
अभिमन्योरावरणम् (Encirclement and counter-strikes of Abhimanyu)
Upa-parva: Abhimanyu-in-the-formation (Cakravyūha engagement) — tactical containment episode
Dhṛtarāṣṭra asks which heroes checked the young, undefeated Saubhadra, who advances without retreat in battle. Sañjaya reports that Abhimanyu’s entry immediately turns many opposing kings away with sharp arrows. A coordinated ring of six chariot-warriors—Droṇa, Kṛpa, Karṇa, Aśvatthāman (Drauṇi), Bṛhadbala, and Kṛtavarman—surrounds him and showers missiles while drawing powerful bows. Abhimanyu stabilizes the engagement by obstructing these expert archers with precise arrow-work. Quantified exchanges follow: he wounds Droṇa, Bṛhadbala, Kṛtavarman, and Kṛpa with high counts of śilīmukhas; he strikes Aśvatthāman with ten swift arrows; and he pierces Karṇa in the ear amid the press of opponents. He disables Kṛpa’s horses and then is counter-struck. In the melee, the Kosala ruler Bṛhadbala attacks on foot with sword and shield after being unhorsed, but Abhimanyu pierces him in the heart, causing his fall. Abhimanyu continues moving through the battle, suppressing enemy bowmen with sustained arrow-rain.
Chapter Arc: धृतराष्ट्र संजय से विस्मय और अविश्वास के बीच पूछते हैं—कैसे अकेला सौभद्र अभिमन्यु इतने योद्धाओं के साथ घोर संग्राम करके भी विजयी रहा; और जिनका आश्रय धर्म है, उनके लिए यह ‘अत्यद्भुत’ भी क्यों नहीं। → दुर्योधन के विमुख होने और राजपुत्रों के मारे जाने से कौरव-पक्ष में हड़कम्प मचता है। तब द्रोण, अश्वत्थामा, बृहद्बल, कृप, कर्ण, कृतवर्मा और शकुनि जैसे महारथी क्रुद्ध होकर अभिमन्यु पर टूट पड़ते हैं; निकट-युद्ध का जाल कसता जाता है, गजसेना और विविध जनपदों की टुकड़ियाँ भी उसे घेरती हैं। → छः महारथियों द्वारा चारों ओर से घेर लिए जाने पर भी अभिमन्यु रथ, ध्वज, सारथि और अश्वों पर प्रहार कर शत्रु-रथों की व्यवस्था तोड़ता है; कलिंग, निषाद और क्राथपुत्र आदि के कवचधारी दलों तथा गजसेना के बीच वह तीक्ष्ण बाणों से मार्ग बनाता हुआ निर्णायक प्रतिरोध करता है। → अभिमन्यु के पराक्रम से कौरव-सेना बार-बार विमुख होती है; अनेक आक्रमणकारी घायल होकर हटते हैं और घेरा क्षण-क्षण टूटता-बनता रहता है—पर कौरव-पक्ष अपनी प्रतिष्ठा बचाने को और अधिक संगठित होकर उसे दबाने का संकल्प करता है। → घेरा और सघन होता जाता है—महारथियों की संयुक्त रणनीति के सामने अभिमन्यु की अगली घड़ी क्या होगी, यह प्रश्न युद्धभूमि पर लटक जाता है।
Verse 1
धृतराष्ट्र बोले--सूत! जैसा कि तुम बता रहे हो
धृतराष्ट्र उवाच— सूत, यथा त्वं ब्रवीषि, एकाकी महामना अभिमन्युः बहुभिर्योधैः सहातिभीषणं संग्रामं कृत्वा जयमवाप। सुभद्रापुत्रस्यायं पराक्रमो विस्मयकरः; सहसा न विश्वसनीय इव। किंतु येषां धर्म एव व्यपाश्रयः, तेषां नात्यद्भुतं तत्।
Verse 2
अश्रद्धेयमिवाश्चर्य सौभद्रस्याथ विक्रमम् । किं तु नात्यद्धुतं तेषां येषां धर्मो व्यपाश्रय:
अश्रद्धेयमिवाश्चर्यं सौभद्रस्याथ विक्रमम् । किं तु नात्यद्भुतं तेषां येषां धर्मो व्यपाश्रयः ॥
Verse 3
दुर्योधने च विमुखे राजपुत्रशते हते । सौभगद्रे प्रतिपत्तिं कां प्रत्यपद्यन्त मामका:
धृतराष्ट्र उवाच— दुर्योधने च विमुखे पलायिते, राजपुत्रशते हते; तदा सौभद्रे प्रतिपत्तिं कां प्रत्यपद्यन्त मम पुत्राः, संजय?
