Adhyaya 42
सैन्धवविक्रमवर्णनम् / Description of Jayadratha’s Martial Display
Upa-parva: Saindhava-vikrama (Episode of Jayadratha’s Prowess within Droṇa-parva)
Sañjaya answers Dhṛtarāṣṭra’s inquiry about Sindhurāja Jayadratha’s prowess by detailing his chariot’s splendor and battlefield conduct. The chapter opens with a descriptive inventory of Jayadratha’s ratha: a city-like (gandharva-nagara) construction, crowned by a prominent boar-emblem banner, shaded by white parasols and marked by royal insignia; its fittings shine with pearls, diamonds, gems, and gold. The narrative then shifts from material description to kinetic action: Jayadratha rapidly releases dense volleys of arrows, striking several prominent Pāṇḍava-side warriors in measured counts (e.g., Sātyaki, Bhīma, Dhṛṣṭadyumna, Virāṭa, Drupada, Śikhaṇḍin, Kekayas, Draupadeyas, and Yudhiṣṭhira), creating an ‘arrow-net’ effect that forces withdrawal or delay. Yudhiṣṭhira counters by severing Jayadratha’s bow, but Jayadratha immediately takes up another, demonstrating speed and resilience. Exchanges continue—Bhīma brings down elements of insignia, Jayadratha retaliates—culminating in the report that Jayadratha, empowered by a divine boon, repeatedly checks those attempting to break Droṇa’s array, thereby controlling access and tempo in this sector of the engagement.
Chapter Arc: धृतराष्ट्र के प्रश्नों के बीच संजय युद्धभूमि का दृश्य खोलते हैं—अभिमन्यु के पीछे दौड़ते पाण्डवों की ज्वाला-सी गति, और सामने जयद्रथ का वर-बल से अकड़ता हुआ अवरोध। → पाण्डव-सेना व्यूहबद्ध होकर ‘परीप्सन्तः’—जयद्रथ तक पहुँचने को आतुर—आगे बढ़ती है। युधिष्ठिर, भीम, शिखण्डी, सात्यकि, नकुल-सहदेव, धृष्टद्युम्न, विराट, द्रुपद, केकय-राज आदि एक साथ धावा बोलते हैं; पर जयद्रथ को मिला वर (चार पाण्डवों को रोक सकने का) उसे क्षणिक साहस देता है और कौरव-पंक्तियाँ उसे ढाल बनकर घेरती हैं। → जयद्रथ ‘एवमस्तु’ कहकर वर-गौरव में युद्ध में उतरता है और पाण्डवों की अग्रगामी लहर को रोकने का प्रयत्न करता है—यही क्षण अध्याय का शिखर है: एक अकेला रथी, वर-समर्थित, पाण्डव-आक्रोश के सामने दीवार बनने का दावा करता है। → अध्याय का अंत निर्णायक वध/परिणाम पर नहीं, बल्कि पाण्डवों के संगठित आक्रमण और जयद्रथ के प्रतिरोध की स्थापना पर होता है—युद्ध की दिशा ‘जयद्रथ-युद्ध’ के रूप में स्पष्ट हो जाती है। → पाण्डवों का व्यूहबद्ध धावा जारी है—क्या जयद्रथ सचमुच चारों पाण्डुनन्दनों को रोक पाएगा, और अर्जुन के प्रतिशोध की घड़ी कब टूटेगी?
