते।
Verse 7
स्तुवतां नाद्य श्रूयन्ते पुत्राणां शिबिरे मम । सूतमागधसंघानां नर्तकानां च सर्वश:,मेरे पुत्रोंके शिविरमें अब स्तुति करनेवाले सूतों, मागधों एवं नर्तकोंके शब्द सर्वथा नहीं सुनायी पड़ते हैं
स्तुवतां सूतानां मागधानां च संघानां नर्तकानां च सर्वशः नाद्य श्रूयन्ते शब्दाः पुत्राणां मम शिबिरे।
Verse 8
शब्देन नादिताभी क्षणम भवद् _यत्र मे श्रुति: । दीनानामद्य तं शब्दं न शुणोमि समीरितम्
यत्र मे श्रुतिः क्षणमपि शब्देन नादिताभूत्, तं दीनानां समीरितं शब्दमद्य न शृणोमि।
Verse 9
जहाँ मेरे कान निरन्तर स्वजनोंके आनन्द-कोलाहलसे गूँजते रहते थे, वहीं आज मैं अपने दीन-दु:खी पुत्रोंके द्वारा उच्चारित वह हर्षसूचक शब्द नहीं सुन रहा हूँ ।।
यत्र मम कर्णौ स्वजनानां हर्षकोलाहलेन निरन्तरं नादितौ भवतः, तत्रैव अद्य दीनदुःखितैः पुत्रैर्मया हर्षसूचकः शब्दो न श्रूयते। निवेशने सत्यधृतेः सोमदत्तस्य, संजय, पुरा तात आसीनोऽहं उत्तमं शुभं शब्दमश्रौषम्; स तु नूनं न विद्यते, मौनमेव तेषां पतनं घोषयति।
Verse 10
तदद्य पुण्यहीनो5हमार्तस्वरनिनादितम् । निवेशनं गतोत्साहं पुत्राणां मम लक्षये
तदद्य पुण्यहीनोऽहं पुत्राणां मम निवेशनं आर्तस्वरनिनादितं गतोत्साहं लक्षये।
Verse 11
परंतु आज पुण्यहीन मैं अपने पुत्रोंके घरको उत्साहशून्य एवं आर्तनादसे गूँजता हुआ देख रहा हूँ ।।
अद्य तु पुण्यहीनः सन् अहं स्वपुत्राणां गृहाणि उत्साहशून्यानि आर्तनादप्रतिनादितानि च पश्यामि। विविंशतेर्दुर्मुखस्य चित्रसेनविकर्णयोश्च तथा मेऽन्येषां सुतानां गृहेषु पूर्ववत् हर्षध्वनिः न श्रूयते।
Verse 12
ब्राह्म॒णा: क्षत्रिया वैश्या यं शिष्या: पर्युपासते । द्रोणपुत्रं महेष्वासं पुत्राणां मे परायणम्
ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्याः ये शिष्याः पर्युपासते। द्रोणपुत्रं महेष्वासं मम पुत्राणां परायणम्॥
Verse 13
वितण्डालापसंलापैद्रूतवादित्रवादितै: । गीतैश्न विविधैरिष्टे रमते यो दिवानिशम्
वितण्डालापसंलापैर्द्रुतवादित्रवादितैः। गीतैश्च विविधैरिष्टै रमते यो दिवानिशम्॥
Verse 14
उपास्यमानो बहुभि: कुरुपाण्डवसात्वतै: । सूत तस्य गृहे शब्दो नाद्य द्रौणे्यथा पुरा
उपास्यमानो बहुभिः कुरुपाण्डवसात्वतैः। सूत तस्य गृहे शब्दो नाद्य द्रौणे्यथा पुरा॥
Verse 15
द्रोणपुत्र॑ महेष्वासं गायना नर्तकाश्न ये । अत्यर्थमुपतिष्ठन्ति तेषां न श्रूयते ध्वनि:,महाधनुर्धर द्रोणपुत्रकी सेवामें जो गायक और नर्तक अधिक उपस्थित होते थे, उनकी ध्वनि अब नहीं सुनायी देती है
द्रोणपुत्रं महेष्वासं गायना नर्तकाश्च ये। अत्यर्थमुपतिष्ठन्ति तेषां न श्रूयते ध्वनिः॥
