Adhyaya 86
Sātyaki’s Assurance and the Protection of Dharmarāja (सात्यकिवचनम्—धर्मराजरक्षणविचारः)
Upa-parva: Jayadratha-vadha-anukramaṇikā (Pursuit and Safeguarding of Dharmarāja)
Sañjaya reports a measured, courteous exchange in which Sātyaki responds to Yudhiṣṭhira’s prior speech, affirming that it is timely, reasoned, and oriented toward Arjuna’s objective. Sātyaki declares readiness for extreme exertion when deployed by the king, framing his commitment as both operational and ethical. He then articulates a strategic constraint: the pursuit and elimination of Jayadratha will be rendered futile if Droṇa succeeds in capturing Yudhiṣṭhira. Sātyaki requests that Yudhiṣṭhira be placed under reliable protection (explicitly naming Kṛṣṇa/Pradyumna as potential guardians) and warns about Droṇa’s battlefield capability and intent. He offers confidence in Arjuna’s superiority over the assembled opposition, while repeatedly returning to the necessity of guarding the king as the war’s political keystone. Yudhiṣṭhira agrees, resolves to intensify self-protection, authorizes Sātyaki to proceed toward Arjuna, and enumerates a defensive cordon of allies—Bhīma, Dhṛṣṭadyumna, the Draupadeyas, and multiple allied rulers—asserting that Droṇa will be checked, particularly by Dhṛṣṭadyumna’s counter-pressure.
Chapter Arc: अर्जुन युद्धभूमि से लौटकर शुभ कक्ष्या/ड्योढ़ी में प्रवेश करता है; धर्मराज युधिष्ठिर उसे प्रणाम-स्वीकार कर प्रेम से आलिंगन करते हैं—और समस्त सुहृदों में आशा का संचार होता है। → युधिष्ठिर के आशीर्वाद और शुभ-लक्षणों (दाहिने प्रकट होने वाले विजय-सूचक निमित्त) के बीच अर्जुन अपने संकल्प को धार देता है: जयद्रथ-वध अनिवार्य है, पर साथ ही धर्मराज की रक्षा भी उतनी ही महान् जिम्मेदारी है। रथ-यात्रा की तैयारी होती है; कृष्ण सारथ्य संभालते हैं, सात्यकि को निर्देश मिलता है। → अर्जुन का प्रतिज्ञा-वाक्य निर्णायक रूप लेता है—‘मैं वहीं जाऊँगा जहाँ सैन्धव (जयद्रथ) यमलोक जाने की प्रतीक्षा कर रहा है’; और साथ ही यह भी कि जहाँ वासुदेव और वह स्वयं उपस्थित हों, वहाँ अनिष्ट नहीं हो सकता। → गोविन्द रश्मियाँ थामते हैं और रथ युद्ध-उद्देश्य की ओर बढ़ता है; सात्यकि ‘तथेत्य’ कहकर युधिष्ठिर की सुरक्षा-व्यवस्था हेतु प्रस्थान करता है—रणनीति स्पष्ट, भूमिकाएँ निश्चित। → अगले चरण में अर्जुन का जयद्रथ तक पहुँचना और उसे घेरने वाली कौरव-व्यवस्था को तोड़ना—क्या प्रतिज्ञा समय पर पूरी होगी?
