Adhyaya 35
द्रोणानीकाभिमुखगमनम् (Abhimanyu advances toward Droṇa’s host)
Upa-parva: Droṇānīka-praveśa (Abhimanyu’s assault on Droṇa’s formation) — Episode Unit
Sañjaya reports that Abhimanyu (Saubhadrā) hears Dharmarāja Yudhiṣṭhira’s instruction and orders his charioteer to drive toward Droṇa’s troops. The charioteer warns that an excessive burden has been placed upon Abhimanyu, noting Droṇa’s accomplished mastery of supreme weapons and urging deliberation before combat. Abhimanyu dismisses the caution with confident assertions of kṣatriya capacity, claiming readiness even against celestial-level opponents, and reiterates the command to advance without delay. The chariot team is urged forward; forces converge as Kauravas turn to meet him and Pāṇḍavas follow. Abhimanyu, described with exalted martial imagery, closes on leading mahārathas. A fierce engagement begins; amid tumultuous war-cries and instruments, Abhimanyu breaches the formation under Droṇa’s gaze. Encircled by combined arms (elephants, horses, chariots, infantry), he responds with rapid, precise archery, producing heavy casualties and disorder, with detailed inventories of weapons, armor, and battlefield ruin culminating in visible panic and flight among segments of the opposing side.
Chapter Arc: संजय धृतराष्ट्र को बतलाते हैं कि द्रोण द्वारा रक्षित, भेदना-दुष्कर व्यूह के सामने पाण्डव-सेना ठिठकती है—और उसी क्षण युधिष्ठिर की दृष्टि एक उपाय पर टिकती है। → सात्यकि, चेकितान, धृष्टद्युम्न, द्रुपद, धृष्टकेतु, घटोत्कच, द्रौपदेय, केकय, सृञ्जय आदि महारथियों की उपस्थिति के बावजूद द्रोण का क्रुद्ध अग्रगमन भय और विवशता बढ़ाता है; युधिष्ठिर बार-बार सोचते हैं कि इस ‘अनाधृष्य’ व्यूह को कैसे रोका जाए। → युधिष्ठिर अभिमन्यु से कहते हैं—‘योद्धाओं में श्रेष्ठ! व्यूह का द्वार भेदो; हम तुम्हारे पीछे-पीछे चलेंगे’; अभिमन्यु व्यूहभेदन के लिए प्रतिज्ञा-भाव से आगे बढ़ने को तैयार होता है, और पाण्डव-पक्ष की आशा एक ही रथ पर केन्द्रित हो जाती है। → अभिमन्यु को अग्रणी बनाकर व्यूहभेदन की योजना निश्चित होती है; पाण्डव-सेना का संकल्प संगठित होता है और रथ हाँके जाने का आदेश निकलता है। → अभिमन्यु व्यूह में प्रवेश करेगा—पर क्या वरिष्ठ रथी सचमुच उसके पीछे भीतर तक जा पाएँगे, या वह भीतर अलग-थलग पड़ जाएगा?
