Mahabharata Adhyaya 193
Drona ParvaAdhyaya 19358 Versesकौरव पक्ष की ओर झुका हुआ—द्रोण की तकनीकी श्रेष्ठता और शर-वर्ष से पाण्डव पक्ष दबाव में, पर धृष्टद्युम्न-सात्यकि की चपलता से पूर्ण पलटाव नहीं।

Adhyaya 193

Chapter Arc: संजय धृतराष्ट्र को स्मरण कराते हैं कि धृष्टद्युम्न वही अग्निज पुत्र है जिसे द्रुपद ने महान् यज्ञ में द्रोण-वध के हेतु पाया था—और अब वही प्रतिज्ञा रणभूमि में साक्षात् रूप लेती है। → धृष्टद्युम्न द्रोण पर टूट पड़ता है, पर आचार्य घायल होकर भी विचलित नहीं होते; वे तीक्ष्ण भल्ल से उसका धनुष काटते हैं और उसके रथ के ईषाबन्ध, चक्रबन्ध, रथबन्ध आदि को नष्ट कर युद्ध-यंत्र को ही अपंग कर देते हैं। साथ ही सात्यकि अपनी शिक्षित चपलता और शस्त्र-कौशल से रण को और उग्र बनाता है। → निकृष्ट/सन्निकट युद्ध में द्रोण का अद्वितीय शर-वर्ष धृष्टद्युम्न की रक्षा-व्यवस्था (ढाल-आदि) को चूर करता है; और जब शिष्य-पुत्रतुल्य धृष्टद्युम्न को मारने की इच्छा से आचार्य धनुष पर परम दृढ़ बाण चढ़ाते हैं, तब गुरु-शिष्य-वध की घड़ी रण के शिखर पर पहुँचती है। → धृष्टद्युम्न और उसके सहायक (विशेषतः सात्यकि) कौशल, निकटता और अवसर-हरण से द्रोण के निर्णायक प्रहार को टालते हैं; युद्ध का परिणाम तत्काल निष्कर्ष पर नहीं आता, पर यह स्पष्ट हो जाता है कि द्रोण की प्रचण्डता के सामने केवल असाधारण वीर ही टिक सकते हैं। → आचार्य का चढ़ा हुआ वह ‘परम सुदृढ़’ बाण—क्या वह शिष्य के प्राण लेगा, या रण-नीति फिर किसी अप्रत्याशित मोड़ पर द्रोण के हाथ बाँध देगी?

Shlokas

Verse 1

(दाक्षिणात्य अधिक पाठका ३ “लोक मिलाकर कुल ५९ ६ “लोक हैं।) एकनवर्त्याधिकशततमो< ध्याय: द्रोणाचार्य और धृष्टद्युम्नका युद्ध तथा सात्यकिकी शूरवीरता और प्रशंसा संजय उवाच त॑ दृष्टवा परमोद्धिग्नं शोकोपहतचेतसम्‌ । पाज्चालराजस्य सुतो धृष्टद्युम्न: समाद्रवत्‌

संजय उवाच—तं दृष्ट्वा परमोद्विग्नं शोकोपहतचेतसम्। पाञ्चालराजस्य सुतो धृष्टद्युम्नः समाद्रवत्॥

Verse 2

य इष्ट्वा मनुजेन्द्रेण द्रुपदेन महामखे । लब्धो द्रोणविनाशाय समिद्धाद्धव्यवाहनात्‌

य इष्ट्वा मनुजेन्द्रेण द्रुपदेन महामखे। लब्धो द्रोणविनाशाय समिद्धाद्धव्यवाहनात्॥

Verse 3

संजय कहते हैं--राजन! राजा द्रपदने एक महान्‌ यज्ञमें देवाराथन करके द्रोणाचार्यका विनाश करनेके लिये प्रज्वलित अग्निसे जिस पुत्रको प्राप्त किया था, उस पांचालराजकुमार धृष्टद्युम्नने जब देखा कि आचार्य द्रोण बड़े उद्विग्न हैं और उनका चित्त शोकसे व्याकुल है, तब उन्होंने उनपर धावा कर दिया ।।