Verse 16
विन्दानुविन्दयो: सायं शिबिरे यो महाध्वनि:
धृतराष्ट्र उवाच—तात, विन्दानुविन्दयोः शिबिरे सायं यः पुरा महाध्वनिः श्रूयते स्म—गणानां नर्तकानां तालगीतसमन्वितः स्वनः—स अद्य न श्रूयते।
Verse 17
श्रूयते सोडद्य न तथा केकयानां च वेश्मसु । नित्यं प्रमुदितानां च तालगीतस्वनो महान्
केकयानां च वेश्मसु नित्यं प्रमुदितानां यः तालगीतस्वनो महान्, स अद्य न तथा श्रूयते।
Verse 18
सप्त तन्तून् वितनन््वाना याजका यमुपासते
सप्त तन्तून् वितन्वाना याजका यं उपासते।
Verse 19
ज्याघोषो ब्रह्मघोषश्न तोमरासिरथध्वनि:
ज्याघोषो ब्रह्मघोषश्च तोमरासिरथध्वनिः।
Verse 20
नानादेशसमुत्थानां गीतानां यो5भवत् स्वन:
नानादेशसमुत्थानां गीतानां योऽभवत् स्वनः।
Verse 21
यदा प्रभृत्युपप्लव्याच्छान्तिमिच्छठ्जनार्दन:
धृतराष्ट्र उवाच—संजय, यदा भगवाञ्जनार्दनः स्वमहिम्नोऽच्युतः सर्वभूतानामनुकम्पया शान्तिं स्थापयितुमिच्छन् उपप्लव्याद् हस्तिनापुरं प्राप, तदा मया मूढं पुत्रं दुर्योधनमेतद् उच्यत—
Verse 22
आगत: सर्वभूतानामनुकम्पार्थमच्युत: । ततो5हमन्लुवं सूत मन्द दुर्योधनं तदा
आगतः सर्वभूतानामनुकम्पार्थमच्युतः। ततोऽहमब्रुवं सूत मन्दं दुर्योधनं तदा॥
Verse 23
वासुदेवेन तीर्थन पुत्र संशाम्य पाण्डवै: । कालप्राप्तमहं मन्ये मा त्वं दुर्योधनातिगा:
वासुदेवेन तीर्थेन पुत्र संशाम्य पाण्डवैः। कालप्राप्तमहं मन्ये मा त्वं दुर्योधनातिगाः॥
Verse 24
शमं चेद् याचमान॑ त्वं प्रत्याख्यास्यसि केशवम् | हितार्थमभिजल्पन्तं न तवास्ति रणे जय:
शमं चेद् याचमानं त्वं प्रत्याख्यास्यसि केशवम्। हितार्थमभिजल्पन्तं न तवास्ति रणे जयः॥
Verse 25
प्रत्याचष्ट स दाशार्हमृषभं सर्वधन्विनाम् । अनुनेयानि जल्पन्तमनयान्नान्वपद्यत
प्रत्याचष्ट स दाशार्हमृषभं सर्वधन्विनाम्। अनुनेयानि जल्पन्तमनयान्नान्वपद्यत॥
Verse 26
(कर्णदुःशासनमते सौबलस्य च दुर्मते: । प्रत्याख्यातो महाबाहुः कुलान्तकरणेन मे ।।
धृतराष्ट्र उवाच— कर्णदुःशासनमते सौबलस्य च दुर्मतेः । प्रत्याख्यातो महाबाहुः श्रीकृष्णो मे सुतोऽनघ ॥ कुलान्तकरणो मूढो दुर्योधनः सुदुर्मतिः । ततो दुःशासनस्यैव कर्णस्य च मतं द्वयोः ॥ अन्ववर्तत मां हित्वा कृष्टः कालेन दुर्मतिः ॥
Verse 27
न हाहं द्यूतमिच्छामि विदुरो न प्रशंसति । सैन्धवो नेच्छति द्यूतं भीष्मो न द्यूतमिच्छति
धृतराष्ट्र उवाच— नाहं द्यूतमिच्छामि विदुरो न प्रशंसति । सैन्धवो नेच्छति द्यूतं भीष्मो न द्यूतमिच्छति ॥
Verse 28
शल्यो भूरिश्रवाश्वैव पुरुमित्रो जयस्तथा । अश्वत्थामा कृपो द्रोणो द्यूतं नेच्छन्ति संजय,संजय! शल्य, भूरिश्रवा, पुरुमित्र, जय, अश्व॒त्थामा, कृपाचार्य और द्रोणाचार्य भी जूआ होने नहीं देना चाहते थे