Shlokas
Verse 1
(दाक्षिणात्य अधिक पाठका $ “लोक मिलाकर कुल २६६ “लोक हैं।) #द-2ल्5 >> | आह ॥ #* द्विचत्वारिशोड ध्याय: अभिमन्युके पीछे जानेवाले पाण्डवोंको जयद्रथका वरके प्रभावसे रोक देना धृतराष्ट उवाच बालमत्यन्तसुखिनं स्वबाहुबलदर्पितम् । युद्धेषु कुशलं वीरं कुलपुत्र॑ तनुत्यजम्
धृतराष्ट्र उवाच—बालं अत्यन्तसुखिनं स्वबाहुबलदर्पितम्। युद्धेषु कुशलं वीरं कुलपुत्रं तनुत्यजम्॥
Verse 2
गाहमानमनीकानि सदश्नैश्न त्रिहायनै: । अपि यौधिष्ठिरात् सैन्यात् कश्चिदन््वपतद् बली
धृतराष्ट्र उवाच—गाहमानमनीकानि सदश्वैस्त्रिहायनैः । अपि यौधिष्ठिरात् सैन्यात् कश्चिदन्वपतद् बली ॥
Verse 3
धृतराष्ट्र बोले--संजय! अत्यन्त सुखमें पला हुआ वीर बालक अभिमन्यु युद्धमें कुशल था। उसे अपने बाहुबलपर गर्व था। वह उत्तम कुलमें उत्पन्न होनेके कारण अपने शरीरको निछावर करके युद्ध कर रहा था। जिस समय वह तीन सालकी अवस्थावाले उत्तम घोड़ोंके द्वारा मेरी सेनाओंमें प्रवेश कर रहा था
संजय उवाच—युधिष्ठिरो भीमसेनः शिखण्डी सात्यकिर्यमौ । धृष्टद्युम्नो विराटश्च द्रुपदश्च स केकयैः ॥ अभ्यद्रवन् परीप्सन्तो व्यूढानीकाः प्रहारिणः । अभिमन्योः परित्राणे तेनैव पथसा सह ॥
Verse 4
धृष्टकेतुश्व संरब्धो मत्स्याश्वाभ्यपतन् रणे । तेनैव तु पथा यान्तः पितरो मातुलै: सह
संजय उवाच—धृष्टकेतुश्च संरब्धो मत्स्याश्वाभ्यपतन् रणे । तेनैव तु पथा यान्तः पितरो मातुलैः सह ॥ अभ्यद्रवन् परीप्सन्तो व्यूढानीकाः प्रहारिणः । अभिमन्योः परित्राणे व्यूहं प्रविशितुं तदा ॥
Verse 5
तान् दृष्टवा द्रवत: शूरांस्त्ववीया विमुखा5भवन्
तान् दृष्ट्वा द्रवतः शूरान् तव सैन्या विमुखा अभवन् । अभ्यद्रवन् परीप्सन्तो व्यूढानीकाः प्रहारिणः ॥
Verse 6
ततस्तद् विमुखं दृष्टवा तव सूनोर्महद् बलम् । जामाता तव तेजस्वी संस्तम्भयिषुराद्रवत्
ततस्तद् विमुखं दृष्ट्वा तव सूनोर्महद् बलम् । जामाता तव तेजस्वी संस्तम्भयिषुराद्रवत् ॥ अभ्यद्रवन् परीप्सन्तो व्यूढानीकाः प्रहारिणः ॥
Verse 7
सैन्धवस्य महाराज पुत्रो राजा जयद्रथ: । स पुत्रगृद्धिन: पार्थान् सहसैन्यानवारयत्
सञ्जय उवाच—महाराज! सैन्धवस्य नृपस्य पुत्रो राजा जयद्रथः पार्थान् सह सैन्यैः समन्तात् प्रत्यवारयत्। अभिमन्योः रक्षणे त्वरिताः, व्यूढानीकाः प्रहारिणश्च पाण्डवाः, तेन कृतमार्गेण व्यूहं प्रवेष्टुं समभ्यद्रवन्; किन्तु जयद्रथः प्रतिबन्धभूत इव स्थित्वा तेषां गतिं न्यवारयत्—युद्धधर्मस्य कठोरतां, स्वजनरक्षायाः दायित्वं च, परस्परधर्मसंघर्षं च प्रकाशयन्।
Verse 8
उग्रधन्वा महेष्वासो दिव्यमस्त्रमुदीरयन् । वार्थक्षत्रिरुपासेधत् प्रवणादिव कुज्जर:
सञ्जय उवाच—उग्रधन्वा महेष्वासो वृद्धक्षत्रिः (जयद्रथः) दिव्यमस्त्रमुदीरयन् तेषां प्रगतिं न्यवारयत्, प्रवणादिव कुञ्जरः स्वस्थानं धारयन्। अथ व्यूढानीकाः प्रहारिणो वीराः सर्वे समागताः, अभिमन्युरक्षणार्थं तेनैव कृतमार्गेण व्यूहं भेत्तुं समभ्यद्रवन्।
Verse 9
धृतराष्ट्र रवाच अतिभारमहं मन्ये सैन्धवे संजयाहितम् । यदेक: पाण्डवान क्रुद्धान् पुत्रप्रेप्सूनवारयत्
धृतराष्ट्र उवाच—अतिभारमिव मन्ये सैन्धवे संजयाहितम्, यदेकः क्रुद्धान् पुत्रप्रेप्सून् पाण्डवान् सह सैन्यैः प्रत्यवारयत्।
Verse 10
अत्यद्भुतमहं मन्ये बल॑ शौर्य च सैन्धवे । तस्य प्रब्रूहि मे वीर्य कर्म चाग्र्यं महात्मन:
धृतराष्ट्र उवाच—अत्यद्भुतं मन्ये बलं शौर्यं च सैन्धवे। तस्य मे ब्रूहि संजय, वीर्यं कर्म चाग्र्यं महात्मनः; ततः व्यूढानीकाः प्रहारिणो वीराः सर्वे समागताः, अभिमन्युरक्षणार्थं तेनैव कृतमार्गेण व्यूहं प्रवेष्टुं समभ्यद्रवन्।
Verse 11
सिंधुराजमें ऐसे बल और शौर्यका होना मैं अत्यन्त आश्चर्यकी बात मानता हूँ। महामना जयद्रथके बल और श्रेष्ठ पराक्रमका मुझसे विस्तारपूर्वक वर्णन करो ।।
सञ्जय उवाच—किं दत्तं हुतमिष्टं वा किं सुतप्तं तपोऽथ वा, येन सैन्धवो राजा जयद्रथ एक एव क्रुद्धान् पुत्रप्रेप्सून् पाण्डवान् समवारयत्—यदा ते व्यूढानीकाः प्रहारिणो वीराः अभिमन्युरक्षणार्थं तेनैव कृतमार्गेण व्यूहं प्रवेष्टुं समभ्यद्रवन्।
Verse 12
(दमो वा ब्रह्मचर्य वा सूत यच्चास्य सत्तम । देवं कतममाराध्य विष्णुमीशानमब्जजम् ।।
सञ्जय उवाच— सूत! साधुशिरोमणे, जयद्रथस्य कः स दमः किमु ब्रह्मचर्यं वा? कतमं देवमाराध्य—विष्णुमीशानमथवा अब्जजं ब्रह्माणम्—सिन्धुराट् क्रुद्धः पार्थान्, तनयस्य (अभिमन्योः) रक्षणे सक्तान्, न्यवारयत्? भीष्मेणापि न तथा महत्कर्म कृतमिति मे न ज्ञायते। राजन्, द्रौपदीहरणप्रसङ्गे भीमसेनेन जयद्रथो निर्जितः; स मानापमानदुःखतप्तः, वरार्थी सुमहत् तपोऽकरोत्।
Verse 13
इन्द्रियाणीद्धरियार्थेभ्य: प्रियेभ्य: संनिवर्त्य सः । क्षुत्पिपासातपसह: कृशो धमनिसंततः
इन्द्रियाणि हि प्रियार्थेभ्यः सर्वशः संनिवर्त्य सः। क्षुत्पिपासातपसहः कृशो धमनिसन्ततः॥ प्रियविषयेषु प्रवृत्तानि सर्वेन्द्रियाणि निवर्त्य, क्षुधां पिपासां च आतपं च सहमानः, कृशः सञ्जातः; धमन्यः चास्य देहे स्फुटं दृश्यन्ते स्म। तत्रान्ये प्रहारिणो योद्धारः व्यूढानीकाः, परीप्सन्तोऽभ्यद्रवन्।
Verse 14
देवमाराधयच्छर्व॑ गृणन् ब्रह्म सनातनम् । भक्तानुकम्पी भगवांस्तस्य चक्रे ततो दयाम्