Shlokas
Verse 1
हि ही बक। हि मा चतुरशीतितमो< ध्याय: युधिष्ठिरका अर्जुनको आशीर्वाद
संजय उवाच । एवं तु वदतां तेषां प्रादुरासीद् धनंजयः । दिदृक्षुर्भरतश्रेष्ठं राजानं ससुहृद्गणम् ॥
Verse 2
त॑ निविष्टं शुभां कक्ष्यामभिवन्द्याग्रत: स्थितम् | तमुत्थायार्जुन॑ प्रेम्णा सस्वजे पाण्डवर्षभ:
तं निविष्टं शुभां कक्ष्यामभिवन्द्याग्रतः स्थितम् । तमुत्थायार्जुनः प्रेम्णा सस्वजे पाण्डवर्षभः ॥
Verse 3
उस सुन्दर ड्योढ़ीमें प्रवेश करके राजाको प्रणाम करनेके पश्चात् उनके सामने खड़े हुए अर्जुनको पाण्डव-दश्रेष्ठ युधिष्ठिरने उठकर प्रेमपूर्वक हृदयसे लगा लिया ।।
मूर्ध्नि चैनमुपाघ्राय परिष्वज्य च बाहुना । आशिषः परमाः प्रोच्य स्मयथमानोऽभ्यभाषत् ॥
Verse 4
व्यक्तमर्जुन संग्रामे ध्रुवस्ते विजयो महान् । यादगूपा च ते च्छाया प्रसन्नश्च जनार्दन:
व्यक्तमर्जुन संग्रामे ध्रुवस्ते विजयो महान् । यादृगूपा च ते छाया प्रसन्नश्च जनार्दनः ॥
Verse 5
तमब्रवीत् ततो जिष्णुर्महदा श्चर्यमुत्तमम् । दृष्टवानस्मि भद्रं ते केशवस्य प्रसादजम्
तमब्रवीत्ततो जिष्णुर्महदाश्चर्यमुत्तमम् । दृष्टवानस्मि भद्रं ते केशवस्य प्रसादजम् ॥
Verse 6
ततस्तत् कथयामास यथा दृष्टं धनंजय: । आश्चासनार्थ सुदह्ददां ऋ्यम्बकेण समागमम्,यों कहकर अर्जुन अपने सुहृदोंके आश्वासनके लिये जिस प्रकार भगवान् शंकरसे मिलनका स्वप्न देखा था, वह सब कह सुनाया
ततस्तत्कथयामास यथा दृष्टं धनंजयः । आश्वासनार्थं सुहृदां त्र्यम्बकेण समागमम् ॥
Verse 7
ततः शिरोभिरवरनिं स्पृष्टवा सर्वे च विस्मिता: । नमस्कृत्य वृषाड्काय साधु साधथ्वित्यथाब्रुवन्
ततः शिरोभिरवरनिं स्पृष्ट्वा सर्वे च विस्मिताः । नमस्कृत्य वृषध्वजाय साधु साध्वित्यथाब्रुवन् ॥
Verse 8
अनुज्ञातास्ततः सर्वे सुहृदो धर्मसूनुना । त्वरमाणा: सुसंनद्धा हृष्टा युद्धाय निर्ययु:
अनुज्ञातास्ततः सर्वे सुहृदो धर्मसूनुना । त्वरमाणाः सुसंनद्धा हृष्टा युद्धाय निर्ययुः ॥
Verse 9
अभिवाद्य तु राजानं युयुधानाच्युतार्जुना: । हृष्टा विनिर्ययुस्ते वै युधिष्ठिरनिवेशनात्,तत्पश्चात् राजा युधिष्ठिरको प्रणाम करके सात्यकि, श्रीकृष्ण और अर्जुन बड़े हर्षके साथ उनके शिविरसे बाहर निकले
अभिवाद्य तु राजानं युयुधानाच्युतार्जुनाः । हृष्टा विनिर्ययुस्ते वै युधिष्ठिरनिवेशनात् ॥
Verse 10
रथेनैकेन दुर्धर्षा युयुधानजनार्दनौ । जग्मतु: सहितौ वीरावर्जुनस्य निवेशनम्,दुर्धर्ष वीर सात्यकि और श्रीकृष्ण एक रथपर आरूढ़ हो एक साथ अर्जुनके शिविरमें गये
रथेनैकेन दुर्धर्षा युयुधानजनार्दनौ । जग्मतुः सहितौ वीरावर्जुनस्य निवेशनम् ॥
Verse 11
तत्र गत्वा हृषीकेश: कल्पयामास सूतवत् । रथं रथवरस्याजौ वानरर्षभलक्षणम्