धृतराष्ट्र उवाच— शल्यो भूरिश्रवाश्चैव पुरुमित्रो जयस्तथा । अश्वत्थामा कृपो द्रोणो द्यूतं नेच्छन्ति संजय ॥
Verse 29
एतेषां मतमादाय यदि वर्तेत पुत्रक: । सज्ञातिमित्र: ससुहृच्चिरं जीवेदनामय:,यदि बेटा दुर्योधन इन सबकी राय लेकर चलता तो भाई-बन्धु, मित्र और सुहृदोंसहित दीर्घकालतक नीरोग एवं स्वस्थ रहकर जीवन धारण करता
धृतराष्ट्र उवाच— एतेषां मतमादाय यदि वर्तेत पुत्रकः । सज्ञातिमित्रः ससुहृच्चिरं जीवेदनामयः ॥
Verse 30
श्लक्ष्णा मधुरसम्भाषा ज्ञातिबन्धुप्रियंवदा: । कुलीना: सम्मता: प्राज्ञा: सुखं प्राप्स्यन्ति पाण्डवा:
धृतराष्ट्र उवाच— श्लक्ष्णा मधुरसम्भाषा ज्ञातिबन्धुप्रियंवदाः । कुलीनाः सम्मताः प्राज्ञाः सुखं प्राप्स्यन्ति पाण्डवाः ॥
Verse 31
धमपिक्षी नरो नित्यं सर्वत्र लभते सुखम् | प्रेत्यभावे च कल्याण प्रसादं प्रतिपद्यते
धर्मापेक्षी नरो नित्यं सर्वत्र लभते सुखम् । प्रेत्यभावे च कल्याणं प्रसादं प्रतिपद्यते ॥
Verse 32
अहंस्ति पृथिवीं भोक्तुं समर्था: साधनेडपि च । तेषामपि समुद्रान्ता पितृपैतामही मही,'पाण्डव पृथ्वीका राज्य भोगनेमें और उसे प्राप्त करनेमें भी समर्थ हैं। यह समुद्रपर्यन्त पृथ्वी उनके बाप-दादोंकी भी है
पृथिवीं भोक्तुं समर्थाः साधनेष्वपि च क्षमाः । तेषामपि समुद्रान्ता पितृपैतामही मही ॥
Verse 33
नियुज्यमाना: स्थास्यन्ति पाण्डवा धर्मवर्त्मनि । सन्ति मे ज्ञातयस्तात येषां श्रोष्यन्ति पाण्डवा:
नियुज्यमानाः स्थास्यन्ति पाण्डवा धर्मवर्त्मनि । सन्ति मे ज्ञातयस्तात येषां श्रोष्यन्ति पाण्डवाः ॥
Verse 34
शल्यस्य सोमदत्तस्य भीष्मस्य च महात्मन: । द्रोणस्याथ विकर्णस्य बाह्लीकस्य कृपस्य च
शल्यस्य सोमदत्तस्य भीष्मस्य च महात्मनः । द्रोणस्याथ विकर्णस्य बाह्लीकस्य कृपस्य च ॥
Verse 35
अन््येषां चैव वृद्धानां भरतानां महात्मनाम् | त्वदर्थ ब्रुवतां तात करिष्यन्ति वचो हि ते
अन्येषां चैव वृद्धानां भरतानां महात्मनाम् । त्वदर्थं ब्रुवतां तात करिष्यन्ति वचो हि ते ॥
Verse 36
कं वा त्वं मन्यसे तेषां यस्तान् ब्रूयादतो5न्यथा । कृष्णो न धर्म संजहाात् सर्वे ते हि तदन््वया:
धृतराष्ट्र उवाच—तेषां वा त्वं कं मन्यसे यः पाण्डवान् प्रति तदन्यथा ब्रूयात्? कृष्णो हि कदाचन धर्मं न परित्यजेत्, सर्वे च पाण्डवा एव तदन्वयाः।
Verse 37
मयापि चोक्तास्ते वीरा वचन धर्मसंहितम् । नान्यथा प्रकरिष्यन्ति धर्मात्मानो हि पाण्डवा:,“मेरे कहनेपर भी वे मेरे धर्मयुक्त वचनकी अवहेलना नहीं करेंगे; क्योंकि वीर पाण्डव धर्मात्मा हैं!