संजय उवाच—राजन्, द्रुपदेन महामखे देवाराधनं कृत्वा द्रोणविनाशाय समिद्धादग्नेः प्राप्तः पाञ्चालराजकुमारो धृष्टद्युम्नः। स द्रोणमाचार्यं परमोद्विग्नं शोकोपहतचेतसं दृष्ट्वा तस्मिन्नभ्यद्रवत्॥ स धनुर्जैत्रमादाय घोरं जलदनिःस्वनम्। दृढज्यमजरं दिव्यं शरं चाशीविषोपमम्॥ द्रोणवधाभिसन्धाय तस्मिन् बाणं न्यधात्—अग्नितुल्यतेजसं प्रचण्डज्वालमिव।

Verse 4

संदधे कार्मुके तस्मिंस्ततस्तमनलोपमम्‌ | द्रोणं जिघांसु: पाउ्चाल्यो महाज्वालमिवानलम्‌

ततः पाञ्चाल्यः द्रोणं जिघांसुः सुदृढप्रत्यञ्चायुक्ते कार्मुके तस्मिन् अनलोपमं शरं संदधे—महाज्वालमिवानलम्।

Verse 5

तस्य रूप॑ शरस्यासीद्‌ धनुरज्यामण्डलान्तरे । द्योततो भास्करस्थेव घनान्ते परिवेषिण:

धनुरज्यामण्डलान्तरे तस्य शरस्य रूपं द्योतत्—घनान्ते परिवेषिणं शरत्कालसूर्यमिव।

Verse 6

पार्षतेन परामृष्टं ज्वलन्तमिव तद्‌ धनु: । अन्तकालमनुप्राप्तं मेनिरे वीक्ष्य सैनिका:

पार्षतेन परामृष्टं ज्वलन्तमिव तद् धनुर्वीक्ष्य सैनिकाः सर्वेऽन्तकालमनुप्राप्तं मेनिरे।

Verse 7

तमिषुं संहतं तेन भारद्वाज: प्रतापवान्‌ | दृष्टवामन्यत देहस्य कालपर्यायमागतम्‌,द्रुपदपुत्रके द्वारा उस बाणको धनुषपर रखा गया देख प्रतापी द्रोणने भी यह मान लिया कि “अब इस शरीरका काल आ गया”

तमिषुं संहतं तेन दृष्ट्वा भारद्वाजः प्रतापवान् देहस्य कालपर्यायमागतममन्यत।

Verse 8

ततः प्रयत्नमातिष्ठदाचार्यस्तस्य वारणे । न चास्यास्त्राणि राजेन्द्र प्रादुगासन्महात्मन:

ततः प्रयत्नमातिष्ठदाचार्यस्तस्य वारणे; न चास्यास्त्राणि राजेन्द्र प्रादुरासन् महात्मनः।

Verse 9

तस्य त्वहानि चत्वारि क्षपा चैकास्थतो गता । तस्य चाह्नस्त्रिभागेन क्षयं जग्मु: पतत्त्रिण:

सञ्जय उवाच—तस्यैवं निरन्तरं शरवर्षं मुञ्चतः चत्वार्यहानि चैकैव रात्रिः तथैवात्यगात्। तस्य च दिवसस्य पञ्चदशभागेषु त्रिभागमात्रेणैव तस्य सर्वे पतत्त्रिणः शराः क्षयं जग्मुः।

Verse 10

स शरक्षयमासाद्य पुत्रशोकेन चार्दित: । विविधानां च दिव्यानामस्त्राणामप्रसादत:

सञ्जय उवाच—स शरक्षयमासाद्य पुत्रशोकेन चार्दितः। विविधानां च दिव्यानामस्त्राणामप्रसादतः, ऋषीणां वचनानुसाराद् शस्त्राण्युत्स्रष्टुमुद्यतः। तेन तेजसा पूर्यमाणोऽपि न युयुधे यथा पुरा।

Verse 11

उत्स्रष्टकाम: शस्त्राणि ऋषिवाक्यप्रचोदित: । तेजसा पूर्यमाणश्न युयुधे न यथा पुरा

सञ्जय उवाच—उत्स्रष्टकामः शस्त्राणि ऋषिवाक्यप्रचोदितः। तेजसा पूर्यमाणोऽपि न युयुधे यथा पुरा॥