Shlokas
Verse 1
पम्प बछ। अंक पजञ्चत्रिशो<ड्ध्याय: युधिष्ठटिर और अभिमन्युका संवाद तथा व्यूहभेदनके लिये अभिमन्युकी प्रतिज्ञा संजय उवाच तदनीकमनाधृुष्यं भारद्वाजेन रक्षितम् | पार्था: समभ्यवर्तन्त भीमसेनपुरोगमा:
सञ्जय उवाच—राजन्, तदनीकमनाधृष्यं भारद्वाजेन रक्षितम् । पार्थाः समभ्यवर्तन्त भीमसेनपुरोगमाः ॥
Verse 2
सात्यकिश्रेकितानश्च धृष्टद्युम्नश्न पार्षत: । कुन्तिभोज श्च विक्रान्तो टद्रपदश्च॒ महारथ:
सात्यकिश्चेकितानश्च धृष्टद्युम्नश्च पार्षतः । कुन्तिभोजश्च विक्रान्तो द्रुपदश्च महारथः ॥
Verse 3
आर्जुनि: क्षत्रधर्मा च बृहत्क्षत्रश्न वीर्यवान् । चेदिपो धृष्टकेतुश्न माद्रीपुत्रो घटोत्कच:
आर्जुनिः क्षत्रधर्मा च बृहत्क्षत्रश्च वीर्यवान् । चेदिपो धृष्टकेतुश्च माद्रीपुत्रो घटोत्कचः ॥
Verse 4
युधामन्युश्न विक्रान्त: शिखण्डी चापराजित: । उत्तमौजाश्र दुर्धर्षो विराटश्व॒ महारथ:
सञ्जय उवाच—युधामन्युः विक्रान्तः, शिखण्डी चापराजितः, दुर्धर्षः उत्तमौजाः, विराटश्च महारथः; सात्यकिश्चेकितानश्च; द्रुपदपुत्रो महाबलः धृष्टद्युम्नः; पराक्रमी कुन्तिभोजः; महारथी द्रुपदः; क्षत्रधर्मनिष्ठोऽभिमन्युः; शक्तिमान् बृहत्क्षत्रः; चेदिराजो धृष्टकेतुः; माद्रीसुतौ नकुलसहदेवौ; वीरः घटोत्कचश्च—एते सहस्रशः शूराः सृञ्जयवंश्या क्षत्रियाश्च, अन्ये च बहवोऽस्त्रविद्यापारगाः रणदुर्मदाः स्वस्वबलैः सह तत्र समुपस्थिताः। ते सर्वे युद्धाभिलाषिणः सहसा सर्वतः द्रोणाचार्यं प्रति अभ्यधावन्।
Verse 5
द्रौपदेयाश्व॒ संरब्धा: शैशुपालिश्न वीर्यवान् । केकयाश्व महावीर्या: सृञज्जयाश्व॒ सहस्रश:
सञ्जय उवाच—द्रौपदेयाः संरब्धाः, शैशुपालिः वीर्यवान्, केकयाश्च महावीर्याः, सृञ्जयाश्च सहस्रशः—सात्यकिश्चेकितानश्च, द्रुपदपुत्रो धृष्टद्युम्नः, कुन्तिभोजो बलवान्, द्रुपदो महारथः, अभिमन्युः, बृहत्क्षत्रः, चेदिराजो धृष्टकेतुः, माद्रीसुतौ नकुलसहदेवौ, घटोत्कचः, युधामन्युः पराक्रमी, शिखण्ड्यपि चापराजितः, दुर्धर्ष उत्तमौजाः, विराटो महारथः—एते चान्ये च बहवोऽस्त्रविद्यापारगाः रणदुर्मदाः स्वस्वसेनाभिः सह तत्र स्थिताः। युद्धाभिलाषिणः सर्वे सहसा द्रोणं समभ्यधावन्।
Verse 6
एते चान्ये च सगणा: कृतास्त्रा युद्धदुर्मदा: । समभ्यधावन् सहसा भारद्वाजं युयुत्सव:
सञ्जय उवाच—एते चान्ये च सगणाः कृतास्त्राः युद्धदुर्मदाः। युयुत्सवः सहसा भारद्वाजं समभ्यधावन्॥
Verse 7
समीपे वर्तमानांस्तान् भारद्वाजो$तिवीर्यवान् | असम्भ्रान्त: शरौघेण महता समवारयत्
सञ्जय उवाच—समीपे वर्तमानांस्तान् भारद्वाजोऽतिवीर्यवान्। असम्भ्रान्तः शरौघेण महता समवारयत्॥
Verse 8