मयापि ते वीरा धर्मसंहितं वचनं प्रोक्ताः। नान्यथा प्रकरिष्यन्ति, धर्मात्मानो हि पाण्डवाः।
Verse 38
इत्यहं विलपन् सूत बहुश: पुत्रमुक्तवान् | न च मे श्रुतवान् मूढो मन््ये कालस्य पर्ययम्
इत्यहं सूत विलपन् बहुशः पुत्रमब्रुवम्। न च मे श्रुतवान् मूढो; मन्ये कालस्य पर्ययम्।
Verse 39
वृकोदरार्जुनौ यत्र वृष्णिवीरश्न सात्यकि: । उत्तमौजाश्च पाज्चाल्यो युधामन्युश्न दुर्जय:
यत्र वृकोदरार्जुनौ वृष्णिवीरश्च सात्यकिः। उत्तमौजाश्च पाञ्चाल्यो युधामन्युश्च दुर्जयः॥ तत्र कः पुरुषो लोके जीविताशां समाश्रितः। एतैः सह रणं कर्तुं समुत्सहेत वीर्यवान्॥
Verse 40
धृष्टद्युम्नश्न दुर्धर्ष: शिखण्डी चापराजित: । अश्मका: केकयार्नैव क्षत्रधर्मा च सौमकि:
धृष्टद्युम्नश्च दुर्धर्षः शिखण्डी चापराजितः। अश्मकाः केकयाश्चैव क्षत्रधर्मा च सौमकिः॥
Verse 41
चैद्यश्न॒ चेकितानश्न पुत्र: काश्यस्य चाभिभू: । द्रौपदेया विराटश्न द्रपदश्ष महारथ:
चैद्यश्च धृष्टकेतुश्च चेकितानश्च वीर्यवान् । काशिराजसुतोऽभिभूर्द्रौपदेयाश्च पञ्च वै ॥ विराटश्च नृपो वीरः द्रुपदश्च महारथः । एतेषां सहिता यत्र भीमसेनार्जुनादयः ॥ सात्यकिः पाञ्चालमुख्याः शिखण्डी चापराजितः । तत्र लोके क एवासीत् जिजीविषुर्युधि स्थितः ॥
Verse 42
यमौ च पुरुषव्याप्रौ मन्त्री च मधुसूदन: । क एताज्जातु युध्येत लोके5स्मिन् वै जिजीविषु:
यमौ च पुरुषव्याघ्रौ मन्त्री च मधुसूदनः । क एताज्जातु युध्येत लोकेऽस्मिन्वै जिजीविषुः ॥
Verse 43
दिव्यमस्त्रं विकुर्वाणान् प्रसहेद् वा परान् मम । अन्यो दुर्योधनात् कर्णाच्छकुने श्वापि सौबलात्
दिव्यमस्त्रं विकुर्वाणान् प्रसहेद्वा परान्मम । अन्यो दुर्योधनात्कर्णाच्छकुनेः सौबलादपि ॥
Verse 44
दुःशासनचतुर्थानां नान्यं पश्यामि पठ्चमम् । अथवा दुर्योधन, कर्ण, सुबलपुत्र शकुनि तथा चौथे दुःशासनके सिवा मैं पाँचवें किसी ऐसे वीरको नहीं देखता, जो दिव्यास्त्र प्रकट करनेवाले मेरे इन शत्रुओंका वेग सह सके ।।
दुःशासनचतुर्थानां नान्यं पश्यामि पञ्चमम् । येषामभीषुहस्तः स्याद्विष्वक्सेनो रथे स्थितः ॥
Verse 45
तेषामथ विलापानां नाय॑ दुर्योधन: स्मरेत्
तेषामथ विलापानां नायं दुर्योधनः स्मरेत् ।
Verse 46
तेषां विदुरवाक्यानामुक्तानां दीर्घदर्शनात्
धृतराष्ट्र उवाच— दीर्घदर्शिना विदुरेण भविष्यफलमवेक्ष्य यदुक्तं वाक्यं, तदेवेदानीं यथावत् अस्माकं फलं प्रसूतम्। एतत् पश्यन् अहं मन्ये—सात्यकिना च अर्जुनेन च स्वसैन्यस्य संहारं पश्यन्तो मम पुत्राः शोकमापन्ना भविष्यन्ति।
Verse 47
दृष्टवेमां फलनिर्व॑त्ति मनन््ये शोचन्ति पुत्रका: । सेनां दृष्टवाभिभूतां मे शैनेयेनार्जुनेन च
धृतराष्ट्र उवाच— इमां फलनिर्वृत्तिं दृष्ट्वा मन्ये मम पुत्राः शोचन्ति। मम सेनां शैनेयेनार्जुनेन चाभिभूतां दृष्ट्वा ते शोकमापन्ना भविष्यन्ति।
Verse 48
शून्यान् दृष्टवा रथोपस्थान् मन्ये शोचन्ति पुत्रका: । हिमात्यये यथा कक्ष शुष्क॑ वातेरितो महान्