Verse 12

भूयश्वान्यत्‌ समादाय दिव्यमाज्डिरसं धनु: । शरांश्व ब्रह्म॒दण्डाभान्‌ धृष्टद्युम्नमयोधयत्‌

सञ्जय उवाच—भूयश्चान्यत् समादाय दिव्यमाङ्गिरसं धनुः। शरांश्च ब्रह्मदण्डाभान् धृष्टद्युम्नमयोधयत्॥

Verse 13

ततस्तं शरवर्षेण महता समवाकिरत्‌ | व्यशातयच्च संक्रुद्धों धृष्टद्युम्नममर्षणम्‌,उन्होंने अत्यन्त कुपित होकर अमर्षमें भरे हुए धृष्टद्युम्मको अपनी भारी बाणवर्षासे ढक दिया और उन्हें क्षत-विक्षत कर दिया

सञ्जय उवाच—ततस्तं शरवर्षेण महता समवाकिरत्। व्यशातयच्च संक्रुद्धो धृष्टद्युम्नममर्षणम्॥

Verse 14

शरांश्ष शतधा तस्य द्रोणश्रविच्छेद सायकै: । ध्वजं धनुश्चव निशितै: सारथिं चाप्पपातयत्‌

सञ्जय उवाच—द्रोणः शरच्छेदकैरतितीक्ष्णैः सायकैस्तस्य धृष्टद्युम्नस्य शरान् शतधा चिच्छेद; ततः निशितैः शरैर्ध्वजं धनुश्च च निपातयामास, सारथिं चापि पातयत्।

Verse 15

धृष्टद्युम्न: प्रहस्यान्यत्‌ पुनरादाय कार्मुकम्‌ | शितेन चैनं बाणेन प्रत्यविध्यत्‌ स्तनान्तरे,तब धृष्टद्युम्नने हँसकर फिर दूसरा धनुष उठाया और तीखे बाणद्वारा आचार्यकी छातीमें गहरी चोट पहुँचायी

सञ्जय उवाच—धृष्टद्युम्नः प्रहस्य पुनरन्यत् कार्मुकमादाय शितेन बाणेन द्रोणमभ्यविध्यत् स्तनान्तरे।

Verse 16

सो35तिविद्धो महेष्वासो5सम्भ्रान्त इव संयुगे । भल्लेन शितधारेण चिच्छेदास्य पुनर्धनु:,युद्धस्थलमें अत्यन्त घायल होकर भी महाथधनुर्धर द्रोणने बिना किसी घबराहटके तीखी धारवाले भल्लसे पुनः उनका धनुष काट दिया

सञ्जय उवाच—स अतिविद्धो महेष्वासो द्रोणः संयुगेऽसम्भ्रान्त इव स्थितः; शितधारेण भल्लेनास्य पुनर्धनुश्चिच्छेद।

Verse 17

यच्चास्य बाणविकृतं धनूंषि च विशाम्पते । सर्व चिच्छेद दुर्धर्षो गदां खड्गं च वर्जयन्‌

सञ्जय उवाच—यच्चास्य बाणविकृतं धनूंषि च, विशाम्पते, तानि सर्वाणि दुर्धर्षश्चिच्छेद; गदां खड्गं च वर्जयन्।

Verse 18

प्रजानाथ! धृष्टद्युम्मके जो-जो बाण, तरकस और धनुष आदि थे, उनमेंसे गदा और खड्गको छोड़कर शेष सारी वस्तुओंको दुर्धर्ष द्रोणाचार्यने काट डाला ।।

सञ्जय उवाच—प्रजानाथ! धृष्टद्युम्नस्य ये-ये शरा निषङ्गा धनूंषि चान्यानि चायुधानि आसन्, गदां खड्गं च वर्जयित्वा, तानि सर्वाणि दुर्धर्षो द्रोणः समन्तात् चिच्छेद। ततः क्रुद्धः परंतपः क्रुद्धरूपो द्रोणो धृष्टद्युम्नं नवभिर्निशितैः प्राणान्तकरैः शरैर्विव्याध।

