Adhyaya 33
Abhimanyu-śravaṇa-prastāva and Cakravyūha-vinyāsa (Prelude to Abhimanyu’s Account and the Wheel-Formation Deployment)
Upa-parva: Cakravyūha-vyūha-niveśa (Formation and Deployment Episode)
This chapter opens with Saṃjaya’s characterization of the five Pāṇḍavas as exceptionally formidable in battle, accompanied by Kṛṣṇa, and then offers comparative encomia: Kṛṣṇa is presented as unequaled in excellence; Yudhiṣṭhira is praised for truth, dharma, generosity, and reverence toward brāhmaṇas; Bhīma is compared to world-ending destructive force and to Jāmadagnya (Paraśurāma) in martial intensity; Arjuna is described as incomparable in vow-competence and archery with the Gāṇḍīva; Nakula’s defining virtues are enumerated (guru-affection, discipline, humility, self-restraint, and valor); Sahadeva is likened to the Aśvins in learning and prowess. The chapter then locates these dispersed excellences as ‘collected’ in Abhimanyu, describing him as a convergence of Pāṇḍava and Kṛṣṇa qualities. Dhṛtarāṣṭra requests a comprehensive account of how Abhimanyu was killed. Saṃjaya begins that account by stating that the cakravyūha was designed by Droṇa, with kings arranged in it, richly equipped and visually marked (banners, red garments, gold ornaments). The coalition is specified: Lakṣmaṇa (Duryodhana’s son) is placed forward with a large force; the Kaurava king is depicted with Karṇa, Duḥśāsana, and Kṛpa; Droṇa stands at the front as formation-leader; Jayadratha (Sindhurāja) is positioned prominently, with Aśvatthāman and other royal sons nearby, and allied leaders (Śalya, Bhūriśravas, the Gāndhāra king) on the flanks—establishing the operational geometry that will frame Abhimanyu’s isolation.
Chapter Arc: संजय धृतराष्ट्र को रणभूमि का दृश्य सुनाते हैं—तावक सेना कवच-विहीन, धूल से ढकी, दिशाएँ ताकती हुई, अर्जुन के पराक्रम से पराजित-सी; और उसी पृष्ठभूमि में दुर्योधन का तीखा उपालम्भ द्रोण के प्रति उठ खड़ा होता है। → दुर्योधन द्रोणाचार्य को कटु वचन कहकर युधिष्ठिर को न पकड़ पाने का दोष देता है और संकेत करता है कि मानो कौरव पक्ष ‘वध्य’ ठहर गया हो; द्रोण प्रतिज्ञा की ओर बढ़ते हैं, और संशप्तक पुनः अर्जुन को दक्षिण दिशा में युद्ध के लिए ललकार कर उसे मुख्य मोर्चे से दूर खींचने का उपाय करते हैं। → अभिमन्यु द्वारा कौरव-व्यूह को भेदने और अकेले पड़ जाने का संक्षिप्त, तीव्र वर्णन—उसके आक्रमण से कौरवों में दावानल-ग्रस्त वनवासियों-सा भय फैलता है; फिर धृतराष्ट्र का शोक-प्रश्न उभरता है: अर्जुन के युवा पुत्र के रण में मारे जाने का समाचार सुनकर उनका हृदय विदीर्ण हो उठता है। → संजय अभिमन्यु के ‘विक्रीडित’ समान युद्ध-कौशल और कौरव-सेना में मची भगदड़ का सार बताकर घटना-क्रम को समेटते हैं—यह अध्याय विस्तृत वध-वृत्तान्त नहीं, बल्कि उसके लिए मंच रचने वाला संक्षेप-आख्यान है। → अभिमन्यु-वध का पूर्ण विवरण और उसके पीछे की घेराबंदी/अन्याय की परतें अगले अध्यायों के लिए छोड़ दी जाती हैं।
