
ध्वजवर्णनम् | Dhvaja-varṇanam (Description of War Standards)
Upa-parva: Dhvajavarṇana (Banner and Standards Description Episode)
Dhṛtarāṣṭra requests Sañjaya to describe the many splendid banners of both the Pāṇḍava and Kaurava forces. Sañjaya begins a structured identification by form, color, and name, portraying the standards as flame-like and gold-adorned, with multi-colored pennants moving in the wind like dancers. He enumerates prominent emblems: Arjuna’s formidable monkey-standard with leonine features; Aśvatthāman’s lion-tailed mark shining like a young sun; Karṇa’s banner glittering with gold garlands; Kṛpa’s well-crafted bull emblem; Vṛṣasena’s jeweled golden peacock; Śalya’s auspicious golden ‘Sītā’ figure likened to a flame; Jayadratha’s boar emblem with golden netting; Bhūriśravas (Saumadatti) with a sacrificial post (yūpa) motif; and other royal standards with elephants and peacocks. The chapter then transitions from heraldic description to battlefield dynamics: the convergence of forces, the mounting roar, and Arjuna—driven by Kṛṣṇa—advancing with resolve, releasing volleys that render opponents hard to perceive amid dense missile exchanges, as both sides envelop each other.
Chapter Arc: संजय धृतराष्ट्र को सुनाते हैं कि रात्रि में कमलनयन श्रीकृष्ण अर्जुन की विजय-प्रतिज्ञा को सिद्ध करने हेतु उसके भवन में प्रवेश करते हैं और शास्त्रोक्त विधि से त्र्यम्बक (शिव) का नैश बलि-पूजन आरम्भ होता है। → दर्भ-वैदूर्य-सम शय्या सजती है, गन्ध-माल्य से अलंकरण होता है; कृष्ण अर्जुन के मन के शोक-अमर्ष को लक्ष्य कर अगले दिन के लिए रथ-सज्जा, युद्ध-व्यवस्था और संकेत-ध्वनियों तक का निर्देश देते हैं—क्योंकि सूर्यास्त से पहले जयद्रथ-वध की प्रतिज्ञा ही कल के युद्ध का प्राण है। → कृष्ण का कठोर संकल्प उद्घोषित होता है—अर्जुनार्थे वे हाथी-घोड़े सहित समस्त शत्रुबल, कर्ण और दुर्योधन तक का संहार करने को तत्पर हैं; और शंख-पाञ्चजन्य के ऋषभ-स्वर तथा भैरव-नाद को ‘संकेत’ बनाकर दारुक को आदेश देते हैं कि उस कोलाहल को सुनते ही वेग से उनके पास पहुँचे। → रात्रि का अनुष्ठान और योजना-निर्धारण पूर्ण होता है: प्रातः शास्त्रविधि से उत्तम रथ सुसज्जित कर युद्धस्थल चलने का आदेश, तथा लक्ष्य स्पष्ट—दिनकर के अस्त होने से पहले जयद्रथ का वध। → उधर यह समाचार सुनकर दुर्योधन मंत्रियों सहित ऐसी मन्त्रणा करेगा कि संग्राम में अर्जुन जयद्रथ को मार न सके—कल का दिन प्रतिज्ञा बनाम प्रतिरोध का निर्णायक रण बनेगा।
Verse 1