Verse 19

धृष्टद्युम्नो5थ तस्याश्वान्‌ स्वरथाश्वैर्महारथ: । व्यामिश्रयदमेयात्मा ब्राह्ममस्त्रमुदीरयन्‌

सञ्जय उवाच—ततोऽमेयात्मा महारथो धृष्टद्युम्नः स्वाश्वान् द्रोणस्याश्वैः सह समरे व्यामिश्रयामास, ब्राह्ममस्त्रमुदीरयन्।

Verse 20

ते मिश्रा बह्दशो भन्‍त जवना वातरंहस: । पारावतसवर्णाशक्ष शोणाश्वा भरतर्षभ,भरतश्रेष्ठ! वे वायुके समान वेगशाली, कबूतरके समान रंगवाले और लाल घोड़े परस्पर मिलकर बड़ी शोभा पाने लगे

ते मिश्राः बहुधाश्चैव जवनाः वातरंहसः । पारावतसवर्णाश्च शोणाश्वा भरतर्षभ ॥

Verse 21

यथा सविद्युतो मेघा नदन्‍तो जलदागमे । तथा रेजुर्महाराज मिश्रिता रणमूर्थनि

यथा सविद्युतो मेघा नदन्तो जलदागमे । तथा रेजुर्महाराज मिश्रिता रणमूर्धनि ॥

Verse 22

ईषाबन्धं चक्रबन्धं रथबन्धं तथैव च । प्रणाशयदमेयात्मा धृष्टद्युम्नस्य स द्विज:,उस समय अमेय बलसम्पन्न विप्रवर द्रोणाचार्यने धृष्टद्युम्मके रथके ईषाबन्ध, चक्रबन्ध तथा रथबन्धको नष्ट कर दिया

ईषाबन्धं चक्रबन्धं रथबन्धं तथैव च । प्रणाशयदमेयात्मा धृष्टद्युम्नस्य स द्विजः ॥

Verse 23

स च्छिन्नधन्वा पाज्चाल्यो निकृत्तध्वजसारथि: । उत्तमामापदं प्राप्य गदां वीर: परामृशत्‌,धनुष, ध्वज और सारथिके नष्ट हो जानेपर भारी विपत्तिमें पड़कर पांचालराजकुमार वीर धृष्टद्युम्नने गदा उठायी

स च्छिन्नधन्वा पाञ्चाल्यो निकृत्तध्वजसारथिः । उत्तमामापदं प्राप्य गदां वीरः परामृशत् ॥

Verse 24

तामस्य विशिखैस्ती&्ष्णै: क्षिप्पमाणां महारथ: । निजघान शरैद्रोण: क्रुद्ध:ः सत्यपराक्रम:,उसके द्वारा चलायी जानेवाली उस गदाको सत्यपराक्रमी महारथी द्रोणने कुपित हो बाणोंद्वारा नष्ट कर दिया

तामस्य विशिखैस्तीक्ष्णैः क्षिप्यमाणां महारथः । निजघान शरैर्द्रोणः क्रुद्धः सत्यपराक्रमः ॥

Verse 25

तां तु दृष्टवा नरव्याप्रो द्रोणेन निहतां शरै: । विमलं खड्गमादत्त शतचन्द्रं च भानुमत्‌

तां तु दृष्ट्वा नरव्याघ्रो द्रोणेन निहतां शरैः । विमलं खड्गमादत्त शतचन्द्रं च भानुमत् ॥

Verse 26

असंशयं तथाभूत: पाउ्चाल्य: साध्वमन्यत । वधमाचार्यमुख्यस्य प्राप्तकालं महात्मन:,उस अवस्थामें पांचालराजकुमारने यह निःसंदेह ठीक मान लिया कि अब आचार्यप्रवर महात्मा द्रोणके वधका समय आ पहुँचा है

