Adhyaya 37
Droṇa-parva Adhyāya 37: Sañjaya’s Account of Abhimanyu’s Precision Disruption of a Chariot Contingent
Upa-parva: Abhimanyu’s Battlefield Exploits under Droṇa’s Command Context (Drona-parva episodic unit)
Dhṛtarāṣṭra asks which of his forces showered arrows upon Arjuna’s son. Sañjaya narrates Abhimanyu’s conspicuous battlefield performance against a chariot formation described as protected under Bhāradvāja’s oversight. After observing a leader (identified as Śalya’s younger brother) angered by prior setbacks, the opponent advances and strikes Abhimanyu and his charioteer, issuing a challenge. Abhimanyu responds not merely by returning fire but by systematically disabling the adversary’s operational components—targeting bodily points and, crucially, the chariot’s functional infrastructure: bow, horses, banner, parasol, reinsman, yoke-elements, quivers, and ancillary equipment—so rapidly that observers cannot track the sequence. The opponent collapses, ornaments and garments scattered, and accompanying followers flee in multiple directions. Onlookers acclaim Abhimanyu’s act; meanwhile, enraged troops surge forward with mixed arms (chariots, cavalry, elephants, infantry), accompanied by the acoustic markers of battle (bowstring snaps, hoof and wheel sounds, shouts). They threaten that he will not escape alive, but Abhimanyu, composed and almost smiling, counters by selectively wounding those who strike first, then escalates: he displays varied astras with increasing intensity, likened to the sun emerging after the rains. He releases large numbers of diverse arrow-types (kṣurapra, nārāca, bhalla, etc.), showering the chariot mass in full view of Bhāradvāja, causing the affected force to turn away under arrow-pressure.
Chapter Arc: रणभूमि में दुर्योधन को अभिमन्यु की ओर लौटते देख द्रोणाचार्य चौंक उठते हैं—क्योंकि ‘हमारे देखते-देखते’ वह युवक लक्ष्यभूत राजा तक पहुँचने लगा है; द्रोण का आदेश गूंजता है: कौरव-नरेश की रक्षा करो। → अभिमन्यु, तुम्हारे पुत्रों और कौरव-वीरों द्वारा घेरा जाकर भी, अपनी शिक्षित-यौवन-शक्ति का विराट प्रदर्शन करता है; कर्ण, अश्वत्थामा और कृतवर्मा एक साथ नाराच-वर्षा करते हैं, और समीपस्थ शल्य पर भी वह बाणों की झड़ी बरसाकर सेना में भय फैलाता है। → अश्मकपुत्र (द्रोणपक्ष का योद्धा) रथ-युद्ध में अभिमन्यु को रोकने का यत्न करता है, पर अभिमन्यु मुस्कराते हुए दस-दस बाणों से उसके घोड़े, सारथि, ध्वज, भुजाएँ, धनुष और अंततः मस्तक तक गिरा देता है—एक ही प्रवाह में प्रतिद्वन्द्वी की युद्ध-सम्पूर्णता को तोड़ देता है। → अश्मकपुत्र के वध से अभिमन्यु की कीर्ति और भी प्रज्वलित होती है; वह यज्ञाग्नि-सा घृतसिक्त तेज से दीप्त दिखता है—मानो देव, पितर, चारण, सिद्ध और यक्षगण उसकी रणयश-पूजा कर रहे हों। → कौरव-सेना में भय और क्रोध साथ-साथ उठते हैं—द्रोण के आदेश के बाद अब कौन-सा घेरा, कौन-सा प्रतिघात इस ‘अजेय-से’ प्रतीत होते बाल-वीर को रोकेगा?