सञ्जय उवाच— देवमाराधयच्छर्वं गृणन् ब्रह्म सनातनम्। भक्तानुकम्पी भगवान् तस्य चक्रे ततो दयाम्॥ स शर्वं देवं सनातनब्रह्मस्वरूपं स्तुवन् आराधयामास; ततः स भगवान् भक्तानुकम्पी तस्मै दयां चकार। तत्र प्रहारिणो योद्धारो व्यूढानीकाः, परीप्सन्तोऽभ्यद्रवन्।
Verse 15
स्वप्रान्तेडप्यथ चैवाह हर: सिन्धुपते: सुतम् । वरं वृणीष्व प्रीतो5स्मि जयद्रथ किमिच्छसि
स्वप्नान्तेऽप्यथ चैवाह हरः सिन्धुपतेः सुतम्। वरं वृणीष्व प्रीतोऽस्मि जयद्रथ किमिच्छसि॥ स्वप्नेऽपि हरः सिन्धुपतेः सुतं जयद्रथं प्रति उवाच—“वरं वृणीष्व; प्रीतोऽस्मि। जयद्रथ, किं तेऽभिलषितम्?” तत्र प्रहारिणो योद्धारो व्यूढानीकाः, परीप्सन्तोऽभ्यद्रवन्।
Verse 16
एवमुक्तस्तु शर्वेण सिन्धुराजो जयद्रथ: । उवाच प्रणतो रुद्रं प्राजजलिरनियतात्मवान्
एवमुक्तस्तु शर्वेण सिन्धुराजो जयद्रथः। उवाच प्रणतो रुद्रं प्राञ्जलिरनियतात्मवान्॥ शर्वेणैवं संबोधितः सिन्धुराजो जयद्रथः रुद्रं प्रणम्य, प्राञ्जलिः, आत्मानं संयम्य, उवाच। तत्र प्रहारिणो योद्धारो व्यूढानीकाः, परीप्सन्तोऽभ्यद्रवन्।
Verse 17
पाण्डवेयानहं संख्ये भीमवीर्यपराक्रमान् | वारयेयं रथेनैक: समस्तानिति भारत
सञ्जय उवाच—भारत! अहं संग्राममध्ये रथेनैकः स्थित्वा भीमवीर्यपराक्रमान् सर्वान् पाण्डवेयान् वारयेयम् इति। एवं प्रतिज्ञाय प्रहारिणो व्यूढानीकाः कृतव्यूहाः समवेत्याभ्यद्रवन्, येनैव मार्गेण व्यूहो व्यधीयत तेनैव प्रवेष्टुम् इच्छन्तः स्वकार्यसिद्धये।
Verse 18
एवमुक्तस्तु देवेशो जयद्रथमथाब्रवीत् | ददामि ते वरं सौम्य विना पार्थ धनंजयम्
एवमुक्तस्तु देवेशो जयद्रथमथाब्रवीत्—ददामि ते वरं सौम्य, विना पार्थं धनञ्जयम्।
Verse 19
वारयिष्यसि संग्रामे चतुरः पाण्डुनन्दनान् । एवमस्त्विति देवेशमुक्त्वाबुद्धात पार्थिव:
वारयिष्यसि संग्रामे चतुरः पाण्डुनन्दनान्। एवमस्त्विति देवेशमुक्त्वा बुद्ध्वा पार्थिवः।
Verse 20
स तेन वरदानेन दिव्येनास्त्रबलेन च । एक: संवारयामास पाण्डवानामनीकिनीम्
स तेन वरदानेन दिव्येनास्त्रबलेन च। एकः संवारयामास पाण्डवानामनीकिनीम्॥
Verse 21
तस्य ज्यातलघोषेण क्षत्रियान् भयमाविशत् | परांस्तु तव सैन्यस्य हर्ष: परमको5भवत्
तस्य ज्यातलघोषेण क्षत्रियान् भयमाविशत्। परांस्तु तव सैन्यस्य हर्षः परमकोऽभवत्॥
Verse 22
दृष्टवा तु क्षत्रिया भारं सैन्धवे सर्वमाहितम् । उत्क्कुश्याभ्यद्रवन् राजन् येन यौधिष्ठिरं बलम्
सञ्जय उवाच—राजन्, सर्वस्यास्य कार्यस्य भारो जयद्रथ एव न्यस्त इति दृष्ट्वा क्षत्रियवीरा महाशब्दं कृत्वा यत्र युधिष्ठिरस्य बलं स्थितं तदभिमुखं प्राद्रवन्। व्यूढानीकाः प्रहारिणश्च, लक्ष्यं प्राप्सव इव युद्धसङ्घट्टे मार्गं भित्त्वा प्रवेष्टुं समुत्सुकाः सहसा समभ्यधावन्।
