Mahabharata Adhyaya 166
Drona ParvaAdhyaya 16642 Versesरात्रि-युद्ध के आरम्भ में दोनों पक्षों की तीव्र जिगीषा; कौरव पक्ष का फोकस द्रोण-सुरक्षा पर, जिससे संघर्ष और अधिक संकुल/उग्र होता है।

Adhyaya 166

Aśvatthāmā’s Lamentation, Vow of Retaliation, and the Manifestation of the Nārāyaṇāstra (द्रोणपर्व, अध्याय १६६)

Upa-parva: Nārāyaṇāstra-prādurbhāva (Episode of the Manifestation/Deployment of the Nārāyaṇa Weapon)

Dhṛtarāṣṭra asks Saṃjaya what Aśvatthāmā said upon hearing that his aged brāhmaṇa father Droṇa, a master of multiple astras, was killed through stratagem by Dhṛṣṭadyumna. Saṃjaya describes Aśvatthāmā’s grief and rage, his address to Duryodhana, and his moral framing: death in fair combat is endurable, but Droṇa’s disarmament and public humiliation are presented as intolerable injury. Aśvatthāmā pledges to pursue the destruction of the Pāñcālas and specifically to kill Dhṛṣṭadyumna, asserting exceptional martial capacity and claiming access to a weapon unknown even to leading Pāṇḍava figures. He recounts the origin of the Nārāyaṇāstra as a divine boon received through Droṇa’s prior worship and notes cautions regarding its use and the modes by which such a weapon may be pacified or withdrawn. The chapter closes with the Kaurava forces rallying amid loud instruments of war as Aśvatthāmā ritually prepares and brings forth the Nārāyaṇāstra.

Chapter Arc: संजय धृतराष्ट्र को रात्रि-युद्ध का दृश्य सुनाते हैं—दोनों सेनाएँ शस्त्र-प्रास-खड्ग धारण किये, परस्पर अपराध-बोध और प्रतिशोध से भरी दृष्टि से आमने-सामने खड़ी हैं। → हजारों मशालों का प्रकाश, स्वर्ण-दण्ड, रत्न-जटित अलंकरण और गन्ध-तैल से सिक्त दण्डों के बीच युद्धभूमि दिन-सी उजली हो उठती है; फिर दल-दल में संकुल संग्राम छिड़ता है—हाथी हाथियों से, घोड़े घोड़ों से, वीर वीरों से पृथक्-पृथक् भिड़ते हैं। → धृतराष्ट्र की व्याकुल जिज्ञासा के उत्तर में संजय दुर्योधन की मानसिकता उभारते हैं—वह शत्रुओं को ‘अव्यग्र, हृष्ट, अपराजित’ मानकर अपने सूत से शिकायत करता है और निर्णायक आदेश देता है: ‘द्रोण महारथी की रक्षा करो’; इसी आदेश के साथ रात्रि में घोर युद्ध पूर्ण वेग से प्रवर्तित होता है। → अध्याय का अंत युद्ध के ‘प्रवर्तन’ और ‘संकुलता’ पर टिकता है—रात्रि-युद्ध स्थापित हो जाता है, सेनाएँ परस्पर-जिगीषा से उलझ जाती हैं, और द्रोण की रक्षा को केंद्र बनाकर कौरव-रणनीति स्पष्ट हो जाती है। → रात्रि के इस घोर संग्राम में द्रोण की रक्षा हेतु कौन-सा दल किसे रोक पाएगा—और किस वीर का पतन निकट है—यह अगले प्रसंग पर छोड़ दिया जाता है।

Shlokas

Verse 1

भीसस्नआ तन (2) आमने चतुःषष्ट्याधेकशततमो< ध्याय: दोनों सेनाओंका घमासान बुद्ध और दुध और दुर्योधनका द्रोणाचार्यकी रक्षाके लिये [को आदेश संजय उवाच प्रकाशिते तदा लोके रजसा तमसा<<वृते । समाजग्मुरथो वीरा: परस्परवधैषिण:

सञ्जय उवाच—राजन्, तदा रजसा तमसा चावृते रणाङ्गणे, क्षणमिव प्रकाशे जाते, परस्परवधैषिणो वीराः समाजग्मुः परस्परं समभिद्रुत्य युयुधिरे।

Verse 2

ते समेत्य रणे राजन्‌ शस्त्रप्रासासिधारिण: । परस्परमुदैक्षन्त परस्परकृतागस:

राजन्, ते समेत्य रणे शस्त्रप्रासासिधारिणः। परस्परमुदैक्षन्त परस्परकृतागसः॥

Verse 3

प्रदीपानां सहसैश्ष॒ दीप्यमानै: समनन्‍्तत: । रत्नाचितै: स्वर्णदण्डैर्गन्धतैलावसिज्चितै:

प्रदीपानां सहस्रैश्च दीप्यमानैः समन्ततः। रत्नाचितैः स्वर्णदण्डैर्गन्धतैलावसिञ्चितैः॥