(दाक्षिणात्य अधिक पाठके २३ “लोक मिलाकर कुल ४६३ *लोक हैं।) भीस्नआ+ज (2) आसमान एकोनाशीतितमो< ध्याय: श्रीकृष्णका अर्जुनकी विजयके लिये रात्रिमें भगवान शिवका किया करवाना
सञ्जय उवाच—ततोऽर्जुनस्य भवनं प्रविश्याप्रतिमो विभुः। स्पृष्ट्वाम्भः पुण्डरीकाक्षः स्थण्डिले शुभलक्षणे न्यषीदत्॥
Verse 3
संतस्तार शुभां शय्यां दर्भवैदूर्यसंनिभै: । ततो माल्येन विधिवल्लाजैर्गन्धै: सुमज्रलै: २ ।। अलंचकार तां शय्यां परिवार्यायुधोत्तमै: । ततः स्पृष्टोदके पार्थे विनीता: परिचारका:
सञ्जय उवाच—ते दर्भवैदूर्यसन्निभां शुभां शय्यां विस्तीर्य, ततः विधिवत् माल्यैः सुमञ्जुलैर्गन्धैश्च तां शय्यामलङ्कुर्वन्। उत्तमैश्चायुधैः परिवृत्य तस्याः शोभां समापादयन्। अथ पार्थे स्पृष्टोदके शुद्धे सति विनीताः परिचारकाः सेवायै समुपस्थिताः।
Verse 4
दर्शयन्तो$न्तिके चक्रुर्नैंशं त्रैयम्बक॑ बलिम् । संजय कहते हैं--राजन्! तदनन्तर कमलनयन भगवान् श्रीकृष्णने अर्जुनके अनुपम भवनमें प्रवेश करके जलका स्पर्श किया और शुभ लक्षणोंसे युक्त वेदीपर वैदूर्यमणिके सदृश कुशोंकी सुन्दर शय्या बिछायी। तत्पश्चात् विधिपूर्वक परम मंगलकारी अक्षत
सञ्जय उवाच—राजन्, तेऽन्तिके दर्शयन्तो नैशं त्र्यम्बकाय बलिं चक्रुः।
Verse 5
अलंकृत्योपहारं त॑ नैशं तस्मै न्यवेदयत् । स्मयमानस्तु गोविन्द: फाल्गुन॑ प्रत्यभाषत
अलङ्कृत्योपहारं तं नैशं तस्मै न्यवेदयत्। स्मयमानस्तु गोविन्दः फाल्गुनं प्रत्यभाषत॥
Verse 6
सुप्यतां पार्थ भद्रें ते कल्याणाय व्रजाम्पहम् | स्थापयित्वा ततो द्वाःस्थान् 8 श्चात्तायुधान् नरान्
सुप्यतां पार्थ भद्रं ते कल्याणाय व्रजाम्यहम्। स्थापयित्वा ततो द्वाःस्थाने शस्त्रायुधान् नरान्॥
Verse 7
शिश्ये च शयने शुभ्रे बहुकृत्यं विचिन्तयन्
सञ्जय उवाच—बहुकृत्यं विचिन्तयन् स शुभ्रे शुभे शयने शिश्ये। कमलनयनः श्रीकृष्णो देवेशानामपीश्वरः, महायशाः, विष्णुरूपो गोविन्दः, पार्थप्रियः सदा तस्य कल्याणकामः। स युक्तात्मा श्रीहरिरुत्तमयोगमाश्रित्य पार्थस्य शोकदुःखनिवारणं तेजःकान्तिवर्धनं च सर्वं विधिविधानं समापादयामास।
Verse 8
पार्थाय सर्व भगवान् शोकदुःखापहं विधिम् । व्यदधात् पुण्डरीकाक्षस्तेजोद्युतिविवर्धनम्
पार्थाय सर्वं भगवान् शोकदुःखापहं विधिं व्यदधात् पुण्डरीकाक्षस्तेजोद्युतिविवर्धनम्।
Verse 9
योगमास्थाय युक्तात्मा सर्वेषामीश्ररेश्वर: । श्रेयस्काम: पृथुयशा विष्णुर्जिष्णुप्रियंकर:
योगमास्थाय युक्तात्मा सर्वेषामीश्ररेश्वरः। श्रेयस्कामः पृथुयशा विष्णुर्जिष्णुप्रियंकरः॥
Verse 10
न पाण्डवानां शिबिरे कश्ित् सुष्वाप तां निशाम् । प्रजागर: सर्वजनं हााविवेश विशाम्पते,राजन्! उस रातमें पाण्डवोंके शिविरमें कोई नहीं सोया। सब लोगोंमें जागरणका आवेश हो गया था
न पाण्डवानां शिबिरे कश्चित् सुष्वाप तां निशाम्। प्रजागरः सर्वजनं हाविवेश विशाम्पते॥