Verse 23
अभ्यद्रवन् परीप्सन्तो व्यूढानीका: प्रहारिण: । संजयने कहा--राजन! युधिष्ठिर
सञ्जय उवाच—राजन्, पाण्डवाः कृतनिश्चयाः, व्यूढानीकाः प्रहाराय समुत्थिताः, सर्वे सहैवाभ्यद्रवन्। अभिमन्योर्रक्षणधर्मेण प्रेरिताः, स एव येन पूर्वं मार्गः कृतः, तेनैव शत्रुव्यूहं प्रवेष्टुं समुत्सुकाः, क्षत्रियधर्मस्य संकटे त्वरितं जग्मुः।
Verse 24
अभ्यद्रवन् परीप्सन्तो व्यूढानीका: प्रहारिण: । संजयने कहा--राजन! युधिष्ठिर
सञ्जय उवाच—राजन्, लक्ष्यं साधयितुं समुत्सुकाः, व्यूढानीकाः प्रहारिणो योधाः सहसा समभ्यद्रवन्। पाण्डवप्रमुखाः अभिमन्योर्रक्षणाय, तेनैव पूर्वकृतमार्गेण शत्रुव्यूहं प्रवेष्टुं कृतनिश्चयाः, रणकोलाहले सख्यधर्मं च क्षत्रियधर्मं च स्मरन्तः प्राद्रवन्।
Verse 25
अभ्यद्रवन् परीप्सन्तो व्यूढानीका: प्रहारिण: । संजयने कहा--राजन! युधिष्ठिर
सञ्जय उवाच—राजन्, लक्ष्यं साधयितुं समुत्सुकाः, व्यूढानीकाः प्रहारिणो योधाः सहसा समभ्यद्रवन्। पाण्डवप्रमुखाः सह मित्रैः शिस्तेन व्यूहेनाग्रेसराः, स्वजनरक्षणधर्मेण प्रेरिताः, हिंसायाः प्रत्युत्तरं यथोचितं दातुं च कृतनिश्चयाः, रणस्य गुरुभारं मनसि वहन्तोऽपि न न्यवर्तन्त।
Verse 26
अभ्यद्रवन् परीप्सन्तो व्यूढानीका: प्रहारिण: । संजयने कहा--राजन! युधिष्ठिर
सञ्जय उवाच—राजन्, लक्ष्यं साधयितुं समुत्सुकाः, व्यूढानीकाः प्रहाराय समुत्थिताः, सर्वे सहैवाभ्यद्रवन्। रणसंकटे तेषां शिस्तबद्धोऽयं प्रसरः, न केवलं युक्तिनिश्चयस्य, अपि तु स्वजनरक्षणाय धर्मवेगस्यापि सूचकः; निर्दयस्य रणाङ्गणस्य मध्ये ते त्वरितं जग्मुः।
Verse 27
अभ्यद्रवन् परीप्सन्तो व्यूढानीका: प्रहारिण: । संजयने कहा--राजन! युधिष्ठिर
सञ्जय उवाच—राजन्, लक्ष्यं साधयितुमिच्छन्तः प्रहारिणो व्यूढानीकाः समरे सहसा अभ्यद्रवन्। युधिष्ठिरो भीमसेनः शिखण्डी सात्यकिर्नकुलः सहदेवश्च धृष्टद्युम्नो विराटो द्रुपदः केकयराजकुमाराः क्रोधाविष्टो धृष्टकेतुर्मत्स्यदेशीयाश्च योद्धारः—एते सर्वे रणभूमौ अग्रे जग्मुः। अभिमन्योरपि ताऊश्च चाचाश्च मातुलाश्च स्वसेनां व्यूहेन विन्यस्य प्रहाराय समुत्सुकाः, तस्य रक्षणार्थं तेनैव कृतमार्गेण व्यूहं प्रवेष्टुमेकत्र धावितवन्तः।
Verse 28
अभ्यद्रवन् परीप्सन्तो व्यूढानीका: प्रहारिण: । संजयने कहा--राजन! युधिष्ठिर
सञ्जय उवाच—राजन्, लक्ष्यं साधयितुमिच्छन्तः प्रहारिणो व्यूढानीकाः समरे सहसा अभ्यद्रवन्। एषा तेषां प्रवृत्तिः स्वजनरक्षणनिष्ठया धर्मबुद्ध्या च प्रेरिता; अभिमन्युं परित्रातुं पाण्डवप्रमुखाः शत्रुव्यूहं तेनैव कृतमार्गेण भेत्तुमुद्यताः, युद्धस्य कठोरनियमेषु महद्भयमपि न गणयन्तः, अग्रे जग्मुः।