धृतराष्ट्र उवाच— रथोपस्थानानि शून्यानि दृष्ट्वा मन्ये मम पुत्राः शोचन्ति। यथा हिमात्यये वातेरितो महानग्निः शुष्कं तृणं दहन् प्रधावति, तथा पार्थो मम सेनां दग्ध्वा प्रधाविष्यति। संजय, त्वं कथाकुशलः; तस्माद् युद्धस्य वृत्तान्तं सर्वमाचक्ष्व मे।
Verse 49
अनि्निर्दहेत् तथा सेनां मामिकां स धनंजय: । आचक्ष्व मम तत् सर्व कुशलो हासि संजय:
धृतराष्ट्र उवाच— एवमेव स धनंजयो मामिकां सेनामग्निरिव दहेत्। संजय, त्वं कुशलः; तत् सर्वं विस्तरेण ममाचक्ष्व।
Verse 50
यदुपायात सायाह्रे कृत्वा पार्थस्य किल्बिषम् | अभिमन्यौ हते तात कथमासीन्मनो हि व:
धृतराष्ट्र उवाच— तात, अभिमन्यौ हते सायाह्ने पार्थस्य महत् किल्बिषं कृत्वा यदा यूयं शिबिरं प्रत्युपायात, तदा वः मनः कथमासीৎ?
Verse 51
न जातु तस्य कर्माणि युधि गाण्डीवधन्चन: । अपकृत्य महत् तात सोढुं शक्ष्यन्ति मामका:
धृतराष्ट्र उवाच—न जातु तस्य कर्माणि युधि गाण्डीवधन्वनः । अपकृत्य महत् तात सोढुं शक्ष्यन्ति मामकाः ॥
Verse 52
तात! गाण्डीवधारी अर्जुनका महान् अपकार करके मेरे पुत्र युद्धमें उनके पराक्रमको कभी नहीं सह सकेंगे ।।
धृतराष्ट्र उवाच—तात! गाण्डीवधारी अर्जुनं महान्तम् अपकारं कृत्वा मम पुत्रा युधि तस्य पराक्रमं न जातु सहिष्यन्ति । किन्नु दुर्योधनः कृत्यं किमब्रवीत् । कर्णः कृत्यं किमब्रवीत् । दुःशासनः सौबलश्च तेषामेवं गतेष्वपि किमब्रूताम् ॥
Verse 53
सर्वेषां समवेतानां पुत्राणां मम संजय । यद् वृत्तं तात संग्रामे मन्दस्यापनयैर्भूशम्
धृतराष्ट्र उवाच—सर्वेषां समवेतानां पुत्राणां मम संजय । यद्वृत्तं तात संग्रामे तन्ममाचक्ष्व विस्तरात् ॥
Verse 54
लोभानुगस्य दुर्बुद्धेः क्रोधेन विकृतात्मन: । राज्यकामस्य मूढस्य रागोपहतचेतस: । दुर्नीतं वा सुनीतं॑ वा तन्ममाचक्ष्व संजय
लोभानुगस्य दुर्बुद्धेः क्रोधेन विकृतात्मनः । राज्यकामस्य मूढस्य रागोपहतचेतसः । दुर्नीतं वा सुनीतं वा तन्ममाचक्ष्व संजय ॥
Verse 85
इति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि जयद्रथवधपर्वणि धृतराष्ट्रवाक्ये पज्चाशीतितमो<ध्याय:
इति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि जयद्रथवधपर्वणि धृतराष्ट्रवाक्ये पञ्चाशीतितमोऽध्यायः ॥
Verse 176
नृत्यतां श्रूयते तात गणानां सोउद्य न स्वनः । विन्द और अनुविन्दके शिविरमें संध्याके समय जो महान् शब्द सुनायी पड़ता था
धृतराष्ट्र उवाच—तात, पूर्वं यः गणानां नर्तकानां तालस्वरसमन्वितो महान् निनादः श्रूयते स्म, स नूनं न श्रूयते। विन्दानुविन्दयोः शिविरे सायाह्ने यः महाशब्दः समुत्थायते स्म, तथा सदा प्रमुदितानां केकयानां गृहेषु गीततालघोषः, सोऽद्य नोपलभ्यते।
Verse 183
सौमदत्तिं श्रुतनिधिं तेषां न श्रूयते ध्वनि: । वेद-विद्याके भण्डार जिस सोमदत्तपुत्र भूरिश्रवाके यहाँ सातों यज्ञोंका अनुष्ठान करनेवाले याजक सदा रहा करते थे