Verse 11
पुत्रशोकाभिततप्तेन प्रतिज्ञातो महात्मना । सहसा सिन्धुराजस्य वधो गाण्डीवधन्चना
पुत्रशोकाभिततप्तेन प्रतिज्ञातो महात्मना। सहसा सिन्धुराजस्य वधो गाण्डीवधन्वना॥
Verse 12
तत् कथं नु महाबाहुर्वासवि: परवीरहा । प्रतिज्ञां सफलां कुर्यादेति ते समचिन्तयन्
तत् कथं नु महाबाहुर्वासविः परवीरहा। प्रतिज्ञां सफलां कुर्यादिति ते समचिन्तयन्॥
Verse 13
कष्ट हीदं व्यवसितं पाण्डवेन महात्मना । पुत्रशोकाभिततप्तेन प्रतिज्ञा महती कृता
सञ्जय उवाच—कष्टं ह्येतद् व्यवसितं पाण्डवेन महात्मना। पुत्रशोकाभितप्तेन प्रतिज्ञा महती कृता॥
Verse 14
सच राजा महावीर्य: पारयत्वर्जुन: स ताम् । भ्रातरश्चापि विक्रान्ता बहुलानि बलानि च
सच राजा महावीर्यः पारयत्वर्जुनः स ताम्। भ्रातरश्चापि विक्रान्ता बहुलानि बलानि च॥
Verse 15
धृतराष्ट्रस्य पुत्रेण सर्व तस्मै निवेदितम् । स हत्वा सैन्धवं संख्ये पुनरेतु धनंजय:
धृतराष्ट्रस्य पुत्रेण सर्वं तस्मै निवेदितम्। स हत्वा सैन्धवं संख्ये पुनरेतु धनंजयः॥
Verse 16
जित्वा रिपुगणांश्वैव पारयत्वर्जुनो व्रतम् । श्वो5हत्वा सिन्धुराजं वै धूमकेतु प्रवेक्ष्यति
जित्वा रिपुगणांश्चैव पारयत्वर्जुनो व्रतम्। श्वोऽहत्वा सिन्धुराजं वै धूमकेतुं प्रवेक्ष्यति॥
Verse 17
न हासावनृतं कर्तुमलं पार्थो धनंजय: । धर्मपुत्र: कथं राजा भविष्यति मृते$र्जुने
न हासावनृतं कर्तुमलं पार्थो धनंजयः। धर्मपुत्रः कथं राजा भविष्यति मृतेऽर्जुने॥
Verse 18
तस्मिन् हि विजय: कृत्स्न: पाण्डवेन समाहित: । यदि नोड<स्ति कृतं किज्चिद् यदि दत्त हुतं यदि
तस्मिन् हि विजयः कृत्स्नः पाण्डवेन समाहितः। यदि नोऽस्ति कृतं किञ्चिद् यदि दत्तं हुतं यदि॥
Verse 19
एवं कथयतां तेषां जयमाशंसतां प्रभो
एवं कथयतां तेषां जयमाशंसतां प्रभो॥
Verse 20
तस्यां रजन्यां मध्ये तु प्रतिबुद्धो जनार्दन:
तस्यां रजन्यां मध्ये तु प्रतिबुद्धो जनार्दनः॥
Verse 21
अर्जुनेन प्रतिज्ञातमार्तेन हतबन्धुना
अर्जुनेन प्रतिज्ञातमार्तेन हतबन्धुना॥
Verse 22
तत्तु दुर्योधन: श्रुत्वा मन्सत्रिभिर्मन्त्रयिष्यति
तत्तु दुर्योधनः श्रुत्वा मन्त्रिभिर्मन्त्रयिष्यति॥
Verse 23
अक्षौहिण्यो हि ता: सर्वा रक्षिष्यन्ति जयद्रथम्
अक्षौहिण्यो हि ताः सर्वा रक्षिष्यन्ति जयद्रथम्।
Verse 24
द्रोणश्न॒ सह पुत्रेण सर्वास्त्रविधिपारग: । “वे सारी अक्षौहिणी सेनाएँ जयद्रथकी रक्षा करेंगी तथा सम्पूर्ण अस्त्र-विधिके पारंगत विद्वान् द्रोणाचार्य भी अपने पुत्र अश्वत्थामाके साथ उसकी रक्षामें रहेंगे ।।
द्रोणश्च सह पुत्रेण सर्वास्त्रविधिपारगः। एको वीरः सहस्राक्षो दैत्यदानवदर्पहा॥
Verse 25
सो हं श्वस्तत् करिष्यामि यथा कुन्तीसुतो<र्जुन:
सोऽहं श्वस्तत् करिष्यामि यथा कुन्तीसुतोऽर्जुनः।
Verse 26
न हि दारा न मित्राणि ज्ञातयो न च बान्धवा:
न हि दाराः न मित्राणि ज्ञातयो न च बान्धवाः।
Verse 27
अनर्जुनमिमं लोकं मुहूर्तमपि दारुक
अनर्जुनमिमं लोकं मुहूर्तमपि दारुक।
Verse 28
अहं विजित्य तान् सर्वान् सहसा सहयद्विपान्
सञ्जय उवाच—अहं तान् सर्वान् सहसा विजित्य सहयद्विपान्…
Verse 29
श्वो निरीक्षन्तु मे वीर्य त्रयो लोका महाहवे
सञ्जय उवाच—श्वो निरीक्षन्तु मे वीर्यं त्रयो लोका महाहवे।
Verse 30
श्वो नरेन्द्रसहस्राणि राजपुत्रशतानि च
सञ्जय उवाच—श्वो नरेन्द्रसहस्राणि राजपुत्रशतानि च।
Verse 31
श्वेस्तां चक्रप्रमथितां द्रक्ष्य्से नूपवाहिनीम्
सञ्जय उवाच—श्वेतां चक्रप्रमथितां द्रक्ष्यसे नूपवाहिनीम्।
Verse 32
श्र: सदेवा: सगन्धर्वा: पिशाचोरगराक्षसा:
सञ्जय उवाच—सदेवाः सगन्धर्वाः पिशाचोरगराक्षसाः।
Verse 33
यस्तं द्वेष्टि स मां द्वेष्टि यस्तं चानु स मामनु
यस्तं द्वेष्टि स मां द्वेष्टि यस्तं चानु स मामनु ।
Verse 34
यथा त्वं मे प्रभातायामस्यां निशि रथोत्तमम्
यथा त्वं मे प्रभातायामस्यां निशि रथोत्तमम् ।
Verse 35
कल्पयित्वा यथाशास्त्रमादाय व्रज संयत: । “कल प्रातःकाल तुम शास्त्रविधिके अनुसार मेरे उत्तम रथको सुसज्जित करके सावधानीके साथ लेकर युद्धस्थलमें चलना ।।
कल्पयित्वा यथाशास्त्रमादाय व्रज संयतः । गदां कौमोदकीं दिव्यां शक्तिं चक्रं धनुः शरान् । वैनतेयस्य वीरस्य तथा समरे रथशोभिनः ।
Verse 36
आरोप्य वै रथे सूत सर्वोपकरणानि च । स्थानं च कल्पयित्वाथ रथोपस्थे ध्वजस्य मे
आरोप्य वै रथे सूत सर्वोपकरणानि च । स्थानं च कल्पयित्वाथ रथोपस्थे ध्वजस्य मे ।
Verse 37
छत्र॑ जाम्बूनदैजलैरकींज्वलनसप्रभै:
छत्रं जाम्बूनदैर्जालैरकींज्वलनसप्रभैः । युक्तान् वाजिवरान् यत्तः कवची तिष्ठ दारुक ।
Verse 38
विश्वकर्मकृतर्दिव्यैरश्वानपि विभूषितान् बलाहकं मेघपुष्पं शैब्यं सुग्रीवमेव च
विश्वकर्मकृतैर्दिव्यैरश्वानपि विभूषितान्—बलाहकं मेघपुष्पं शैब्यं सुग्रीवमेव च।
Verse 39
पाञ्चजन्यस्य निर्घोषमार्षभेणैव पूरितम्
पाञ्चजन्यस्य निर्घोषमार्षभेणैव पूरितम्।
Verse 40
एकाह्वाहममर्ष च सर्वदु:खानि चैव ह
एकाह्वाहममर्षं च सर्वदुःखानि चैव ह।
Verse 41
सर्वोपायैर्यतिष्यामि यथा बीभत्सुराहवे
सर्वोपायैर्यतिष्यामि यथा बीभत्सुराहवे।
Verse 42
पश्यतां धार्तराष्ट्राणां हनिष्यति जयद्रथम् । “सभी उपायोंसे ऐसा प्रयत्न करूँगा, जिससे अर्जुन युद्धमें धृतराष्ट्रपुत्रोंक देखते-देखते जयद्रथको मार डालें ।।
पश्यतां धार्तराष्ट्राणां हनिष्यति जयद्रथम्। यस्य यस्य च बीभत्सुर्वधे यत्नं करिष्यति। आशंसे सारथे तत्र भवितास्य ध्रुवो जयः॥
Verse 43
दारुक उवाच जय एव ध्रुवस्तस्य कुत एव पराजय: । यस्य त्वं पुरुषव्याप्र सारथ्यमुपजग्मिवान्,दारुक बोला--पुरुषसिंह! आप जिनके सारथि बने हुए हैं, उनकी विजय तो निश्चित है ही। उनकी पराजय कैसे हो सकती है?