तत्र गत्वा हृषीकेशः कल्पयामास सूतवत् । रथं रथवरस्याजौ वानरर्षभलक्षणम् ॥
Verse 12
स मेघसमनिर्घोषस्तप्तकाउचनसप्रभ: । बभौ रथवर: क्लृप्त: शिशुर्दिवसकृद् यथा
स मेघसमनिर्घोषस्तप्तकाञ्चनसप्रभः । बभौ रथवरः क्लृप्तः शिशुर्दिवसकृद् यथा ॥
Verse 13
ततः पुरुषशार्दूल: सज्जं सज्जपुर:सर: । कृताद्विकाय पार्थाय न्यवेदयत तं॑ रथम्
ततः पुरुषशार्दूलः सज्जं सज्जपुरःसरः । कृताद्विकाय पार्थाय न्यवेदयत तं रथम् ॥
Verse 14
त॑ं तु लोकवरः पुंसां किरीटी हेमवर्मभृत् । चापबाणधरो वाहूं प्रदक्षिणमवर्तत,तब पुरुषोंमें श्रेष्ठ लोकप्रवर अर्जुनने सोनेके कवच और किरीट धारण करके धनुष- बाण लेकर उस रथकी परिक्रमा की
तं तु लोकवरः पुंसां किरीटी हेमवर्मभृत् । चापबाणधरो बाहूं प्रदक्षिणमवर्तत ॥
Verse 15
तपोविद्यावयोवृद्धैः क्रियावद्धिर्जितिन्द्रियै: । स्तूयमानो जयाशीर्भिरारुरोह महारथम्
तपोविद्यावयोवृद्धैः क्रियावद्भिर्जितेन्द्रियैः । स्तूयमानो जयाशीर्भिरारुरोह महारथम् ॥
Verse 16
जैत्रै: सांग्रामिकैर्मन्त्रै: पूर्वमेव रथोत्तमम् अभिमन्त्रितमर्चिष्मानुदयं भास्करो यथा
जैत्रैः सांग्रामिकैर्मन्त्रैः पूर्वमेव रथोत्तमम् । अभिमन्त्रितमर्चिष्मानुदयं भास्करो यथा ॥
Verse 17
स रथे रथिनां श्रेष्ठ काड्चने काज्चनावृत: । विबभौ विमलोडर्चिष्मान् मेराविव दिवाकर:
स रथे रथिनां श्रेष्ठः काञ्चने काञ्चनावृतः । विबभौ विमलार्चिष्मान् मेराविव दिवाकरः ॥
Verse 18
अन्वारुरुह्तुः पार्थ युयुधानजनार्दनौ | शर्यातिर्यज्ञमायान्तं यथेन्द्रं देवमश्विनौ
अन्वारुरुहतुः पार्थं युयुधानजनार्दनौ । शर्यातिर्यज्ञमायान्तं यथेन्द्रं देवमश्विनौ ॥
Verse 19
अथ जग्राह गोविन्दो रश्मीन् रश्मिविदां वर: । मातलिवरासवस्येव वृत्रं हन्तुं प्रयास्यत:
अथ जग्राह गोविन्दो रश्मीन् रश्मिविदां वरः । मातलिवरासवस्येव वृत्रं हन्तुं प्रयास्यतः ॥
Verse 20
स ताभ्यां सहित: पार्थो रथप्रवरमास्थित: । सहितो बुधशुक्रा भ्यां तमो निघ्नन् यथा शशी
स ताभ्यां सहितः पार्थो रथप्रवरमास्थितः । सहितो बुधशुक्राभ्यां तमो निघ्नन् यथा शशी ॥
Verse 21
सैन्धवस्य वध प्रेप्सु: प्रयात: शत्रुपूगहा । सहाम्बुपतिमित्रा भ्यां यथेन्द्रस्तारकामये
सैन्धवस्य वधं प्रेप्सुः प्रयातः शत्रुपूगहा । सहाम्बुपतिमित्राभ्यां यथेन्द्रस्तारकामये ॥
Verse 22
ततो वादित्रनिर्धोषिर्माड्रल्यैश्व स्तवैः शुभै: । प्रयान्तमर्जुनं वीर॑ मागधाश्वैव तुष्टवु:
ततो वादित्रनिर्घोषैर्माङ्गल्यैश्च स्तवैः शुभैः । प्रयान्तमर्जुनं वीरं मागधाः सूतवन्दिनः तुष्टुवुः ॥
Verse 23
सजयाशी: सपुण्याह: सूतमागधनि:स्वन: । युक्तो वादित्रघोषेण तेषां रतिकरो5भवत्