असंशयं तथाभूतः पाञ्चाल्यः साध्वमन्यत । वधमाचार्यमुख्यस्य प्राप्तकालं महात्मनः ॥

Verse 27

ततः स रथनीडस्थं स्वरथस्य रथेषया । अगच्छदसिमुद्यम्य शतचन्द्रं च भानुमत्‌,उस समय उन्होंने तलवार और सौ चन्द्रचिह्"ोंवाली ढाल लेकर अपने रथकी ईषाके मार्गसे रथकी बैठकमें बैठे हुए द्रोणपर आक्रमण किया

ततः स रथनीडस्थं स्वरथस्य रथेषया । अगच्छदसिमुद्यम्य शतचन्द्रं च भानुमत् ॥

Verse 28

चिकीर्षुर्दुष्करं कर्म धृष्टद्युम्नो महारथ: । इयेष वक्षो भेत्तुं स भारद्वाजस्य संयुगे

चिकीर्षुर्दुष्करं कर्म धृष्टद्युम्नो महारथः । इयेष वक्षो भेत्तुं स भारद्वाजस्य संयुगे ॥

Verse 29

सो&तिष्ठद्‌ युगमध्ये वै युगसन्नहनेषु च । जघनार्थेषु चाश्वानां तत्‌ सैन्या: समपूजयन्‌

सञ्जय उवाच—स युगमध्ये वै सम्यक् तस्थौ, युगसन्नहनेषु च; अश्वानां जघनार्थेषु पादौ निधाय च स्थितः। तस्य तद् धैर्यकौशलं दृष्ट्वा सर्वे सैन्याः समन्ततः भूरि-भूरि समपूजयन्।

Verse 30

तिष्ठतो युगपालीषु शोणानप्यधितिष्ठत: । नापश्यदन्तरं द्रोणस्तदद्भुतमिवाभवत्‌

युगपालीषु तिष्ठतोऽपि, शोणेषु च समन्ततः प्रवृत्तेषु, द्रोणो नापश्यदन्तरम्। तदद्भुतमिवाभवत्।

Verse 31

जैसे मांसके टुकड़ेके लोभसे विचरते हुए बाजका बड़े वेगसे आक्रमण होता है, उसी प्रकार रणभूमिमें द्रोणाचार्य और धृष्टद्युम्नके परस्पर वेगपूर्वक आक्रमण होते थे

यथा मांसखण्डलोभेन विचरन् श्येनो महावेगं समापतति, तथा रणभूमौ द्रोणधृष्टद्युम्नयोः परस्परं वेगवदभ्याघाताः प्रववृते।

Verse 32

तस्य पारावतानश्चान्‌ रथशक्‍्त्या पराभिनत्‌ | सवनिकैकशो द्रोणो रक्तानश्वान्‌ विवर्जयन्‌,द्रोणाचार्यने लाल घोड़ोंको बचाते हुए रथशक्तिका प्रहार करके बारी-बारीसे कबूतरके समान रंगवाले सभी घोड़ोंको मार डाला

द्रोणः शोणान् अश्वान् विवर्जयन् रथशक्त्या पराभिनत्; सवनिकैकशः पारावतवर्णान् अश्वान् सर्वान् न्यपातयत्।

Verse 33

ते हता न्‍्यपतन्‌ भूमौ धृष्टद्युम्नस्य वाजिन: । शोणास्तु पर्यमुच्यन्त रथबन्धाद्‌ विशाम्पते,प्रजानाथ! धृष्टद्युम्नके वे घोड़े मारे जाकर पृथ्वीपर गिर पड़े और लाल रंगवाले घोड़े रथके बन्धनसे मुक्त हो गये

हता भूमौ न्यपतन् धृष्टद्युम्नस्य वाजिनः; शोणास्तु पर्यमुच्यन्त रथबन्धाद् विशाम्पते।

Verse 34

तान्‌ हयान्‌ निहतानू्‌ दृष्टवा द्विजाग्रयेण स पार्षतः । नामृष्यत युधां श्रेष्ठो याज्ञसेनिर्महारथ:

तान् हयान् निहतान् दृष्ट्वा द्विजाग्र्येण स पार्षतः । नामृष्यत युधां श्रेष्ठो याज्ञसेनिर्महारथः ॥