Shlokas
Verse 1
अपना बछ। है २ >> (अभिमन्युवधपर्व) त्रयस्त्रिंशो&ध्याय: दुर्योधनका उपालम्भ
संजय उवाच—पूर्वमस्मासु भग्नेषु फाल्गुनेनामितौजसा । द्रोणे च मोघसंकल्पे रक्षिते च युधिष्ठिरे ॥ ततस्तव बलं सर्वं द्रोणस्य सम्मते नृप । युद्धादवसृतं भीतं शिविरं प्रति जगाम ह ॥
Verse 2
सर्वे विध्वस्तकवचास्तावका युधि निर्जिता: । रजस्वला भृशोद्विग्ना वीक्षमाणा दिशो दश
सर्वे विध्वस्तकवचास्तावका युधि निर्जिताः । रजस्वला भृशोद्विग्ना वीक्षमाणा दिशो दश ॥
Verse 3
अवहारं ततः कृत्वा भारद्वाजस्य सम्मते | लब्धलक्ष्यै: शरैर्भिन्ना भूशावहसिता रणे
अवहारं ततः कृत्वा भारद्वाजस्य सम्मते । लब्धलक्ष्यैः शरैर्भिन्ना भूशावहसिता रणे ॥
Verse 4
श्लाघमानेषु भूतेषु फाल्गुनस्यामितान् गुणान् । केशवस्य च सौहार्दे कीर्त्यमाने<र्जुनं प्रति,समस्त प्राणी अर्जुनके असंख्य गुणोंकी प्रशंसा तथा उनके प्रति भगवान् श्रीकृष्णके सौहार्दका बखान कर रहे थे
श्लाघमानेषु भूतेषु फाल्गुनस्यामितान् गुणान् । केशवस्य च सौहार्दे कीर्त्यमानेऽर्जुनं प्रति ॥
Verse 5
अभिशस्ता इवाभूवन् ध्यानमूकत्वमास्थिता: । ततः प्रभातसमये द्रोणं दुर्योधनो 5ब्रवीत्
अभिशस्ता इवाभूवन् ध्यानमूकत्वमास्थिताः । ततः प्रभातसमये द्रोणं दुर्योधनोऽब्रवीत् ॥
Verse 6
प्रणयादभिमानाच्च द्विषद्वृद्धा च दुर्मना: । शृण्वतां सर्वयोधानां संरब्धो वाक्यकोविद:
प्रणयादभिमानाच्च द्विषद्वृद्धा च दुर्मनाः । शृण्वतां सर्वयोधानां संरब्धो वाक्यकोविदः ॥
Verse 7
नूनं वयं वध्यपक्षे भवतो द्विजसत्तम । तथा हि नाग्रही: प्राप्तं समीपेडद्य युधिष्ठिरम्
नूनं वयं वध्यपक्षे भवतो द्विजसत्तम । तथा हि नाग्रहीः प्राप्तं समीपेऽद्य युधिष्ठिरम् ॥
Verse 8
इच्छतस्ते न मुच्येत चक्षु:प्राप्तो रणे रिपु: । जिधघृक्षतो रक्ष्यमाण: सामरैरपि पाण्डवै:
इच्छतस्ते न मुच्येत चक्षुःप्राप्तो रणे रिपुः । जिघृक्षतो रक्ष्यमाणः सामरैरपि पाण्डवैः ॥
Verse 9
वरं दत्त्वा मम प्रीतः पश्चाद् विकृतवानसि । आशाभड़ूं न कुर्वन्ति भक्तस्यार्या: कंचन
वरं दत्त्वा मम प्रीतः पश्चाद् विकृतवानसि । आशाभङ्गं न कुर्वन्ति भक्तस्यार्याः कंचन ॥
Verse 10
ततो<प्रीतस्तथोक्त: सन् भारद्वाजो<ब्रवीन्नपम् । नाईसे मां तथा ज्ञातुं घटमानं तव प्रिये
सञ्जय उवाच—ततो भारद्वाजो द्रोणः तेनैव प्रकारेण सम्बोधितः सन् अप्रसन्नः राजानम् अब्रवीत्—“राजन्, मां प्रतिज्ञाभङ्गिनं मा मन्यथाः। अहं तव प्रियार्थं सर्वशक्त्या यतमानः अस्मि।”
Verse 11
ससुरासुरगन्धर्वा: सयक्षोरगराक्षसा: । नाल॑ लोका रणे जेतुं पाल्यमानं किरीटिना
सञ्जय उवाच—ससुरासुरगन्धर्वाः सयक्षोरगराक्षसाः समस्ताः लोकाः अपि, किरीटिना अर्जुनेन यः पालयते, तं रणे जेतुं न शक्नुवन्ति।
Verse 12
विश्वसृग् यत्र गोविन्द: पृतनानीस्तथार्जुन: । तत्र कस्य बल क्रामेदन्यत्र त्यम्बकात् प्रभो:
सञ्जय उवाच—यत्र गोविन्दो विश्वसृक् स्थितः, यत्र च अर्जुनः पृतनानीः, तत्र प्रभो, त्र्यम्बकाद् अन्यत्र कस्य बलं क्रामेत्?