Shlokas
Verse 1
/ (दाक्षिणात्य अधिक पाठका १ श्लोक मिलाकर कुल ४७ “लोक हैं।) ऑपन-आ प्रात बछ। अकाल सप्तत्रिशो5्ध्याय: अभिमन्युका पराक्रम
संजय उवाच—राजन्, सौभद्रेणामितौजसा अभिमन्युना प्रभग्नां निवर्तितां च कौरवीम् अनीकिनीं दृष्ट्वा दुर्योधनः क्रोधसंरब्धः स्वयं सौभद्रमभ्ययात्।
Verse 2
ततो राजानमावृत्तं सौभद्रं प्रति संयुगे । दृष्टवा द्रोणो5ब्रवीद् योधान् परीप्सध्वं नराधिपम्
ततो युद्धे सौभद्रं प्रति निवृत्तं राजानं दृष्ट्वा द्रोणोऽब्रवीद् योधान्—“परीप्सध्वं नराधिपं सर्वतः।”
Verse 3
पुराभिमन्युर्लक्ष्यं न: पश्यतां हन्ति वीर्यवान् । तमाद्रवत मा भैष्ट क्षिप्रं रक्षत कौरवम्
“पुरा अभिमन्युर्वीर्यवान् पश्यतां नः लक्ष्यं हन्ति कौरवम्। तमाद्रवत मा भैष्ट, क्षिप्रं रक्षत कौरवम्।”
Verse 4
ततः कृतज्ञा बलिन: सुहदो जितकाशिन: । त्रास्यमाना भयाद् वीरं परिवद्रुस्तवात्मजम्
ततः कृतज्ञा बलिनः सुहृदो जितकाशिनः। त्रास्यमाना भयाद् वीरं परिवव्रुस्तवात्मजम्॥
Verse 5
द्रोणो द्रौणि: कृप: कर्ण: कृतवर्मा च सौबल: । बृहद्धलो मद्रराजो भूरिभ्भूरिश्रवा: शल:
द्रोणो द्रौणिः कृपः कर्णः कृतवर्मा च सौबलः। बृहद्बलो मद्रराजो भूरिर्भूरिश्रवाः शलः॥ तेऽभिमन्युं शरवर्षैस्तीक्ष्णैः समन्तात् समावृत्य महता शरवर्षेणाच्छादयामासुः॥
Verse 6
पौरवो वृषसेनश्न विसृजन्त: शिताञ्छरान् | सौभद्रंं शरवर्षण महता समवाकिरन्
सञ्जय उवाच—पौरवो वृषसेनश्च शितान् बाणान् विसृजन्तौ सौभद्रं महता शरवर्षेण समवाकिरताम्, सर्वतः शरैः समाच्छाद्य तमवृत्य च।
Verse 7
सम्मोहयित्वा तमथ दुर्योधनममोचयन् । आस्याद् ग्रासमिवाक्षिप्तं ममृषे नार्जुनात्मज:
तं सम्मोह्य ततो वीराः दुर्योधनममोचयन्। आस्याद् ग्रासमिवाक्षिप्तं न ममर्ष नृपात्मजः॥
Verse 8
इस प्रकार उसे मोहित करके इन वीरोंने दुर्योधनको छुड़ा लिया। तब मानो मुँहसे ग्रास छिन गया हो, यह मानकर अर्जुनकुमार अभिमन्यु इसे सहन न कर सका ।।
ताञ्छरौघेण महता साश्वसूतान् महारथान्। विमुखीकृत्य सौभद्रः सिंहनादमथानदत्॥
Verse 9
तस्य नादं ततः श्रुत्वा सिंहस्येवामिषैषिण: । नामृष्यन्त सुसंरब्धा: पुनद्रोणमुखा रथा:,मांस चाहनेवाले सिंहके समान अभिमन्युकी वह गर्जना सुनकर अत्यन्त क्रोधमें भरे हुए द्रोण आदि महारथी न सह सके
तस्य नादं ततः श्रुत्वा सिंहस्येवामिषैषिणः। नामृष्यन्त सुसंरब्धाः पुनर्द्रोणमुखा रथाः॥
Verse 10
त एन॑ कोष्ठकीकृत्य रथवंशेन मारिष । व्यसृजन्निषुजालानि नानालिजड्रानि सड्घश:
त एनं कोष्ठकीकृत्य रथवंशेन मारिष। व्यसृजन्निषुजालानि नानालिङ्ग्यानि सङ्घशः॥
Verse 11
आर्य! तब उन महारथियोंने रथसेनाद्वारा उसे कोष्ठमें आबद्ध-सा करके उसके ऊपर नाना प्रकारके चिह्नवाले समूह-के-समूह बाण बरसाने आरम्भ किये ।।
सञ्जय उवाच—आर्य! ततस्ते महारथाः रथसेनाभिरिव तं पौत्रं कोष्ठे बद्धमिव कृत्वा, नानाचिह्नाङ्कितानां शराणां समूहैः समूहैः तस्योपरि वर्षणमारभन्त। स तु वीरः पौत्रः तीक्ष्णैः शरैस्तान् सायकसमूहान् अन्तरिक्ष एव चिच्छेद, तांश्चैव प्रतिविव्याध; तदद्भुतमिवाभवत्।