Verse 4
संजय उवाच संशुष्कास्याश्षलन्नेत्रा: प्रस्विन्ञा लोमहर्षणा: । पलायनकृतोत्साहा निरुत्साहा द्विषज्जये
संजय उवाच— राजन्, संशुष्कास्याः स्फलन्नेत्राः प्रस्विन्नाः लोमहर्षणाः; पलायने कृतोत्साहाः, द्विषज्जये निरुत्साहाः।
Verse 5
हतान् भ्रातृन् पितृन् पुत्रान् सुहृत्सम्बन्धिबान्धवान् | उत्सृज्योत्सृज्य संजग्मुस्त्वरयन्तो हयद्विपान्
हतान् भ्रातॄन् पितॄन् पुत्रान् सुहृत्सम्बन्धिबान्धवान् । उत्सृज्योत्सृज्य संजग्मुस्त्वरयन्तो हयद्विपान् ॥
Verse 6
तान् प्रभग्नांस्तथा दृष्टवा द्रोणो द्रौणिर्बृहद्धल: । कृपो दुर्योधन: कर्ण: कृतवर्माथ सौबल:
तान् प्रभग्नान् तथा दृष्ट्वा द्रोणो द्रौणिर्बृहद्धलः । कृपो दुर्योधनः कर्णः कृतवर्माथ सौबलः । क्रोधसंरब्धमनसः सौभद्रमपराजितम् अभ्यधावन्; स तु पौत्रस्तव राजन् प्रायशो युद्धतोऽपाहरत् ॥
Verse 7
अभ्यधावन् सुसंक्रुद्धा: सौभद्रमपराजितम् । ते तु पौत्रेण ते राजन् प्रायशो विमुखीकृता:
अभ्यधावन् सुसंक्रुद्धाः सौभद्रमपराजितम् । ते तु पौत्रेण ते राजन् प्रायशो विमुखीकृताः ॥
Verse 8
एकस्तु सुखसंवृद्धो बाल्याद् दर्पाच्च निर्भय: । इष्वस्त्रविन्महातेजा लक्ष्मणो5<र्जुनिमभ्ययात्
सञ्जय उवाच—एकस्तु सुखसंवृद्धो बाल्याद् दर्पाच्च निर्भयः। इष्वस्त्रविन्महातेजा लक्ष्मणोऽभिमन्युमभ्ययात्॥
Verse 9
तमन्वगेवास्य पिता पुत्रगृद्धी न््यवर्तत । अनुदुर्योधनं चान्ये न्यवर्तन्त महारथा:,पुत्रकी रक्षा चाहनेवाला पिता दुर्योधन भी उसीके साथ-साथ लौट पड़ा। फिर दुर्योधनके पीछे दूसरे महारथी लौट आये
तमन्वगेवास्य पिता पुत्रगृद्धी न्यवर्तत। अनुदुर्योधनं चान्ये न्यवर्तन्त महारथाः॥
Verse 10
तं॑ तेडभिषिषिचुर्बाणैमेंघा गिरिमिवाम्बुभि: । स तु तान् प्रममाथैको विष्वग्वातो यथाम्बुदान्
तं तेऽभिषिषिचुर्बाणैर्मेघा गिरिमिवाम्बुभिः। स तु तान् प्रममाथैको विष्वग्वातो यथाम्बुदान्॥
Verse 11
पौत्रं तव च दुर्धर्ष लक्ष्मणं प्रियदर्शनम् पितु: समीपे तिष्ठन्तं शूरमुद्यतकार्मुकम्
पौत्रं तव च दुर्धर्षं लक्ष्मणं प्रियदर्शनम्। पितुः समीपे तिष्ठन्तं शूरमुद्यतकार्मुकम्॥
Verse 12
अत्यन्तसुखसंवृद्ध॑ धनेश्वरसुतोपमम् । आससाद रणे कार्ष्ण्मित्तो मत्तमिव द्विपम्
अत्यन्तसुखसंवृद्धं धनेश्वरसुतोपमम्। आससाद रणे कार्ष्णिर्मत्तो मत्तमिव द्विपम्॥
Verse 13
लक्ष्मणेन तु संगम्य सौभद्र: परवीरहा । शरै: सुनिशितैस्ती६णैर्बाह्वोरुरसि चार्पित:
लक्ष्मणेन तु संगम्य सौभद्रः परवीरहा । शरैः सुनिशितैस्तीक्ष्णैर्बाह्वोरुरसि चार्पितः ॥
Verse 14
संक़रुद्धो वै महाराज दण्डाहत इवोरग: । पौत्रस्तव महाराज तव पौत्रमभाषत,महाराज! उस प्रहारसे लाठीकी चोट खाये हुए सर्पके समान अत्यन्त क्रोधमें भरे हुए आपके पौत्र अभिमन्युने आपके दूसरे पौत्र लक्ष्मणसे कहा--
संक़रुद्धो वै महाराज दण्डाहत इवोरगः । पौत्रस्तव महाराज तव पौत्रमभाषत ॥
Verse 15
सुदृष्ट: क्रियतां लोको हामुं लोक॑ गमिष्यसि । पश्यतां बान्धवानां त्वां नयामि यमसादनम्
सुदृष्टः क्रियतां लोको हामुं लोकं गमिष्यसि । पश्यतां बान्धवानां त्वां नयामि यमसादनम् ॥