सञ्जयाशीः सपुण्याहः सूतमागधनिःस्वनः । युक्तो वादित्रघोषेण तेषां रतिकरोऽभवत् ॥
Verse 24
तमनुप्रयतो वायु: पुण्यगन्धवह: शुभ: । ववीौ संहर्षयन् पार्थ द्विषतश्चापि शोषयन्
तमनुप्रयतो वायुः पुण्यगन्धवहः शुभः । ववौ संहर्षयन् पार्थं द्विषतश्चापि शोषयन् ॥
Verse 25
ततस्तस्मिन् क्षणे राजन् विविधानि शुभानि च । प्रादुरासन् निमित्तानि विजयाय बहूनि च । पाण्डवानां त्वदीयानां विपरीतानि मारिष
ततस्तस्मिन् क्षणे राजन् विविधानि शुभानि च । प्रादुरासन् निमित्तानि विजयाय बहूनि च । पाण्डवानां त्वदीयानां विपरीतानि मारिष ॥
Verse 26
दृष्टवार्जुनो निमित्तानि विजयाय प्रदक्षिणम् युयुधानं महेष्वासमिदं वचनमत्रवीत्,अर्जुनने अपने दाहिने प्रकट होनेवाले उन विजयसूचक शुभ लक्षणोंको देखकर महाधनुर्धर सात्यकिसे इस प्रकार कहा--
दृष्ट्वार्जुनो निमित्तानि विजयाय प्रदक्षिणम् । युयुधानं महेष्वासमिदं वचनमब्रवीत् ॥
Verse 27
युयुधानाद्य युद्धे मे दृश्यते विजयो श्लुव: । यथा हीमानि लिड्डनि दृश्यन्ते शिनिपुड़व,'शिनिप्रवर युयुधान! आज जैसे ये शुभ लक्षण दिखायी देते हैं, उनसे युद्धमें मेरी निश्चित विजय दृष्टिगोचर हो रही है”
सञ्जय उवाच— शिनिप्रवर युयुधान! अद्य युद्धे मे विजयः शुभः सुस्पष्टं दृश्यते; यथा हि शुभानि निमित्तानि प्रादुर्भवन्ति।
Verse 28
सो<हं तत्र गमिष्यामि यत्र सैन्धवको नृपः । यियासुर्यमलोकाय मम वीर्य प्रतीक्षते,“अतः मैं वहीं जाऊँगा, जहाँ सिंधुराज जयद्रथ यमलोकमें जानेकी इच्छासे मेरे पराक्रमकी प्रतीक्षा कर रहा है
सञ्जय उवाच— अहं तत्र गमिष्यामि यत्र सैन्धवको नृपः जयद्रथो यमलोकं गन्तुमिच्छन् मम वीर्यं प्रतीक्षते।
Verse 29
यथा परमकं कृत्यं सैन्धवस्थ वधो मम । तथैव सुमहत् कृत्यं धर्मराजस्य रक्षणम्,“मेरे लिये सिंधुराज जयद्रथका वध जैसे अत्यन्त महान् कार्य है, उसी प्रकार धर्मराजकी रक्षा भी परम महत्त्वपूर्ण कर्तव्य है
सञ्जय उवाच— यथा मम परमं कृत्यं सैन्धवस्य वधः, तथैव सुमहत् कृत्यं धर्मराजस्य रक्षणम्।
Verse 30
स त्वमद्य महाबाहो राजानं परिपालय । यथैव हि मया गुप्तस्त्वया गुप्तो भवेत् तथा
सञ्जय उवाच— तस्मात् त्वमद्य महाबाहो राजानं सर्वतः परिपालय; यथा मया गुप्तो राजा तथा त्वयापि गुप्तो भवेत्।
Verse 31
न पश्यामि च त॑ लोके यस्त्वां युद्धे पराजयेत् । वासुदेवसमं युद्धे स्वयमप्यमरेश्वर:
सञ्जय उवाच— न पश्यामि लोके कञ्चिद् यो युद्धे त्वां पराजयेत्। त्वं रणभूमौ वासुदेवसमोऽसि; स्वयमपि अमरेश्वर इन्द्रस्त्वां न जेतुमर्हति।
Verse 32
त्वयि चाहं पराश्चस्तः प्रद्युम्ने वा महारथे । शवनुयां सैन्धवं हन्तुमनपेक्षो नरर्षभ