दारुक उवाच—जय एव ध्रुवस्तस्य कुत एव पराजयः। यस्य त्वं पुरुषव्याघ्र सारथ्यमुपजग्मिवान्—तस्य विजयः सुनिश्चितः॥
Verse 44
एवं चैतत् करिष्यामि यथा मामनुशाससि । सुप्रभातामिमां रात्रिं जयाय विजयस्य हि,अर्जुनकी विजयके लिये कल सबेरे जो कुछ करनेकी आप मुझे आज्ञा देते हैं, उसे उसी रूपमें मैं अवश्य पूर्ण करूँगा
एवं चैतत् करिष्यामि यथा मामनुशाससि। सुप्रभातामिमां रात्रिं जयाय विजयस्य हि॥
Verse 66
दारुकानुगत: श्रीमान् विवेश शिबिरं स्वकम् | “कुन्तीकुमार! तुम्हारा कल्याण हो। अब शयन करो। मैं तुम्हारे कल्याण-साधनके लिये ही जा रहा हूँ" ऐसा कहकर वहाँ अस्त्र-शस्त्र लिये हुए मनुष्योंको द्वारपाल एवं रक्षक नियुक्त करके भगवान् श्रीकृष्ण दारुकके साथ अपने शिविरमें चले गये
दारुकानुगतः श्रीमान् विवेश शिबिरं स्वकम्। कुन्तीकुमारं चोवाच—स्वस्ति ते; शय्यां गच्छ। तव हितसाधनायैव गच्छामि। इत्युक्त्वा द्वारपालान् रक्षिणश्च शस्त्रास्त्रधारिणो नियोज्य भगवान् श्रीकृष्णो दारुकेण सह स्वशिबिरं जगाम॥
Verse 78
इस प्रकार श्रीमह्ाभारत द्रोणपर्वके अन्तर्गत प्रतिज्ञापर्वमें सुभद्रा-विलापविषयक अठहत्तरवाँ अध्याय पूरा हुआ
इति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि प्रतिज्ञापर्वान्तर्गतं सुभद्राविलापविषयमष्टसप्ततितमोऽध्यायः समाप्तः॥
Verse 79
इति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि प्रतिज्ञापर्वणि कृष्णदारुकसम्भाषणे एकोनाशीतितमो<ध्याय:
इति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि प्रतिज्ञापर्वणि कृष्णदारुकसम्भाषणे एकोनाशीतितमोऽध्यायः॥
Verse 183
फलेन तस्य सर्वस्य सव्यसाची जयत्वरीन् । पाण्डुनन्दन युधिष्ठिरने अर्जुनपर ही सारा विजयका भार रख दिया। यदि हमलोगोंका किया हुआ कुछ भी सत्कर्म शेष हो
तस्य सर्वस्य फलैः सव्यसाची जयत्वरीन्। पाण्डुनन्दन युधिष्ठिरेणार्जुनपरः सर्वविजयभारो न्यस्तः। यदि अस्माभिः किञ्चिदपि सत्कर्मावशिष्टं स्यात्, यदि दानहोमादि कृतं स्यात्, तेषां सर्वेषां शुभकर्मफलैः सव्यसाची अर्जुनः शत्रून् जयेत्तु।
Verse 193
कृच्छेण महता राजन् रजनी व्यत्यवर्तत । राजन! प्रभो! इस प्रकार बातें करते और अर्जुनकी विजय चाहते हुए उन सभी सैनिकोंकी वह रात्रि महान् कष्टसे बीती थी
कृच्छ्रेण महता राजन् रजनी व्यत्यवर्तत। एवं परस्परं भाषमाणाः सर्वे ते योधाः पार्थस्य जयमभिकाङ्क्षन्तो महता क्लेशेन तां रात्रिं निन्युः।
Verse 203
स्मृत्वा प्रतिज्ञां पार्थस्य दारुक॑ प्रत्यभाषत । भगवान् श्रीकृष्ण उस रात्रिके मध्यकालमें जाग उठे और अर्जुनकी प्रतिज्ञाको स्मरण करके दारुकसे बोले--
स्मृत्वा प्रतिज्ञां पार्थस्य दारुकं प्रत्यभाषत। निशायाः मध्यभागे प्रबुद्धो भगवान् श्रीकृष्णः पार्थस्य प्रतिज्ञां संस्मृत्य दारुकमुवाच—
Verse 216