Verse 16
“लक्ष्मण! इस संसारको अच्छी तरह देख लो। अब शीघ्र ही परलोककी यात्रा करोगे। इन बान्धव-जनोंके देखते-देखते मैं तुम्हें यमलोक पहुँचाये देता हूँ” ।।
लक्ष्मण! इमं लोकं सुदृष्टं पश्य सुव्रत । शीघ्रं परलोकयात्रां त्वं करिष्यसि न संशयः ॥ पश्यतां बान्धवानां त्वां नयामि यमसादनम् ।। एवमुक्त्वा ततो भल्लं सौभद्रः परवीरहा । उद्धबर्ह महाबाहुर्निर्मुक्तोरगसंनिभम् ॥
Verse 17
स तस्य भुजनिर्मुक्तो लक्ष्मणस्य सुदर्शनम् । सुनसं सुभ्रु केशान्तं शिरो5हार्षीत् सकुण्डलम्
स तस्य भुजनिर्मुक्तो लक्ष्मणस्य सुदर्शनम् । सुनासं सुभ्रु केशान्तं शिरोऽहार्षीत् सकुण्डलम् ॥
Verse 18
लक्ष्मणं निहतं दृष्टवा हाहेत्युच्चुक्रुशुर्जना: । ततो दुर्योधन: क्रुद्धः प्रिये पुत्रे निपातिते
लक्ष्मणं निहतं दृष्ट्वा हाहेत्युच्चुक्रुशुर्जनाः । ततो दुर्योधनः क्रुद्धः प्रिये पुत्रे निपातिते ॥
Verse 19
घ्नतैनमिति चुक्रोश क्षत्रियान् क्षत्रियर्षभ: । लक्ष्मणको मारा गया देख सब लोग जोर-जोरसे हाहाकार करने लगे। अपने प्यारे पुत्रके मारे जानेपर क्षत्रियशिरोमणि दुर्योधन कुपित हो उठा और समस्त क्षत्रियोंसे बोला --अहो! इस अभिमन्युको मार डालो” ।।
घ्नतैनमिति चुक्रोश क्षत्रियान् क्षत्रियर्षभः । ततो द्रोणः कृपः कर्णो द्रोणपुत्रो बृहद्धलः ॥
Verse 20
तांस्तु विद्ध्वा शितैर्बाणैविमुखीकृत्य चार्जुनि:
तांस्तु विद्ध्वा शितैर्बाणैर्विमुखीकृत्य चार्जुनिः ।
Verse 21
आवल्रुस्तस्य पन्थानं गजानीकेन दंशिता:
आवृण्वस्तस्य पन्थानं गजानीकेन दंशिताः ।
Verse 22
तत् प्रसक्तमिवात्यर्थ युद्धमासीद् विशाम्पते
तत् प्रसक्तमिवात्यर्थं युद्धमासीद् विशाम्पते । अर्जुनपुत्रः शितैर्बाणैस्तां धृष्टां गजसेनां निनाश हि । यथा सदागतिर्वायुराकाशे मेघखण्डान् शतान्यपि छिनत्ति ॥
Verse 23
ततस्तत् कुण्जरानीकं व्यधमद् धृष्टमार्जुनि: । यथा वायुर्नित्यगतिर्जलदान् शतशोडम्बरे
ततः तत् कुञ्जरानीकं व्यधमद् धृष्टमार्जुनिः। यथा वायुर्नित्यगतिर्जलदान् शतशोऽम्बरे॥
Verse 24
ततः क्राथ: शरख्रातैरार्जुनिं समवाकिरत् । अथेतरे संनिवृत्ता: पुनद्रोणमुखा रथा:,तदनन्तर क्राथने अर्जुनकुमार अभिमन्युपर बाणोंकी वर्षा आरम्भ कर दी। इतनेहीमें द्रोण आदि दूसरे महारथी भी पुनः लौट आये
ततः क्राथः शरव्रातैरार्जुनिं समवाकिरत्। अथेतरे संनिवृत्ताः पुनर्द्रोणमुखा रथाः॥
Verse 25
परमास्त्राणि धुन्वाना: सौभद्रमभिदुद्रुवु: । तान् निवार्यार्जुनिर्बाणै: क्राथपुत्रमथार्दयत्
परमास्त्राणि धुन्वानाः सौभद्रमभिदुद्रुवुः। तान् निवार्यार्जुनिर्बाणैः क्राथपुत्रमथार्दयत्॥
Verse 26
शरौघेणाप्रमेयेण त्वरमाणो जिघांसया । सभरनुर्बाणकेयूरो बाहू समुकुर्ट शिर:
शरौघेणाप्रमेयेण त्वरमाणो जिघांसया। सभरनुर्बाणकेयूरो बाहू समुकुटं शिरः॥
Verse 27
कुलशीलश्रुतिबलै: कीर्त्या चास्त्रबलेन च | युक्ते तस्मिन् हते वीरा: प्रायशो विमुखा5भवन्
कुलशीलश्रुतिबलैः कीर्त्या चास्त्रबलेन च। युक्ते तस्मिन् हते वीराḥ प्रायशो विमुखा अभवन्॥