धृतराष्ट्र उवाच—सौमदत्तेः श्रुतनिधेर्भूरिश्रवसः गृहात् अद्य ध्वनिरपि न श्रूयते। यत्र सप्तयज्ञानुष्ठानपरायणाः याजका नित्यं निवसन्ति स्म, तत्र तेषां ब्राह्मणानां वाणी नूनं नोपलभ्यते।
Verse 193
द्रोणस्यासीदविरतो गृहे तं न शृणोम्यहम् । द्रोणाचार्यके घरमें निरन्तर धनुषकी प्रत्यंचाका घोष
धृतराष्ट्र उवाच—द्रोणस्य गृहे पूर्वम् अविरतो धनुषः प्रत्यञ्चाघोषो वेदमन्त्रजपध्वनिश्च, तोमरखड्गरथानां च शब्दः प्रतिध्वनति स्म; तदहं तत्राधुना न शृणोमि।
Verse 446
संनद्धश्नार्जुनो योद्धा तेषां नास्ति पराजय: । रथपर बैठे हुए भगवान् श्रीकृष्ण हाथोंमें बागडोर लेकर जितना सारथ्य करते हैं तथा जिनकी ओरसे कवचधारी अर्जुन युद्ध करनेवाले हैं, उनकी कभी पराजय नहीं हो सकती
धृतराष्ट्र उवाच—येषां पक्षे संनद्धोऽर्जुनो योद्धा तिष्ठति, तेषां पराजयो नास्ति। यदा च रथोपस्थे भगवाञ्श्रीकृष्णो हस्ताभ्यां रश्मीन् गृहीत्वा सम्यक् सारथ्यं करोति, तदा येषां कृते कवचधारी अर्जुनो युद्धं करोति, ते कदाचित् नाभिभूयन्ते।
Verse 453
हतौ हि पुरुषव्याप्रौ भीष्मद्रोणौ त्वमात्थ वै | संजय! यह दुर्योधन मेरे उन विलापोंको कभी याद नहीं करेगा। तुम कहते हो कि 'पुरुषसिंह भीष्म और द्रोणाचार्य मारे गये”
धृतराष्ट्र उवाच—हतौ हि पुरुषव्याघ्रौ भीष्मद्रोणौ त्वया प्रोक्तौ, संजय। तथापि स दुर्योधनः मम विलापान् कदाचित् न स्मरिष्यति। त्वं वदसि—‘नृसिंहौ भीष्मद्रोणौ निहतौ’ इति।
Verse 2036
वादित्रनादितानां च सोडउ्द्य न श्रूयते महान् । नाना प्रदेशोंसे आये हुए लोगोंके गाये हुए गीतोंका और बजाये हुए बाजोंका भी जो महान् शब्द श्रवण-गोचर होता था, वह अब नहीं सुनायी देता है
धृतराष्ट्र उवाच—यः स महान् शब्दः पूर्वं श्रवणगोचरोऽभवत्—नानादेशेभ्य आगतैर्जनैर्गीतानां गीतैः, वादित्राणां च नादैः—स इदानीं न श्रूयते।
Frequently Asked Questions
Sātyaki must reconcile urgent battlefield obedience with the risk of being perceived as acting from fear; he explicitly frames action as duty-driven rather than reputation-damaging retreat.
Legitimate authority and collective responsibility can require swift, high-risk action; ethical agency is shown through clarity of intent, disciplined preparation, and prioritizing protection of the vulnerable command center.
No explicit phalaśruti appears here; the chapter functions as operational narration and character-ethics exposition within the war report, emphasizing intent, hierarchy, and readiness rather than devotional reward claims.
Ask anything about Adhyaya 87 of the Mahabharata (Gita Press)
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free Google sign-in keeps your chat saved across web and the app.
Read Mahabharata (Gita Press) in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.