Verse 12
ततस्ते कोपितास्तेन शरैराशीविषोपमै: । परिवत्र॒र्जिघांसन्त: सौभद्रमपराजितम्
सञ्जय उवाच—ततस्ते तेन कोपिताः शरैराशीविषोपमैः, जिघांसन्तः सौभद्रमपराजितं परिवव्रुः।
Verse 13
समुद्रमिव पर्यस्तं त्वदीयं तं बलार्णवम् | दधारैको<<र्जुनिर्बाणैवेलेव भरतर्षभ
सञ्जय उवाच—समुद्रमिव पर्यस्तं त्वदीयं तं बलार्णवम्। दधारैकोऽर्जुनिर्बाणैर्वेलेव भरतर्षभ॥
Verse 14
भरतश्रेष्ठ! उस समय जैसे सब ओरसे उछलते हुए समुद्रको तटभूमि रोक लेती है, उसी प्रकार आपके सैन्य-सागरको एकमात्र अर्जुनकुमारने आगे बढ़नेसे रोक दिया ।।
सञ्जय उवाच—भरतश्रेष्ठ! यथा सर्वतः प्लवमानं समुद्रं तटभूमिर्निवारयति, तथा त्वदीयं सैन्यसमुद्रमर्जुनिर् एक एवाग्रतो निवारयामास। शूराणां युध्यमानानां निघ्नतामितरेतरम्। अभिमन्योः परेषां च नासीत् कश्चित् पराङ्मुखः॥
Verse 15
तस्मिंस्तु घोरे संग्रामे वर्तमाने भयंकरे । दुःसहो नवभिर्बाणैरभिमन्युमविध्यत
सञ्जय उवाच—तस्मिंस्तु घोरे संग्रामे वर्तमाने भयङ्करे। दुःसहो नवभिर्बाणैरभिमन्युमविध्यत्॥
Verse 16
दुःशासनो द्वादशभि: कृप: शारद्वतस्त्रिभि: | द्रोणस्तु सप्तदशभि: शरैराशीविषोपमै:
दुःशासनो द्वादशभिः कृपः शारद्वतस्त्रिभिः । द्रोणस्तु सप्तदशभिः शरैराशीविषोपमैः ॥
Verse 17
इस प्रकार वह भयंकर एवं घोर संग्राम चल रहा था। उसमें आपके पुत्र दुःसहने नौ, दुःशासनने बारह, शरद्वानके पुत्र कृपाचार्यने तीन और द्रोणाचार्यने विषधर सर्पके समान भयंकर सत्रह बाणोंसे अभिमन्युको बींध डाला ।।
एवं स घोरः संग्रामः प्रवृत्तोऽतिभयानकः । तत्र दुःसहः नवभिः शरैर्दुःशासनस्तथा द्वादशभिः ॥ कृपः शारद्वतश्चैव त्रिभिः शरैः समाहनत् । द्रोणश्च सप्तदशभिः शरैराशीविषोपमैः ॥ विविंशतिः सप्तत्या तु कृतवर्मा च सप्तभिः । बृहद्बलस्तथाष्टाभिरश्वत्थामा च सप्तभिः ॥ भूरिश्रवास्त्रिभिर्बाणैर्मद्रेशः षड्भिराशुगैः । द्वाभ्यां शकुनिस्त्रिभिर्दुर्योधनो नृपः ॥
Verse 18
भूरिश्रवास्त्रिभिर्बाणि्मद्रेश: षड्भिराशुगै: । द्वाभ्यां शराभ्यां शकुनिस्त्रिभि्दुर्योधनो नृप:
भूरिश्रवास्त्रिभिर्बाणैर्मद्रेशः षड्भिराशुगैः । द्वाभ्यां शराभ्यां शकुनिस्त्रिभिर्दुर्योधनो नृपः ॥
Verse 19
सतुतान् प्रतिविव्याध त्रिभिस्त्रिभिरजिद्ागै: । नृत्यन्निव महाराज चापहस्त: प्रतापवान्
स तान् प्रतिविव्याध त्रिभिस्त्रिभिरजिह्मगैः । नृत्यन्निव महाराज चापहस्तः प्रतापवान् ॥
Verse 20
ततो$भिमन्यु: संक्रुद्धस्त्रास्यमानस्तवात्मजै: । विदर्शयन् वै सुमहच्छिक्षौरसकृतं बलम्
ततोऽभिमन्युः संक्रुद्धस्त्रास्यमानस्तवात्मजैः । विदर्शयन् वै सुमहच्छिक्षौरसकृतं बलम् ॥
Verse 21
तब आपके सभी पुत्रोंने मिलकर अभिमन्युको त्रास देना आरम्भ किया, फिर तो वह क्रोधसे जल उठा और अपनी अस्त्र-शिक्षा तथा हृदयका महान् बल दिखाने लगा ।।