Verse 45
हि 27005 ० अब ? हुक अआ 5 क ”+ $* %// हा ्, । 0 "इ क +-
अत्र द्रोणपर्वणि षट्चत्वारिंशाध्यायस्य पञ्चचत्वारिंशतितमः श्लोकः प्रदत्तः पाठः भ्रष्टः/विकृतः दृश्यते; तस्मात् शुद्धदेवनागरीपाठं विना यथार्थानुवादः कर्तुं न शक्यते।
Verse 46
इति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि अभिमन्युवधपर्वणि लक्ष्मणवधे षट्चत्वारिंशो<ध्याय:
इति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि अभिमन्युवधपर्वणि लक्ष्मणवधे षट्चत्वारिंशोऽध्यायः।
Verse 193
कृतवर्मा च हार्दिक्य: षड् रथा: पर्यवारयन् । तब द्रोणाचार्य, कृपाचार्य, कर्ण, अश्वत्थामा, बृहदबल और हृदिकपुत्र कृतवर्मा--इन छ: महारथियोंने अभिमन्युको घेर लिया
कृतवर्मा च हार्दिक्यः षड्रथैः पर्यवारयत्। द्रोणः कृपश्च कर्णश्चाश्वत्थामा बृहद्बलः॥ एते षट् महारथाः समन्तादभिमन्युं पर्यवारयन्।
Verse 203
वेगेनाभ्यपतत् क्रुद्ध: सैन्धवस्य महद् बलम् | यह देख अर्जुनकुमारने अपने पैने बाणोंद्वारा उन सबको घायल करके भगा दिया और क्रोधमें भरकर बड़े वेगसे जयद्रथकी विशाल सेनापर धावा किया
वेगेनाभ्यपतत् क्रुद्धः सैन्धवस्य महद् बलम्। तीक्ष्णैर्बाणैः समाहत्य तान् विद्राव्य महावेगः॥ जयद्रथस्य सेनायां रोषेणाभ्यपतद् बली।
Verse 216
कलिलज्जश्न निषादाश्न क्राथपुत्रश्न वीर्यवान् । उस समय कलिंगदेशीय सैनिक, निषादगण तथा पराक्रमी क्राथपुत्र--इन सबने कवच धारण करके गजसेनाके द्वारा अभिमन्युका रास्ता रोक दिया
कालीङ्गा निषादाश्च क्राथपुत्राश्च वीर्यवान्। कवचिनो गजसेनया तदा मार्गमवारयन्॥ अभिमन्योर्युद्धमध्ये समन्तात् परिघट्टिताः।
Verse 2636
सच्छत्रध्वजयन्तारं रथं चाश्वान् न्यपातयत् | फिर उसने असंख्य बाणसमूहोंद्वारा क्राथपुत्रको मार डालनेकी इच्छासे जल्दी करते हुए उसकी धनुष-बाणों और केयूरसहित दोनों भुजाओं
स तु क्राथपुत्रं जिघांसुः शीघ्रं बहुभिः शरवर्षैः समभ्यवर्षत्। तस्य धनुर्बाणौ केयूरयुक्ते च भुजे, मुकुटमण्डितं शिरः, छत्रं ध्वजं सारथिं च, रथं साश्वं च न्यपातयत्॥
The chapter implicitly tests the boundary between individual-duel ideals and collective containment: whether coordinated multi-hero pressure against a single entrant is merely strategic necessity or a strain on customary expectations of fairness in elite combat.
Agency operates within constraints: disciplined skill can temporarily equalize asymmetry, yet outcomes are also shaped by coordinated systems (formation, teamwork, logistics), illustrating how dharma in action includes both personal excellence and structural realities.
No explicit phalaśruti appears in this unit; its meta-function is archival—Sañjaya’s quantified, witness-oriented report frames the episode as evidence for evaluating leadership, conduct, and consequence within the wider war narrative.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.