Previous Verse
Next Verse

Shloka 43

बाहुभिश्चरणैश्छिन्नै: शिरोभिश्व सकुण्डलै: । कार्मुकैर्विशिखै: प्रासै: खड्गै: परशुपट्टिशै:,उस समय योद्धाओंके कटे हुए हाथ, पैर, कुण्डलमण्डित मस्तक, धनुष, बाण, प्रास, खड्ग, परशु, पट्टिश, नालीक, छोटे नाराच, नखर, शक्ति, तोमर, अन्यान्य नाना प्रकारके साफ किये हुए उत्तम आयुध, भाँति-भाँतिके विचित्र कवच, टूटे हुए विचित्र रथ तथा मारे गये हाथी, घोड़े, इधर-उधर पड़े थे। वायुके समान वेगशाली, सारथिशून्य, भयभीत घोड़े जिन्हें बारंबार इधर-उधर खींच रहे थे, जिनके रथी योद्धा और ध्वज नष्ट हो गये थे, ऐसे नगराकार सुनसान रथ भी वहाँ दृष्टिगोचर हो रहे थे। आभूषणोंसे विभूषित वीरोंके मृतशरीर यत्र-तत्र गिरे हुए थे, काटकर गिराये हुए व्यजन, कवच, ध्वज, छत्र, आभूषण, वस्त्र, सुगन्धित फूलोंके हार, रत्नोंके हार, किरीट, मुकुट, पगड़ी, किंकिणीसमूह, छातीपर धारण की जानेवाली मणि, सोनेके निष्क और चूड़ामणि आदि वस्तुएँ भी इधर-उधर बिखरी पड़ी थीं। इन सबसे भरा हुआ वह युद्धस्थल वहाँ नक्षत्रोंसे व्याप्त आकाशके समान सुशोभित हो रहा था

sañjaya uvāca |

bāhubhiś caraṇaiś chinnaiḥ śirobhiś ca sakuṇḍalaiḥ |

kārmukair viśikhaiḥ prāsaiḥ khaḍgaiḥ paraśu-paṭṭiśaiḥ ||

बाहुभिश्चरणैश्छिन्नैः शिरोभिश्च सकुण्डलैः । कार्मुकैर्विशिखैः प्रासैः खड्गैः परशुपट्टिशैः ॥

बाहुभिःwith arms
बाहुभिः:
Karana
TypeNoun
Rootबाहु
FormMasculine, Instrumental, Plural
चरणैःwith feet/legs
चरणैः:
Karana
TypeNoun
Rootचरण
FormMasculine, Instrumental, Plural
छिन्नैःcut off, severed
छिन्नैः:
Karana
TypeAdjective
Rootछिन्न
FormMasculine, Instrumental, Plural
शिरोभिःwith heads
शिरोभिः:
Karana
TypeNoun
Rootशिरस्
FormNeuter, Instrumental, Plural
and
:
TypeIndeclinable
Root
सकुण्डलैःwith earrings (adorned with earrings)
सकुण्डलैः:
Karana
TypeAdjective
Rootसकुण्डल
FormMasculine, Instrumental, Plural
कार्मुकैःwith bows
कार्मुकैः:
Karana
TypeNoun
Rootकार्मुक
FormNeuter, Instrumental, Plural
विशिखैःwith arrows
विशिखैः:
Karana
TypeNoun
Rootविशिख
FormMasculine, Instrumental, Plural
प्रासैःwith spears/lances
प्रासैः:
Karana
TypeNoun
Rootप्रास
FormMasculine, Instrumental, Plural
खड्गैःwith swords
खड्गैः:
Karana
TypeNoun
Rootखड्ग
FormMasculine, Instrumental, Plural
परशुwith an axe
परशु:
Karana
TypeNoun
Rootपरशु
FormMasculine, Instrumental, Singular
पट्टिशैःwith battle-axes/hatchets (pattiśa)
पट्टिशैः:
Karana
TypeNoun
Rootपट्टिश
FormMasculine, Instrumental, Plural

संजय उवाच

S
Sañjaya
S
severed arms (bāhu)
S
severed legs/feet (caraṇa)
H
heads with earrings (śiras, kuṇḍala)
B
bows (kārmuka)
A
arrows (viśikha)
S
spears/lances (prāsa)
S
swords (khaḍga)
A
axes (paraśu)
P
paṭṭiśa (battle-implement)

Educational Q&A

The verse functions as a stark meditation on the cost of war: even heroic ornaments and prized weapons end as debris. It implicitly warns that when conflict escalates beyond restraint, dharma is overshadowed by destruction and the battlefield becomes a testimony to impermanence and suffering.

Sañjaya describes the aftermath of intense fighting: the ground is littered with severed limbs and heads, along with scattered weapons such as bows, arrows, spears, swords, and axes—conveying the scale and horror of the ongoing Kurukṣetra war.