सञ्जय उवाच— त्वयि चाहं पराश्चस्तः प्रद्युम्ने वा महारथे । श्वः हनिष्यामि सैन्धवं जयद्रथं नरर्षभ, अनपेक्षोऽन्यसहाय्यम् ॥
Verse 33
मय्यपेक्षा न कर्तव्या कथंचिदपि सात्वत । राजन्येव परा गुप्ति: कार्या सर्वात्मना त्वया
सञ्जय उवाच— मय्यपेक्षा न कर्तव्या कथञ्चिदपि सात्वत । राज्ञ एव परा गुप्तिः कार्या सर्वात्मना त्वया ॥
Verse 34
न हि यत्र महाबाहुर्वासुदेवो व्यवस्थित: । किंचिद् व्यापद्यते तत्र यत्राहमपि च ध्रुवम्,“जहाँ महाबाहु भगवान् श्रीकृष्ण विराजमान हैं और मैं भी उपस्थित हूँ, वहाँ अवश्य ही कोई कार्य बिगड़ नहीं सकता है”
सञ्जय उवाच— न हि यत्र महाबाहुर्वासुदेवो व्यवस्थितः । किञ्चिद् व्यापद्यते तत्र यत्राहमपि च ध्रुवम् ॥
Verse 35
एवमुक्तस्तु पार्थेन सात्यकि: परवीरहा । तथेत्युक्त्वागमत् तत्र यत्र राजा युधिष्ठिर:,अर्जुनके ऐसा कहनेपर शत्रुवीरोंका संहार करनेवाले सात्यकि “बहुत अच्छा” कहकर जहाँ राजा युधिष्छिर थे, वहीं चले गये
सञ्जय उवाच— एवमुक्तस्तु पार्थेन सात्यकिः परवीरहा । तथेत्युक्त्वागमत् तत्र यत्र राजा युधिष्ठिरः ॥
Verse 84
इति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि प्रतिज्ञापर्वणि अर्जुनवाक्ये चतुरशीतितमो<ध्याय: ।। ८४ ।। इस प्रकार श्रीमह्ाभारत द्रोणपर्वके अन्तर्गत प्रतिज्ञापर्वमें अजुनवाक्यविषयक चौरासीवाँ अध्याय पूरा हुआ
इति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि प्रतिज्ञापर्वणि अर्जुनवाक्ये चतुरशीतितमोऽध्यायः ॥८४॥
Frequently Asked Questions
The dilemma is prioritization under dharma: whether to pursue a vow-linked objective (Jayadratha) at full speed when doing so may expose the king to capture, thereby undermining the moral and political meaning of battlefield success.
Action must be governed by ends that preserve the social-political order: courage and initiative are endorsed, but only when integrated with protective responsibility, clear delegation, and evaluation of consequences beyond immediate tactical wins.
No explicit phalaśruti appears; the meta-commentary is implicit in the repeated insistence that outcomes are validated by safeguarding Dharmarāja—linking narrative success to the preservation of dharmic governance rather than to isolated feats.
Ask anything about Adhyaya 86 of the Mahabharata (Gita Press)
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Mahabharata (Gita Press) in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.