Verse 13
सत्यं तात ब्रवीम्यद्य नैतज्जात्वन्यथा भवेत् । अद्यैकं प्रवरं कंचित् पातयिष्ये महारथम्
सञ्जय उवाच—“सत्यं तात ब्रवीम्यद्य, नैतज्जात्वन्यथा भवेत्। अद्यैकं प्रवरं कञ्चित् पातयिष्ये महारथम्।”
Verse 14
तं च व्यूहं विधास्यामि यो<भेट्यस्त्रिदशैरपि । योगेन केनचिद् राजन्नर्जुनस्त्वपनीयताम्,“राजन! आज उस व्यूहका निर्माण करूँगा, जिसे देवता भी तोड़ नहीं सकते; परंतु किसी उपायसे अर्जुनको यहाँसे दूर हटा दो
सञ्जय उवाच—“राजन्, अहं तं व्यूहं विधास्यामि योऽभेद्यः त्रिदशैरपि। योगेन केनचिद् राजन्, अर्जुनस्त्वपनीयताम्।”
Verse 15
न ह्वाज्ञातमसाध्यं वा तस्य संख्ये5स्ति किंचन । तेन हुपात्तं सकल॑ सर्वज्ञानमितस्तत:
सञ्जय उवाच—न ह्यज्ञातमसाध्यं वा तस्य संख्येऽस्ति किञ्चन। स हि सर्वतः समाहृत्य युद्धविद्यां समग्रां स्थितः सम्यगुपेतः कौशलज्ञानसम्पन्नः॥
Verse 16
द्रोणेन व्याहते त्वेवे संशप्तकगणा: पुनः । आह्वयन्नर्जुनं संख्ये दक्षिणामभितो दिशम्,द्रोणाचार्यके ऐसा कहनेपर पुनः संशप्तकगणोंने दक्षिण दिशामें जा अर्जुनको युद्धके लिये ललकारा
सञ्जय उवाच—द्रोणे व्याहते तत्रैव संशप्तकगणाः पुनः। आह्वयन्नर्जुनं संख्ये दक्षिणामभितो दिशम्॥
Verse 17
ततोडअर्जुनस्याथ परै: सार्थ समभवद् रण: । तादृशो यादृशो नान्य: श्रुतो दृष्टो5पि वा क्वचित्,वहाँ अर्जुनका शत्रुओंके साथ ऐसा घोर संग्राम हुआ, जैसा दूसरा कोई कहीं न तो देखा गया है और न सुना ही गया है
सञ्जय उवाच—ततोऽर्जुनस्य परैः सार्धं समभवद् रणः। तादृशो यादृशो नान्यः श्रुतो दृष्टोऽपि वा क्वचित्॥
Verse 18
तत्र द्रोणेन विहितो व्यूहो राजन् व्यरोचत । चरन् मध्यंदिने सूर्य: प्रतपन्निव दुर्दूश:
सञ्जय उवाच—तत्र द्रोणेन विहितो व्यूहो राजन् व्यरोचत। चरन् मध्यंदिने सूर्यः प्रतपन्निव दुर्दृशः॥
Verse 19
त॑ चाभिमन्युर्वचनात् पितुर्ज्येष्ल्थ भारत । बिभेद दुर्भिदं संख्ये चक्रव्यूहमनेकधा
सञ्जय उवाच—तच्चाभिमन्युर्वचनात् पितुर्ज्येष्ठस्य भारत। बिभेद दुर्भिदं संख्ये चक्रव्यूहमनेकधा॥
Verse 20
स कृत्वा दुष्करं कर्म हत्वा वीरान् सहस्रश: । षट्सु वीरेषु संसक्तो दौःशासनिवशं गत:
स कृत्वा दुष्करं कर्म हत्वा वीरान् सहस्रशः । षट्सु वीरेषु संसक्तो दौःशासनिवशं गतः ॥
Verse 21
सौभद्र: पृथिवीपाल जहौ प्राणान् परंतप: । वयं परमसंद्ृष्टा: पाण्डवा: शोककर्शिता: । सौभद्रे निहते राजन्नवहारमकुर्महि
सौभद्रः पृथिवीपाल जहौ प्राणान् परंतपः । वयं परमसंदृष्टाः पाण्डवाः शोककर्शिताः । सौभद्रे निहते राजन्नवहारमकुर्महि ॥
Verse 22
धृतराष्ट उवाच पुत्रं पुरुषसिंहस्य संजयाप्राप्तयौवनम् । रणे विनिहतं श्रुत्वा भृशं मे दीर्यते मन:
धृतराष्ट्र उवाच पुत्रं पुरुषसिंहस्य संजयाप्राप्तयौवनम् । रणे विनिहतं श्रुत्वा भृशं मे दीर्यते मनः ॥