Verse 29
अभ्यद्रवन् परीप्सन्तो व्यूढानीका: प्रहारिण: । संजयने कहा--राजन! युधिष्ठिर
सञ्जय उवाच—राजन्, लक्ष्यं साधयितुमिच्छन्तः प्रहारिणो व्यूढानीकाः समरे अभ्यद्रवन्। पाण्डवप्रमुखाः सह मित्रैः रणभूमौ सहसा अग्रे जग्मुः; अभिमन्युना यः पन्थाः कृतः, तेनैव शत्रुव्यूहं प्रवेष्टुं तस्य रक्षणधर्मेण प्रेरिताः, सख्यधर्मस्य त्वरितया च, व्यूहमभ्यपतन्।
Verse 30
अभ्यद्रवन् परीप्सन्तो व्यूढानीका: प्रहारिण: । संजयने कहा--राजन! युधिष्ठिर
सञ्जय उवाच—राजन्, लक्ष्यं साधयितुमिच्छन्तः प्रहारिणो व्यूढानीकाः समरे सहसा अभ्यद्रवन्। युधिष्ठिरो भीमसेनः शिखण्डी सात्यकिर्नकुलः सहदेवश्च धृष्टद्युम्नो विराटो द्रुपदः केकयराजकुमाराः क्रोधाविष्टो धृष्टकेतुर्मत्स्यदेशीयाश्च योद्धारः—एते सर्वे रणभूमौ सहसा अग्रे जग्मुः। अभिमन्योरपि ताऊश्च चाचाश्च मातुलाश्च स्वसेनां व्यूहेन विन्यस्य प्रहाराय समुत्सुकाः, तस्य रक्षणार्थं तेनैव कृतमार्गेण व्यूहं प्रवेष्टुमेकत्र धावितवन्तः।
Verse 31
अभ्यद्रवन् परीप्सन्तो व्यूढानीका: प्रहारिण: । संजयने कहा--राजन! युधिष्ठिर
सञ्जय उवाच—राजन्, लक्ष्यं साधयितुमिच्छन्तः प्रहारिणो व्यूढानीकाः समरे सहसा एकत्र अभ्यद्रवन्। पाण्डवप्रमुखाः सह मित्रैः रणभूमौ अग्रे जग्मुः; पूर्वं यः पन्था उद्घाटितः, तेनैव शत्रुव्यूहं भेत्तुमुद्यताः, अभिमन्युं परित्रातुं कर्तव्यधर्मेण प्रेरिताः, युद्धस्य कठोरावश्यकेषु सख्यधर्मस्य त्वरितया च, व्यूहमभ्यपतन्।
Verse 32
अभ्यद्रवन् परीप्सन्तो व्यूढानीका: प्रहारिण: । संजयने कहा--राजन! युधिष्ठिर
सञ्जय उवाच—राजन्, अभिप्रायं साधयितुमिच्छन्तः प्रहारिणो वीराः व्यूढानीकाः समरे सहसा अभ्यद्रवन्। युधिष्ठिरो भीमसेनः शिखण्डी सात्यकिर्नकुलः सहदेवश्च धृष्टद्युम्नो विराटो द्रुपदः केकयराजकुमाराश्च, रोषेणाविष्टो धृष्टकेतुर्मत्स्यदेशीयाश्च योद्धारः—एते सर्वे रणभूमौ अग्रतः प्रावर्तन्त। अभिमन्योरातुलाः पितृव्याश्च मातुलाश्च स्वसेनां व्यूहेन विन्यस्य प्रहाराय समुत्सुकाः, तस्य रक्षणार्थं तेनैव कृतमार्गेण व्यूहं प्रवेष्टुमेकत्र समभ्यद्रवन्।
Verse 33
अभ्यद्रवन् परीप्सन्तो व्यूढानीका: प्रहारिण: । संजयने कहा--राजन! युधिष्ठिर
सञ्जय उवाच—राजन्, अभिप्रायं साधयितुमिच्छन्तः प्रहारिणो वीराः व्यूढानीकाः समरे सहसा अभ्यद्रवन्। युधिष्ठिरो भीमसेनः शिखण्डी सात्यकिर्नकुलः सहदेवश्च धृष्टद्युम्नो विराटो द्रुपदः केकयराजकुमाराश्च, रोषेणाविष्टो धृष्टकेतुर्मत्स्यदेशीयाश्च योद्धारः—एते सर्वे रणभूमौ अग्रतः प्रावर्तन्त। अभिमन्योरातुलाः पितृव्याश्च मातुलाश्च स्वसेनां व्यूहेन विन्यस्य प्रहाराय समुत्सुकाः, तस्य रक्षणार्थं तेनैव कृतमार्गेण व्यूहं प्रवेष्टुमेकत्र समभ्यद्रवन्।