सञ्जय उवाच—ततः सर्वे तव पुत्राः समागताः सौभद्रं अभिमन्युं त्रासयितुम् आरब्धवन्तः। स तु क्रोधेन प्रदीप्तोऽग्निरिव बभूव, स्वास्त्रविद्यां हृदयस्य च महाबलं प्रदर्शयामास। गरुडानिलवेगसमः स शीघ्रं प्रधावन्, त्वरमाणः, अश्मकदायादस्य वेगं न्यवारयत्।
Verse 22
तस्याभिमन्युर्दशभिह्यान् सूतं ध्वजं शरै:
ततः स अभिमन्युः शरैर्दशभिः सूतं ध्वजं च समाहनत्।
Verse 23
ततस्तस्मिन् हते वीरे सौभद्रेणाश्मकेश्वरे
ततः तस्मिन् हते वीरे सौभद्रेणाश्मकेश्वरे, युद्धस्य गतिः समभवदन्यथा।
Verse 24
संचचाल बलं॑ सर्व पलायनपरायणम् । सुभद्राकुमार अभिमन्युके द्वारा वीर अश्मक-राजकुमारके मारे जानेपर सारी सेना विचलित हो भागने लगी ।। तत:ः कर्ण: कृपो द्रोणो द्रौणिगान्धारराट्शल:
सञ्चचाल बलं सर्वं पलायनपरायणम्। सुभद्राकुमाराभिमन्युना वीरस्याश्मकराजकुमारस्य निहते सर्वा सेना व्याकुला पलायितुम् आरब्धा। ततः कर्णः कृपः द्रोणो द्रौणिर्गान्धारराट् शल्यश्च।
Verse 25
शल्यो भूरिश्रवा: क्राथ: सोमदत्तो विविंशति: । वृषसेन: सुषेणश्च कुण्डभेदी प्रतर्दन:
शल्यो भूरिश्रवाः क्राथः सोमदत्तो विविंशतिः। वृषसेनः सुषेणश्च कुण्डभेदी प्रतर्दनः॥
Verse 26
वृन्दारको ललित्थश्न प्रबाहुर्दीर्धलोचन: । दुर्योधनश्व संक्रुद्ध: शरवर्षरवाकिरन्
सञ्जय उवाच— वृन्दारकः ललित्थश्च प्रबाहुर्दीर्घलोचनः । दुर्योधनश्च संक्रुद्धः शरवर्षरवाकिरन् ॥
Verse 27
तदनन्तर कर्ण, कृपाचार्य, द्रोणाचार्य, अश्वत्थामा, गान्धारराज शकुनि, शल, शल्य, भूरिश्रवा, क्राथ, सोमदत्त, विविंशति, वृषसेन, सुषेण, कुण्डभेदी, प्रतर्दन, वृन्दारक, ललित्थ, प्रबाहु, दीर्घलोचन तथा अत्यन्त क्रोधमें भरे हुए दुर्योधनने अभिमन्युपर बाणोंकी वर्षा आरम्भ कर दी ।।
तदनन्तरं कर्णः कृपाचार्यो द्रोणाचार्यश्चाश्वत्थामा गान्धारराजः शकुनिः शलः शल्यो भूरिश्रवाः क्राथः सोमदत्तो विविंशतिः वृषसेनः सुषेणः कुण्डभेदी प्रतर्दनो वृन्दारको ललित्थः प्रबाहुर्दीर्घलोचनश्च—अत्यन्तक्रोधसमाविष्टो दुर्योधनश्च—अभिमन्युमुपरि शरवर्षमवर्षयन् । सोऽतिविद्धो महेष्वासैरजिद्भिरभिमन्युरथ कर्णं लक्ष्यीकृत्य वर्मकायावभेदिनं शरमादत्त ॥
Verse 28
तस्य भित्त्वा तनुत्राणं देहं निर्भिद्य चाशुग: । प्राविशद् धरणीं वेगाद् वल्मीकमिव पन्नग:
तस्य भित्त्वा तनुत्राणं देहं निर्भिद्य चाशुगः । प्राविशद्धरणीं वेगाद् वल्मीकमिव पन्नगः ॥
Verse 29
स तेनातिप्रहारेण व्यथितो विद्वलजन्निव । संचचाल रणे कर्ण: क्षितिकम्पे यथाचल:
स तेनातिप्रहारेण व्यथितो विद्वलजन्निव । संचचाल रणे कर्णः क्षितिकम्पे यथाचलः ॥
Verse 30
तथान्यैर्निशितैर्बाणै: सुषेणं दीर्घलोचनम् । कुण्डभेदिं च संक्रुद्धस्त्रिभिस्त्रीनवधीद् बली
तथान्यैर्निशितैर्बाणैः सुषेणं दीर्घलोचनम् । कुण्डभेदिं च संक्रुद्धस्त्रिभिस्त्रीनवधीद्बली ॥
Verse 31
कर्णस्तं पञ्चविंशत्या नाराचानां समार्पयत् । अश्वत्थामा च विंशत्या कृतवर्मा च सप्तभि:,तब कर्णने पचीस, अश्व॒त्थामाने बीस तथा कृतवर्माने सात नाराचोंद्वारा अभिमन्युको गहरी चोट पहुँचायी