Verse 23
दारुण: क्षत्रधर्मोडयं विहितो धर्मकर्तृभिः । यत्र राज्येप्सव: शूरा बाले शस्त्रमपातयन्
दारुणः क्षत्रधर्मोऽयं विहितो धर्मकर्तृभिः । यत्र राज्येप्सवः शूरा बाले शस्त्रमपातयन् ॥
Verse 24
बालमत्यन्तसुखिनं विचरन्तमभीतवत् | कृतास्त्रा बहवो जष्नुरब्रूहि गावल्गणे कथम्
बालमत्यन्तसुखिनं विचरन्तमभीतवत् । कृतास्त्रा बहवो जघ्नुरब्रूहि गावल्गणे कथम् ॥
Verse 25
बिभित्सता रथानीकं सौभद्रेणामितौजसा । विक्रीडितं यथा संख्ये तन््ममाचक्ष्व संजय
धृतराष्ट्र उवाच— संजय, सौभद्रेणामितौजसा रथानीकं बिभित्सता संख्ये यथा विक्रीडितं, तत् सर्वं ममाचक्ष्व।
Verse 26
संजय उवाच यन्मां पृच्छसि राजेन्द्र सौभद्रस्य निपातनम् | तत् ते कार्त्स्न्येन वक्ष्यामि शूणु राजन् समाहित:
संजय उवाच— यन्मां पृच्छसि राजेन्द्र सौभद्रस्य निपातनम्। तत् ते कार्त्स्न्येन वक्ष्यामि; शृणु राजन् समाहितः॥
Verse 27
विक्रीडितं कुमारेण यथानीकं बिभित्सता । आरुग्णाश्न यथा वीरा दुः:साध्याश्वापि विप्लवे
यथानीकं बिभित्सता कुमारेण विक्रीडितम्। यथा च विप्लवे वीरा आरुग्णाश्वा इवाभवन्— तत् सर्वं ते निवेदयामि॥
Verse 28
दावाग्न्यभिपरीतानां भूरिगुल्मतृणद्रुमे । वनौकसामिवारण्ये त्वदीयानामभूद् भयम्
दावाग्न्यभिपरीतानां भूरिगुल्मतृणद्रुमे। वनौकसामिवारण्ये त्वदीयानामभूद् भयम्॥
Verse 33
इति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि अभिमन्युवधपर्वणि अभिमन्युवधसंक्षेपकथने त्रयस्त्रिंशो 5ध्याय:
इति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि अभिमन्युवधपर्वणि अभिमन्युवधसंक्षेपकथने त्रयस्त्रिंशोऽध्यायः॥
Frequently Asked Questions
The implied dilemma concerns whether a highly exclusionary formation that restricts entry/exit—when staffed by multiple elite protectors—preserves the spirit of fair combat or transforms the engagement into a morally ambiguous containment, especially when directed against a single entrant separated from support.
The chapter models guṇa-vicāra: excellence is multi-dimensional (truthfulness, discipline, learning, valor, strategic competence), and leadership assessment in itihāsa depends on composite virtues rather than a single metric of strength.
No explicit phalaśruti is stated here; the chapter functions as narrative framing—establishing character valuation and tactical conditions—so its interpretive ‘result’ lies in understanding how praise, comparison, and formation-logic prepare the causal explanation of Abhimanyu’s battlefield death within Droṇa-parva.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.