Verse 35

विरथ: स गृहीत्वा तु खड्गं खड्गभृतां वर । द्रोणमभ्यपतद्‌ राजन्‌ वैनतेय इवोरगम्‌

विरथः स गृहीत्वा तु खड्गं खड्गभृतां वरः । द्रोणमभ्यपतद् राजन् वैनतेय इवोरगम् ॥

Verse 36

तस्य रूपं बभौ राजन्‌ भारद्वाजं जिघांसत: । यथा रूपं पुरा विष्णोर्हिरण्यकशिपोर्वधे

तस्य रूपं बभौ राजन् भारद्वाजं जिघांसतः । यथा रूपं पुरा विष्णोर्हिरण्यकशिपोर्वधे ॥

Verse 37

नरेश्वर! द्रोणके वधकी इच्छा रखनेवाले धृष्टद्युम्नका रूप पूर्वकालमें हिरण्यकशिपुके वधके लिये उद्यत हुए नृसिंहरूपधारी भगवान्‌ विष्णुके समान प्रतीत होता था ।।

नरेश्वर! द्रोणवधकामस्य धृष्टद्युम्नस्य रूपं पुरा हिरण्यकशिपोर्वधायोदितस्य नृसिंहरूपधारिणो विष्णोः सदृशं बभौ ॥ स तदा विविधान् मार्गान् प्रवरांश्चैकविंशतिम् । दर्शयामास कौरव्य पार्षतः विचरन् रणे ॥

Verse 38

भ्रान्तमुद्भ्रान्तमाविद्धमाप्लुतं प्रसृतं सृतम्‌ । परिवृत्तं निवृत्तं च खड््‌गं॑ चर्म च धारयन्‌

भ्रान्तमुद्भ्रान्तमाविद्धमाप्लुतं प्रसृतं सृतम् । परिवृत्तं निवृत्तं च खड्गं चर्म च धारयन् ॥

Verse 39

सम्पातं समुदीर्ण च दर्शयामास पार्षत: । भारतं कौशिक चैव सात्वतं चैव शिक्षया

सम्पातं समुदीर्णं च दर्शयामास पार्षतः । भारतं कौशिकं चैव सात्वतं चैव शिक्षया ॥

Verse 40

दर्शयन्‌ व्यचरद्‌ युद्धे द्रोणस्यान्तचिकीर्षया । चरतस्तस्य तान्‌ मार्गान्‌ विचित्रान्‌ खड़्गचर्मिण:

दर्शयन् व्यचरद् युद्धे द्रोणस्यान्तचिकीर्षया । चरतस्तस्य तान् मार्गान् विचित्रान् खड्गचर्मिणः ॥

Verse 41

व्यस्मयन्त रणे योधा देवताश्न समागता: । वे द्रोणाचार्यका अन्त करनेकी इच्छासे युद्धमें तलवारके उपर्युक्त हाथ दिखाते हुए विचर रहे थे। ढाल-तलवार लेकर विचरते हुए धृष्टद्युम्नके उन विचित्र पैंतरोंको देखकर रणभूमिमें आये हुए योद्धा और देवता आश्वर्यचकित हो उठे थे || ४० ई ।।

व्यस्मयन्त रणे योधा देवताश्च समागताः । ततः शरसहस्रेण शतचन्द्रमपातयत् ॥

Verse 42

चर्म खड््‌गं च सम्बाधे धृष्टद्युम्नस्य स द्विज: । ये तु वैतस्तिका नाम शरा आसन्नयोधिन:

चर्म खड्गं च सम्बाधे धृष्टद्युम्नस्य स द्विजः । ये तु वैतस्तिका नाम शरा आसन्नयोधिनः ॥

Verse 43

निकृष्टयुद्धे द्रोणस्य नान्येषां सन्ति ते शरा: । तदनन्तर

निकृष्टयुद्धे द्रोणस्य नान्येषां सन्ति ते शराः । ऋते शारद्वतात् पार्थाद् द्रौणेवैकर्तनात् तथा ॥