जयद्रथं वधिष्यामि श्वोभूत इति दारुक । “दारुक! अपने पुत्र अभिमन्युके मारे जानेसे शोकार्त होकर अर्जुनने यह प्रतिज्ञा कर ली है कि मैं कल जयद्रथका वध कर डालूँगा'
जयद्रथं वधिष्यामि श्वोभूत इति दारुक। अभिमन्युवधशोकाकुलः पार्थोऽयं प्रतिजज्ञे— ‘श्वः प्रभाते जयद्रथं निहनिष्यामि’ इति।
Verse 243
सो<पि त॑ नोत्सहेताजौ हन्तुं द्रोणेन रक्षितम् “त्रिलोकीके एकमात्र वीर हैं सहसखनेत्रधारी इन्द्र
सोऽपि तं नोत्सहेताजौ हन्तुं द्रोणेन रक्षितम्। त्रिषु लोकेषु सहस्रनेत्रधरो देवराज इन्द्र एवैकः शूरः, यो दैत्यदानवदर्पदलनः; स च द्रोणाचार्यरक्षितं जयद्रथं रणमध्ये न हन्तुं शक्नुयात्।
Verse 253
अप्राप्ते5स्तं दिनकरे हनिष्यति जयद्रथम् । “अतः मैं कल वह उद्योग करूँगा, जिससे कुन्तीपुत्र अर्जुन सूर्यदेवके अस्त होनेसे पहले जयद्रथको मार डालेंगे
सञ्जय उवाच—अप्राप्तेऽस्तं दिनकरे जयद्रथं हनिष्यति।
Verse 266
कश्चिदन्य: प्रियतर: कुन्तीपुत्रान्ममार्जुनात् | “मुझे स्त्री, मित्र, कुटुम्बीजन, भाई-बन्धु तथा दूसरा कोई भी कुन्तीपुत्र अर्जुनसे अधिक प्रिय नहीं है
सञ्जय उवाच—कश्चिदन्यः प्रियतरः कुन्तीपुत्रान्ममार्जुनात्।
Verse 276
उदीक्षितुं न शक्तो5हं भविता न च तत् तथा । “दारुक! मैं अर्जुनसे रहित इस संसारको दो घड़ी भी नहीं देख सकता। ऐसा हो ही नहीं सकता (कि मेरे रहते अर्जुनका कोई अनिष्ट हो)
सञ्जय उवाच—उदीक्षितुं न शक्तोऽहं भविता न च तत् तथा।
Verse 283
अर्जुनार्थे हनिष्पामि सकर्णान् ससुयोधनान् । “मैं अर्जुनके लिये हाथी, घोड़े, कर्ण और दुर्योधनसहित उन समस्त शत्रुओंको जीतकर सहसा उनका संहार कर डालूँगा
सञ्जय उवाच—अर्जुनार्थे हनिष्यामि सकर्णान् ससुयोधनान्।
Verse 296
धनंजयार्थे समरे पराक्रान्तस्य दारुक । “दारुक! कलके महासमरमें तीनों लोक धनंजयके लिये युद्धमें पराक्रम प्रकट करते हुए मेरे बल और प्रभावको देखें
सञ्जय उवाच—धनञ्जयार्थे समरे पराक्रान्तस्य दारुक।
Verse 303
साश्रृद्धिपरथान्याजौ विद्रविष्यामि दारुक । “दारुक! कल युद्धमें मैं सहस्नों राजाओं तथा सैकड़ों राजकुमारोंको उनके घोड़े, हाथी एवं रथोंसहित मार भगाऊँगा
सञ्जय उवाच— “दारुक! अद्याहं समरे तान् विद्रावयिष्यामि—सहस्रशो राजानः शतशश्च राजकुमारान्, अश्वैर्गजै रथैश्च सह।”
Verse 313
मया क्ुद्धेन समरे पाण्डवार्थे निपातिताम् । “तुम कल देखोगे कि मैंने समरांगणमें कुपित होकर पाण्डुपुत्र अर्जुनके लिये सारी राजसेनाको चक्रसे चूर-चूर करके धरतीपर मार गिराया है
सञ्जय उवाच— “मया क्रुद्धेन समरे पाण्डवानां हितार्थं सा राजसेना निपातिता; चक्रेण चूर्णीकृत्य भूमौ पातिता।”
Verse 323
ज्ञास्यन्ति लोका: सर्वे मां सुहृंदे सव्यसाचिन: । “कल देवता, गन्धर्व, पिशाच, नाग तथा राक्षस आदि समस्त लोक यह अच्छी तरह जान लेंगे कि मैं सव्यसाची अर्जुनका हितैषी मित्र हूँ
सञ्जय उवाच— “सर्वे लोका देवगन्धर्वपिशाचनाग-राक्षसादयश्च श्वो मां ज्ञास्यन्ति—सव्यसाचिनोऽर्जुनस्य सुहृदं हितैषिणं मित्रम्।”