Verse 34
अभ्यद्रवन् परीप्सन्तो व्यूढानीका: प्रहारिण: । संजयने कहा--राजन! युधिष्ठिर
सञ्जय उवाच—राजन्, अभिप्रायं साधयितुमिच्छन्तः प्रहारिणो वीराः व्यूढानीकाः समरे सहसा अभ्यद्रवन्। युधिष्ठिरो भीमसेनः शिखण्डी सात्यकिर्नकुलः सहदेवश्च धृष्टद्युम्नो विराटो द्रुपदः केकयराजकुमाराश्च, रोषेणाविष्टो धृष्टकेतुर्मत्स्यदेशीयाश्च योद्धारः—एते सर्वे रणभूमौ अग्रतः प्रावर्तन्त। अभिमन्योरातुलाः पितृव्याश्च मातुलाश्च स्वसेनां व्यूहेन विन्यस्य प्रहाराय समुत्सुकाः, तस्य रक्षणार्थं तेनैव कृतमार्गेण व्यूहं प्रवेष्टुमेकत्र समभ्यद्रवन्।
Verse 35
अभ्यद्रवन् परीप्सन्तो व्यूढानीका: प्रहारिण: । संजयने कहा--राजन! युधिष्ठिर
सञ्जय उवाच—राजन्, पाण्डवसेनायाः प्रहारिणो वीराः व्यूढानीकाः समरे सहसा समभ्यद्रवन्। नायं केवलो रोषप्रवृत्तः प्रहारः; स्वजनरक्षणाय महतीं युक्तिं समाश्रित्य, शत्रुव्यूहभेदनार्थं धृत्या सहैकत्र समुत्थिताः।
Verse 36
अभ्यद्रवन् परीप्सन्तो व्यूढानीका: प्रहारिण: । संजयने कहा--राजन! युधिष्ठिर
सञ्जय उवाच—राजन्, पाण्डवसेनायाः प्रहारिणो वीराः सुव्यवस्थितव्यूढानीकाः समरे सहसा समभ्यद्रवन्। स्वजनरक्षणधर्मेण प्रेरिताः, शत्रोर्व्यूहबन्धं भेत्तुमुद्यताः, धैर्यं भक्तिं च समवायेन कर्मणि परिणम्य रणभूमौ शिस्तेनाभ्यवर्तन्त।
Verse 37
अभ्यद्रवन् परीप्सन्तो व्यूढानीका: प्रहारिण: । संजयने कहा--राजन! युधिष्ठिर
सञ्जय उवाच—तं परित्रातुमिच्छन्तो व्यूढानीकाः प्रहारिणो योधाः समवेताः सहसैवाभ्यद्रवन्। अभिमन्युना यः पन्था व्यूहे कृतः, तेनैव मार्गेण व्यूहं प्रविश्य तस्य रक्षणाय, न केवलं प्रहर्तुं किन्तु स्वधर्मपालनाय, ते सम्यगुद्यताः।
Verse 38
अभ्यद्रवन् परीप्सन्तो व्यूढानीका: प्रहारिण: । संजयने कहा--राजन! युधिष्ठिर
सञ्जय उवाच—स्वार्थसिद्धिं परीप्सन्तो व्यूढानीकाः प्रहारिणः पाण्डवयोधाः समवेताः सहसैवाभ्यद्रवन्। अभिमन्युना पूर्वं कृतं मार्गं अनुसृत्य व्यूहं प्रविश्य तस्य रक्षणाय, निर्णायकप्रहाराय च, ते दृढनिश्चयाः समुत्पेतुः।
Verse 39
अभ्यद्रवन् परीप्सन्तो व्यूढानीका: प्रहारिण: । संजयने कहा--राजन! युधिष्ठिर
सञ्जय उवाच—राजन्, प्रयोजनसिद्धिं परीप्सन्तः पाण्डवयोधाः व्यूढानीकाः प्रहारिणः समवेताः सहसैवाभ्यद्रवन्। अभिमन्युं परिरक्षितुं तस्य पितृव्याः स्वजनाश्च, येनैव तेन कृतमार्गेण व्यूहं प्रवेष्टुमुद्यताः, धर्मवेगेन नीताः, वीरं कुमारं संकटे न परित्यक्तुमिच्छन्तः।