महौघ: सलिलस्येव गिरिमासाद्य दुर्भिदम् । द्रोणं ते नाभ्यवर्तन्त वेलामिव जलाशया:
सञ्जय उवाच—महौघः सलिलस्येव गिरिमासाद्य दुर्भिदम्। द्रोणं ते नाभ्यवर्तन्त वेलामिव जलाशयाः॥
Verse 9
पीड्यमाना: शरै राजन् द्रोणचापविनि:सृतै: । न शेकुः प्रमुखे स्थातुं भारद्वाजस्य पाण्डवा:,राजन! द्रोणाचार्यके धनुषसे छूटे हुए बाणोंसे अत्यन्त पीड़ित होकर पाण्डववीर उनके सामने नहीं ठहर सके
पीड्यमानाः शरै राजन् द्रोणचापविनिःसृतैः । न शेकुः प्रमुखे स्थातुं भारद्वाजस्य पाण्डवाः ॥
Verse 10
तदद्भुतमपश्याम द्रोणस्य भुजयोब्बलम् | यदेनं नाभ्यवर्तन्त पज्चाला: सृजजयै: सह,उस समय हमलोगोंने द्रोणाचार्यकी भुजाओंका वह अद्भुत बल देखा, जिससे कि सूंजयोंसहित सम्पूर्ण पांचालवीर उनके सामने टिक न सके
तदद्भुतमपश्याम द्रोणस्य भुजयोर्बलम् । यदेनं नाभ्यवर्तन्त पाञ्चालाः सृञ्जयैः सह ॥
Verse 11
तमायान्तमभिक्षुद्धं द्रोणं दृष्टवा युधिष्ठिर: । बहुधा चिन्तयामास द्रोणस्य प्रतिवारणम्,क्रोधमें भरे हुए उन्हीं द्रोणाचार्यको आते देख राजा युधिष्ठछिरने उन्हें रोकनेके उपायपर बारंबार विचार किया
तमायान्तमभिक्रुद्धं द्रोणं दृष्ट्वा युधिष्ठिरः । बहुधा चिन्तयामास द्रोणस्य प्रतिवारणम् ॥
Verse 12
अशक्यं तु तमन्येन द्रोणं मत्वा युधिष्ठिर: । अविषटहां गुरु भारं सौभद्रं समवासृजत्
अशक्यं तु तमन्येन द्रोणं मत्वा युधिष्ठिरः । अविषहं गुरु भारं सौभद्रं समवासृजत् ॥
Verse 13
वासुदेवादनवरं फाल्गुनाच्चामितौजसम् | अब्रवीत् परवीरघ्नमभिमन्युमिदं वच:
वासुदेवादनवरं फाल्गुनाच्चामितौजसम् । अब्रवीत् परवीरघ्नमभिमन्युमिदं वचः ॥
Verse 14
एत्य नो नार्जुनो गहेंद् यथा तात तथा कुरु । चक्रव्यूहस्य न वयं विद्यो भेदं कथंचन
एतु नोऽर्जुनो गहन् यथा तात तथा कुरु । चक्रव्यूहस्य न वयं विद्मो भेदं कथञ्चन ॥
Verse 15
“तात संशप्तकोंके साथ युद्ध करके लौटनेपर अर्जुन जिस प्रकार हमलोगोंकी निन््दा न करें (हमें असमर्थ न बतावें), वैसा कार्य करो। हमलोग तो किसी तरह भी चक्रव्यूहके भेदनकी प्रक्रियाको नहीं जानते हैं ।।
तात संशप्तकैः सार्धं युद्ध्वा निवृत्तेऽर्जुने । मा नो गर्हयिता कश्चित् तथा कार्यं विधीयताम् ॥ न हि वयं कथञ्चन चक्रव्यूहस्य भेदनम् । त्वं वा अर्जुनः कृष्णो वा भिन्द्यात् प्रद्युम्न एव वा । चक्रव्यूहं महाबाहो पञ्चमो नोपपद्यते ॥
Verse 16
अभिमन्यो वरं तात याचतां दातुमर्हसि । पितृणां मातुलानां च सैन्यानां चैव सर्वश:
अभिमन्यो वरं तात याचतां दातुमर्हसि । पितॄणां मातुलानां च सैन्यानां चैव सर्वशः ॥
Verse 17
धनंजयो हि नस्तात गर्हयेदेत्य संयुगात् क्षिप्रमस्त्रं समादाय द्रोणानीकं विशातय
धनञ्जयो हि नस्तात गर्हयेदेत्य संयुगात् । क्षिप्रमस्त्रं समादाय द्रोणानीकं विशातय ॥