Verse 333
इति संकल्प्यतां बुद्धया शरीरार्द्ध ममार्जुन: । “जो अर्जुनसे द्वेष करता है
सञ्जय उवाच— “एतद् बुद्ध्या निश्चीयताम्—अर्जुनो मम शरीरार्धम्। योऽर्जुनं द्वेष्टि स मां द्वेष्टि; योऽर्जुनमनुगच्छति स मामनुगच्छति।”
Verse 363
वैनतेयस्य वीरस्यथ समरे रथशोभिन: । 'सूत! कौमोदकी गदा
सञ्जय उवाच— “सूत! रथे कौमोदकीं गदां दिव्यां शक्तिं चक्रं धनुर्बाणांश्च सर्वोपकरणानि निधाय; रथस्य पृष्ठभागे च वैनतेयध्वजाय स्थानं कुरु—यथा समरे रथशोभी वीरः शोभेत।”
Verse 383
युक्तान् वाजिवरान् यत्त: कवची तिष्ठ दारुक । “दारुक! साथ ही उसमें छत्र लगाकर अग्नि और सूर्यके समान प्रकाशित होनेवाले तथा विश्वकर्माके बनाये हुए दिव्य सुवर्णमय जालोंसे विभूषित मेरे चारों श्रेष्ठ घोड़ों--बलाहक
सञ्जय उवाच— “दारुक, शीघ्रमेव वाजिवरान् योजय; कवची भूत्वा सज्जो तिष्ठ।”
Verse 393
श्रुत्वा च भैरवं नादमुपेयास्त्वं जवेन माम् | “पाज्चजन्य शंखका ऋषभ स्वरसे बजाया हुआ शब्द और भयंकर कोलाहल सुनते ही तुम बड़े वेगसे मेरे पास पहुँच जाना
सञ्जय उवाच— “भैरवं नादं श्रुत्वैव त्वं जवेन मम समीपमुपेयाः।”
Verse 406
भ्रातुः पैतृष्वसेयस्य व्यपनेष्यामि दारुक | “दारुक! मैं अपनी बुआजीके पुत्र भाई अर्जुनके सारे दुःख और अमर्षको एक ही दिनमें दूर कर दूँगा
सञ्जय उवाच— “दारुक, भ्रातुः पैतृष्वसेयस्य दुःखं चामर्षं चैकाहेन व्यपनेष्यामि।”
Verse 2236
यथा जयद्रथं पार्थो न हन्यादिति संयुगे । “यह सब सुनकर दुर्योधन अपने मन्त्रियोंक साथ ऐसी मन्त्रणा करेगा” जिससे अर्जुन समरभूमिमें जयद्रथको मार न सकें
सञ्जय उवाच— “यथा पार्थो जयद्रथं संयुगे न हन्यात्—इति।”
Rather than a single explicit dharma-sankat, the chapter frames an ethical tension indirectly: identity and prestige are displayed through symbols while combat rapidly intensifies, raising the implicit question of how reputation and duty operate when violence becomes impersonal and overwhelming.
The passage illustrates how symbols and perception shape human action: banners function as condensed narratives of identity, and the reported ‘seeing’ of war emphasizes that knowledge is mediated—through signs, testimony, and interpretation.
No explicit phalaśruti is stated here; its meta-function is archival and diagnostic—cataloging martial insignia and transitioning into the sensory density of battle to situate subsequent events within a recognizable field of actors.
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free Google sign-in keeps your chat saved across web and the app.
Read Mahabharata (Gita Press) in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.