Verse 44

अथास्येषुं समाधत्त दृढे परमसम्मतम्‌

सञ्जय उवाच— अथास्येषुं समाधत्त दृढे परमसम्मतम्। युद्धधर्मगौरवे स्थितः स धृतिमान् नियतात्मा प्रहर्तुमिव निश्चितः॥

Verse 45

त॑ शरैर्दशभिस्ती &णैश्वचिच्छेद शिनिपुज्रव:

सञ्जय उवाच— तं शरं दशभिः शरैस्तीक्ष्णैश्चिच्छेद शिनिपुङ्गवः। कर्णे तव सुतस्य च पश्यतो महात्मा सात्यकिः। आचार्यवरकृतप्राणसङ्कटात् धृष्टद्युम्नं विमोचयामास॥

Verse 46

पश्यतस्तव पुत्रस्य कर्णस्य च महात्मन: । ग्रस्तमाचार्यमुख्येन धृष्टद्युम्मममोचयत्‌

सञ्जय उवाच— पश्यतस्तव पुत्रस्य कर्णस्य च महात्मनः। शिनिपुङ्गवः सात्यकिः शरं तं दशभिः शरैश्चिच्छेद, आचार्यमुख्येन ग्रस्तं धृष्टद्युम्नं च मोचयामास॥

Verse 47

चरन्तं रथमार्गेषु सात्यकिं सत्यविक्रमम्‌ । द्रोणकर्णान्तरगतं कृपस्थापि च भारत

सञ्जय उवाच— चरन्तं रथमार्गेषु सात्यकिं सत्यविक्रमम्। द्रोणकर्णान्तरगतं कृपस्थानगतं च, भारत॥

Verse 48

अपश्येतां महात्मानौ विष्वक्सेनधनंजयौ । अपूजयेतां वार्ष्णेयं ब्रवाणी साधु साध्विति

सञ्जय उवाच— अपश्येतां महात्मानौ विष्वक्सेनधनंजयौ। अपूजयेतां वार्ष्णेयं ब्रुवाणौ साधु साध्विति॥

Verse 49

दिव्यान्यस्त्राणि सर्वेषां युधि निघ्नन्तमच्युतम्‌ भारत! उस समय सत्यपराक्रमी सात्यकि द्रोण

सञ्जय उवाच—भारत! तदा सत्यपराक्रमः सात्यकिः द्रोणकर्णकृपाणां मध्ये रथमार्गेषु विचरन् युधि सर्वेषां प्रतिपक्षाणां दिव्यान्यस्त्राणि निवारयामास। तं तथा स्थितं महात्मानौ श्रीकृष्णार्जुनौ ददृशतुः, ‘साधु साधु’ इति चोक्त्वा भूयः भूयः सात्यकिं प्रशशंसतुः। स च समरेऽविचलभावेन स्थित्वा विरोधिनां दिव्यास्त्राणि सर्वाणि प्रत्यवरोधयत्॥ ततो विष्वक्सेनधनञ्जयौ शत्रुसेनामभिपेततुः। अथ अर्जुनः कृष्णमब्रवीत्—‘केशव! पश्य, मधुवंशशिरोमणिः सात्यकिः आचार्यरथस्य मुख्यरक्षकमहामहारथानां मध्ये क्रीडन्निव दृश्यते।’

Verse 50

धनंजयस्तत: कृष्णमब्रवीत्‌ पश्य केशव । आचार्यरथमुख्यानां मध्ये क्रीडन्‌ मधूद्गह:

ततः धनञ्जयः कृष्णमब्रवीत्—पश्य केशव! आचार्यरथरक्षकानां मुख्यमहामहारथानां मध्ये मधूद्भवः स वीरः क्रीडन्निव विचरति।

Verse 51

आनन्दयति मां भूय: सात्यकि: परवीरहा । माद्रीपुत्रो च भीमं च राजानं च युधिषछ्विरम्‌

सञ्जय उवाच—भूयः भूयः परवीरहा सात्यकिर्मामानन्दयति; माद्रीपुत्रौ च भीमं च राजानं च युधिष्ठिरम् आनन्दयति।

Verse 52

यच्छिक्षयानुद्धत: सन्‌ रणे चरति सात्यकि: । महारथानुपक्रीडन्‌ वृष्णीनां कीर्तिवर्धन:

सञ्जय उवाच—यच्छिक्षया युक्तोऽप्यनुद्धतः सन् रणे चरति सात्यकिः। महारथानुपक्रीडन् वृष्णीनां कीर्तिवर्धनः।

Verse 53

तमेते प्रतिनन्दन्ति सिद्धा: सैन्याश्न विस्मिता: । अजय्यं समरे दृष्टवा साधु साध्विति सात्यकिम्‌ | योधाश्वो भयत:ः सर्वे कर्मभि: समपूजयन्‌

सञ्जय उवाच—तं सिद्धाः सैन्याश्च विस्मिताः प्रतिनन्दन्ति; समरेऽजय्यं सात्यकिं दृष्ट्वा ‘साधु साधु’ इति वदन्ति। उभयतो योधाः सर्वे कर्मभिः समपूजयन्।

Verse 190

इस प्रकार श्रीमह्मा भारत द्रोणपर्वके अन्तर्गत द्रोणवधपर्वमें युधिष्ठिरका असत्यभाषणविषयक एक सौ नब्बेवाँ अध्याय पूरा हुआ

इति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि द्रोणवधपर्वणि युधिष्ठिरस्य असत्यभाषणविषयकः एकोनविंशत्यधिकशततमोऽध्यायः समाप्तः।

Verse 191

इति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि द्रोणवधपर्वणि संकुलयुद्धे एकनवत्यधिकशततमो< ध्याय:,इस प्रकार श्रीमहाभारत द्रोणपर्वके अन्तर्गत द्रोणवधपर्वमें संकुलयुद्धविषयक एक सौ इक्यानबेवाँ अध्याय पूरा हुआ

इति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि द्रोणवधपर्वणि संकुलयुद्धविषयकः एकनवत्यधिकशततमोऽध्यायः समाप्तः।

Verse 331

वे जूएके मध्यभागमें और द्रोणाचार्यके लाल घोड़ोंकी पीठपर पैर रखकर खड़े थे। उस अवस्थामें द्रोणाचार्यको उनके ऊपर प्रहार करनेका कोई अवसर ही नहीं दिखायी देता था, यह एक अदभुत-सी बात हुई ।।

ते जूएकस्य मध्यभागे स्थित्वा द्रोणाचार्यस्य लोहिताश्वानां पृष्ठे पादौ निधाय तस्थुः। तस्मिन्नवस्थायां द्रोणाचार्यस्य तेषामुपरि प्रहाराय कश्चिदवसरः न दृश्यते स्म—एषा खलु अद्भुतवद् घटना। क्षिप्रं श्येनस्थचरतो यथैवामिषगृद्धिनः। तद्वदासीदभीसारो द्रोणपार्षतयो रणे॥

Verse 433

प्रद्युम्नयुयुधानाभ्यामभिमन्योश्व॒ भारत । भारत! कृपाचार्य, अर्जुन, अश्वत्थामा, वैकर्तन, कर्ण, प्रद्युम्म, सात्यकि और अभिमन्युको छोड़कर और किसीके पास वैसे बाण नहीं थे

सञ्जय उवाच—हे भारत, प्रद्युम्नयुयुधानाभ्यामभिमन्योश्च विना, तथा कृपाचार्यं अर्जुनं अश्वत्थामानं वैकर्तनं कर्णं च विना, अन्यस्य कस्यचित् तादृशा बाणाः न आसन्।

Verse 443

अन्तेवासिनमाचार्यों जिघांसु: पुत्रसम्मितम्‌ । तत्पश्चात्‌ पुत्रतुल्य शिष्यको मार डालनेकी इच्छासे आचार्यने धनुषपर परम उत्तम सुदृढ़ बाण रखा

सञ्जय उवाच—आचार्यः पुत्रसम्मितम् अन्तेवासिनं जिघांसुः। ततः पुत्रतुल्यं शिष्यं हन्तुमिच्छन् धनुषि परमोत्कृष्टं सुदृढं बाणं न्यधात्।

Read Mahabharata in the Vedapath app

Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.

Continue reading in the Vedapath app

Open in App