Verse 40
अभ्यद्रवन् परीप्सन्तो व्यूढानीका: प्रहारिण: । संजयने कहा--राजन! युधिष्ठिर
सञ्जय उवाच—प्रयोजनसिद्धिं परीप्सन्तो व्यूढानीकाः प्रहारिणो योधाः सहसैवाभ्यद्रवन्। एषो वेगः पाण्डवानां धर्मकृतः—अभिमन्युं परिरक्षितुं महता साहसेनापि शत्रुव्यूहं भेत्तुं, समन्वितेन प्रयत्नेन प्रवेष्टुमिति।
Verse 41
इस प्रकार श्रीमह्ाभारत द्रोणपर्वके अन्तर्गत अभिगनन््युवधपर्वमें आभिमन्युका पराक्रमविषयक इकतालीसवाँ अध्याय पूरा हुआ
सञ्जय उवाच—राजन्, युधिष्ठिरो भीमसेनः शिखण्डी सात्यकिर्नकुलः सहदेवश्च धृष्टद्युम्नो विराटो द्रुपदः केकयराजकुमाराश्च, रोषपूर्णो धृष्टकेतुर्मत्स्यदेशीयाश्च योधाः—एते सर्वे रणभूमौ समभ्यद्रवन्। अभिमन्योर्ये पितृव्याः पितृव्यसमाः मातुलाश्च, ते स्वसेनां व्यूहेन व्यूढ्वा प्रहाराय समुत्सुकाः, अभिमन्युना कृतमार्गेणैव व्यूहं प्रवेष्टुं, तस्य रक्षणाय, समवेताः सहसैवाभ्यद्रवन्।
Verse 42
इति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि अभिमन्युवधपर्वणि जयद्रथयुद्धे द्विचत्वारिंशो 5ध्याय:
सञ्जय उवाच—राजन्, व्यूढानीकाः प्रहारिणो योधाः साध्यं परीप्सन्तः समवेताः सहसा अभ्यद्रवन्। अभिमन्युं रक्षितुम्, तेनैव कृतमार्गेण व्यूहं प्रवेष्टुं सर्वे एकत्र धावितवन्तः।
Verse 43
अभ्यद्रवन् परीप्सन्तो व्यूढानीका: प्रहारिण: । संजयने कहा--राजन! युधिष्ठिर
सञ्जय उवाच—परीप्सवः साध्यं, व्यूढानीकाः प्रहारिणो योधाः समवेताः सहसा अभ्यद्रवन्। अभिमन्युपरिसङ्कटे पाण्डवाः सह सहायैः कर्तव्यप्रेरिताः सुसंयतमनसः शत्रुव्यूहभेदनाय, स्वजनरक्षणाय च, महद्भयमपि अनपेक्ष्य, अग्रे समुपजग्मुः।
Frequently Asked Questions
The chapter frames a strategic tension between collective advance and single-point denial: multiple heroes attempt to force passage, while Jayadratha’s concentrated defense—amplified by a boon—temporarily overrides numerical pressure.
Tactical outcomes in the Mahābhārata are frequently determined by positioning, tempo, and formation constraints as much as by individual valor; symbolic authority (insignia) and material readiness (spare weapons) also affect resilience.
No explicit phalaśruti appears in this passage; its meta-function is archival and analytical—Sañjaya’s report documents how boons, equipment, and formation tactics interact within the war narrative.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.