Verse 18
अभिमनयुरवाच द्रोणस्य दृढमत्युग्रमनीकप्रवरं युधि | पितृणां जयमाकाडुृक्षन्नवगाहे5विलम्बितम्
अभिमन्युरुवाच— द्रोणस्य दृढमत्युग्रमनीकप्रवरं युधि । पितॄणां जयमाकाङ्क्षन् प्रविशाम्यविलम्बितम् ॥
Verse 19
उपदिष्टो हि मे पित्रा योगोडनीकविशातने । नोत्सहे हि विनिर्गन्तुमहं कस्यांचिदापदि,पिताजीने मुझे चक्रव्यूहको भेदनकी विधि तो बतायी है; परंतु किसी आपत्तिमें पड़ जानेपर मैं उस व्यूहसे बाहर नहीं निकल सकता
सञ्जय उवाच—उपदिष्टो हि मे पित्रा चक्रव्यूहस्य भेदनक्रमः, सुदुर्जयस्य व्यूहस्य। किन्तु कस्यांचिदापदि तस्मिन्व्यूहे पतितोऽहं तस्माद् व्यूहाद् विनिर्गन्तुं नोत्सहे।
Verse 20
युधिष्ठिर उदाच भिन्ध्यनीकं युधां श्रेष्ठ द्वारं संजनयस्व न: । वयं त्वानुगमिष्यामो येन त्वं तात यास्यसि
युधिष्ठिर उवाच—भिन्ध्यनीकं युधां श्रेष्ठ, द्वारं संजनयस्व नः। येन त्वं तात यास्यसि, तेनैव त्वामनुगमिष्यामः।
Verse 21
धनंजयसमं युद्धे त्वां वयं तात संयुगे । प्रणिधायानुयास्यामो रक्षन्त: सर्वतोमुखा:
सञ्जय उवाच—धनञ्जयसमं युद्धे त्वां वयं तात संयुगे। प्रणिधाय मनो त्वय्येव, रक्षन्तः सर्वतोमुखाः, त्वामनुगमिष्यामः।
Verse 22
भीम उवाच अहं त्वानुगमिष्यामि धृष्टद्युम्नो5थ सात्यकि: । पज्चाला: केकया मत्स्यास्तथा सर्वे प्रभद्रका:
भीम उवाच—अहं त्वामनुगमिष्यामि, धृष्टद्युम्नोऽथ सात्यकिः। पाञ्चालाः केकया मत्स्यास्तथा सर्वे प्रभद्रकाः।
Verse 23
सकृद् भिन्न त्वया व्यूहं तत्र तत्र पुन: पुनः । वयं प्रध्वंसयिष्यामो निघ्नमाना वरान् वरान्
सकृद् भिन्नं त्वया व्यूहं तत्र तत्र पुनः पुनः। वयं प्रध्वंसयिष्यामो निघ्नमाना वरान् वरान्।
Verse 24
अभिमन्युरुवाच अहमेतत् प्रवेक्ष्यामि द्रोणानीकं दुरासदम् । पतड़ इव संक्रुद्धो ज्वलितं जातवेदसम्
अभिमन्युरुवाच—अहमेतत् प्रवेक्ष्यामि द्रोणानीकं दुरासदम् । पतङ्ग इव संक्रुद्धो ज्वलितं जातवेदसम् ॥
Verse 25
तत् कर्माद्य करिष्यामि हित॑ यद् वंशयोर्द्धयो: । मातुलस्य च यत् प्रीतिं करिष्यति पितुश्च मे
तत्कर्माद्य करिष्यामि हितं यद्वंशयोर्द्वयोः । मातुलस्य च यत्प्रीतिं करिष्यति पितुश्च मे ॥
Verse 26
शिशुनैकेन संग्रामे काल्यमानानि संघश: । द्रक्ष्यन्ति सर्वभूतानि द्विषत्सैन्यानि वै मया
शिशुनैकेन संग्रामे काल्यमानानि संघशः । द्रक्ष्यन्ति सर्वभूतानि द्विषत्सैन्यानि वै मया ॥
Verse 27
नाहं पार्थेन जात: स्यां न च जात: सुभद्रया । यदि मे संयुगे कश्चिज्जीवितो नाद्य मुच्यते,यदि आज मेरे साथ युद्ध करके कोई भी सैनिक जीवित बच जाय तो मैं अर्जुनका पुत्र नहीं और सुभद्राकी कोखसे मेरा जन्म नहीं