कर्णस्तं पञ्चविंशत्या नाराचानां समार्पयत् । अश्वत्थामा च विंशत्या कृतवर्मा च सप्तभिः ॥
Verse 32
स शराचितसर्वाड्ि: क्रुद्ध: शक्रात्मजात्मज: । विचरन् ददृशे सैन्ये पाशहस्त इवान्तक:
स शराचितसर्वाङ्गः क्रुद्धः शक्रात्मजात्मजः । विचरन् ददृशे सैन्ये पाशहस्त इवान्तकः ॥
Verse 33
शल्यं च शरवर्षेण समीपस्थमवाकिरत् | उदक्रोशन्महाबाहुस्तव सैन्यानि भीषयन्
शल्यं च शरवर्षेण समीपस्थमवाकिरत् । उदक्रोशन्महाबाहुस्तव सैन्यानि भीषयन् ॥
Verse 34
ततः स विद्धो<स्त्रविदा मर्मभिद्धिरजिदह्ागै: | शल्यो राजन् रथोपस्थे निषसाद मुमोह च
ततः स विद्धोऽस्त्रविदा मर्मभिद्भिरजिह्मगैः । शल्यो राजन् रथोपस्थे निषसाद मुमोह च ॥
Verse 35
तं हि दृष्टवा तथा विद्ध॑ सौभद्रेण यशस्विना । सम्प्राद्रवच्चमू: सर्वा भारद्वाजस्य पश्यत:
तं हि दृष्ट्वा तथा विद्धं सौभद्रेण यशस्विना । सम्प्राद्रवच्चमूः सर्वा भारद्वाजस्य पश्यतः ॥
Verse 36
इस प्रकार श्रीमह्ाभारत द्रोणपर्वके अन्तर्गत अभिमनन््युवधपर्वमें आभिमन्युका पराक्रमविषयक छत्तीसवाँ अध्याय पूरा हुआ
सञ्जय उवाच—तं महाबाहुं सुवर्णपुङ्खैः शरैः समन्तात् समावृतं सम्प्रेक्ष्य त्वदीया बलिनः सैन्याः सिंहपीडिता मृगा इव दिशो विदिशश्च प्रपलायन्त।
Verse 37
स तु रणयशसाभिपूज्यमान: पितृसुरचारणसिद्धयक्षसंघै: । अवनितलगतैश्व भूतसड्चै- रतिविबभौ हुतभुग्यथा<55ज्यसिक्त:
स तु रणयशसाभिपूज्यमानः पितृदेवचारणसिद्धयक्षसङ्घैः । अवनितलगतैश्च भूतसङ्घैः स अतिविबभौ हुतभुग्यथा घृतसिक्तः ॥
Verse 213
विव्याध दशभिर्बाणैस्तिष्ठ तिछेति चाब्रवीत् । इतनेमें ही अश्मकके पुत्रने सारथिके आदेशका पालन करनेवाले
स तं दशभिर्बाणैर्विव्याध, “तिष्ठ तिष्ठ” इति चाब्रवीत्।
Verse 226
बाहू धनु: शिरश्नोव्या स्मयमानो5 भ्यपातयत् | तब अभिमन्युने मुसकराकर अश्मकपुत्रके घोड़ों, सारथि, ध्वज, भुजाओं, धनुष तथा मस्तकको भी दस बाणोंसे पृथ्वीपर काट गिराया
स स्मयमानो बाहू धनुः शिरश्चैव दशभिः शरैर्भूमौ न्यपातयत्।
Frequently Asked Questions
The chapter implicitly stages the tension between necessary force and controlled conduct: Abhimanyu escalates from measured engagement to severe suppression in response to a massed, threatening advance, raising the question of proportionality under collective retaliation.
Effectiveness is shown as systems-oriented skill: neutralizing mobility, signaling, and command functions can decisively alter outcomes, while composure under provocation prevents tactical errors during rapid escalation.
No explicit phalaśruti is presented in the supplied verses; the chapter functions primarily as descriptive reportage (Sañjaya’s narration) whose interpretive value arises from observed consequences—rout, acclaim, and retaliatory convergence—within the broader parva.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.