नाहं पार्थेन जातः स्यां न च जातः सुभद्रया । यदि मे संयुगे कश्चिज्जीवितो नाद्य मुच्यते ॥
Verse 28
यदि चैकरथेनाहं समग्रं क्षत्रमण्डलम् | न करोम्यष्टधा युद्धे न भवाम्यर्जुनात्मज:
यदि चैकरथेनाहं समग्रं क्षत्रमण्डलम् । न करोम्यष्टधा युद्धे न भवाम्यर्जुनात्मजः ॥
Verse 29
यदि मैं युद्धमें एकमात्र रथकी सहायतासे सम्पूर्ण क्षत्रियमण्डलके आठ टुकड़े न कर दूँ तो अर्जुनका पुत्र नहीं ।।
युधिष्ठिर उवाच— सौभद्र! एवं ते भाषमाणस्य बलं नित्यं वर्धताम्; यत् त्वं द्रोणानीकं दुरासदं भेत्तुं समुत्सहसे।
Verse 30
रक्षितं पुरुषव्याप्रैर्महेष्वासैर्महाबलै: । साध्यरुद्रमरुत्तुल्यैर्वस्वग्न्यादित्यविक्रमै:
रक्षितं पुरुषव्याघ्रैर्महेष्वासैर्महाबलैः। साध्यरुद्रमरुत्तुल्यैर्वस्वग्न्यादित्यविक्रमैः॥
Verse 31
संजय उवाच तस्य तद् वचन श्रुत्वा स यन्तारमचोदयत् । सुमित्रा श्वान् रणे क्षिप्रं द्रोणानीकाय चोदय
संजय उवाच— तस्य तद्वचनं श्रुत्वा स यन्तारमचोदयत्। सुमित्र! अश्वान् रणे क्षिप्रं द्रोणानीकाय चोदय॥
Verse 35
इति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि अभिमन्युवधपर्वणि अभिमन्युप्रतिज्ञायां पउ्चत्रिंशो 5 ध्याय:
इति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि अभिमन्युवधपर्वणि अभिमन्युप्रतिज्ञायां पञ्चत्रिंशोऽध्यायः॥
Frequently Asked Questions
The tension lies between prudent restraint (evaluating force disparity and Droṇa’s expertise) and duty-driven action (executing Yudhiṣṭhira’s directive). The chapter stages an ethical choice about whether courage should be moderated by risk analysis when the mission’s stakes are framed as collective necessity.
The text foregrounds that counsel and capability must be weighed together: confidence can mobilize decisive action, but strategic environments can convert individual brilliance into systemic vulnerability when encirclement and massed response are likely.
No explicit phalaśruti formula appears in this excerpt. The chapter’s meta-level function is narrative and ethical: it demonstrates how war reporting (Sañjaya’s account) frames heroism, consequence, and the interpretive burden of leadership choices within the epic’s larger dharma inquiry.
Ask anything about Adhyaya 35 of the Mahabharata (Gita Press)
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Mahabharata (Gita Press) in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.