Verse 4

देवगन्धर्वदीपाद्यै: प्रभाभिरधिकोज्ज्वलै: । विरराज तदा भूमिग्रहैद्यौरिव भारत

देवगन्धर्वदीपाद्यैः प्रभाभिरधिकोज्ज्वलैः । विरराज तदा भूमिर्ग्रहैर्द्यौरिव भारत ॥

Verse 5

उल्काशतै: प्रज्वलितै रणभूमिवव्यराजत । दहामानेव लोकानामभावे च वसुंधरा,सैकड़ों प्रजजलित उल्काओं (मशालों)-से वह रणभूमि ऐसी शोभा पा रही थी, मानो प्रलयकालमें यह सारी पृथ्वी दग्ध हो रही हो

उल्काशतैः प्रज्वलितै रणभूमिर्व्यराजत । दह्यमानेव लोकानामभावे च वसुंधरा ॥

Verse 6

व्यदीप्यन्त दिश: सर्वा: प्रदीपैस्तै: समन्‍्ततः । वर्षाप्रदोषे खद्योतैर्व॒ता वृक्षा इवाबभु:

व्यदीप्यन्त दिशः सर्वाः प्रदीपैस्तैः समन्ततः । वर्षाप्रदोषे खद्योतैर्वृता वृक्षा इवाबभुः ॥

Verse 7

असज्जन्त ततो वीरा वीरेष्वेव पृथक्‌ पृथक्‌ नागा नागै: समाजम्मुस्तुरगा हयसादिभि:,उस समय वीरगण विपक्षी वीरोंके साथ पृथक्‌-पृथक्‌ भिड़ गये। हाथी हाथियोंके और घुड़सवार घुड़सवारोंके साथ जूझने लगे

असज्जन्त ततो वीरा वीरेष्वेव पृथक् पृथक् । नागा नागैः समाजग्मुस्तुरगा हयसादिभिः ॥

Verse 8

रथा रथवरैरेव समाजम्मुर्मुदा युता: । तस्मिन्‌ रात्रिमुखे घोरे तव पुत्रस्य शासनात्‌

रथा रथवरैरेव समाजग्मुर्मुदा युताः । तस्मिन् रात्रिमुखे घोरे तव पुत्रस्य शासनात् ॥

Verse 9

चतुरजड्भस्य सैन्यस्य सम्पातश्न॒ महानभूत्‌ | इसी प्रकार रथी श्रेष्ठ रथियोंके साथ प्रसन्नतापूर्वक युद्ध करने लगे। उस भयंकर प्रदोषकालमें आपके पुत्रकी आज्ञासे वहाँ चतुरंगिणी सेनामें भारी मारकाट मच गयी ।।

सञ्जय उवाच—चतुरङ्गस्य सैन्यस्य तत्र सम्पातो महानभूत्। तथा रथिश्रेष्ठा रथिभिः सह हृष्टाः सम्यग्युद्धमकुर्वत। तस्मिन् घोरे प्रदोषकाले तव पुत्रस्याज्ञया तत्र चतुरङ्गिण्यां सेनायां महती मारकाटाऽभवत्। ततः, महाराज, अर्जुनः कौरवाणामनीकीनिं प्रत्यभ्यपतत्…

Verse 10

धृतराष्ट्र रवाच तस्मिन्‌ प्रविष्टे संरब्धे मम पुत्रस्य वाहिनीम्‌

धृतराष्ट्र उवाच—तस्मिन् प्रविष्टे संरब्धे मम पुत्रस्य वाहिनीम्…

Verse 11

अमृष्यमाणे दुर्धर्षे कथमासीन्मनो हि व: । धृतराष्ट्रने पूछा--संजय! क्रोध और अमर्षमें भरे हुए दुर्धर्ष वीर अर्जुन जब मेरे पुत्रकी सेनामें प्रविष्ट हुए, उस समय तुमलोगोंके मनकी कैसी अवस्था हुई? ।।

सञ्जय उवाच—अमृष्यमाणे दुर्धर्षे प्रविष्टे तव सुतानामनीकिनीम्। कथमासीन्मनो वः, किमकुर्वत सैन्यानि प्रविष्टे परपीडने॥

Verse 12

के चैनं समरे वीरें प्रत्युद्ययुररिंदमा:

के चैनं समरे वीराः प्रत्युद्ययुररिंदमाः?

Verse 13

के<रक्षन्‌ दक्षिणं चक्रं के च द्रोणस्य सव्यत:

के रक्षन् दक्षिणं चक्रं के च द्रोणस्य सव्यतः? के पृष्ठतः समरे द्रोणं रक्षन्ति वीरहा वीराः? के चाग्रतः पुरतः प्रस्थिताः शत्रुसैन्यं निहत्याचार्यस्य पुरोगमाः?

Verse 14

के पृष्ठतश्नाप्पयभवन्‌ वीरा वीरान्‌ विनिध्नतः । के पुरस्तादगच्छन्त निध्नन्तः शात्रवान्‌ रणे

सञ्जय उवाच—के पृष्ठतश्चाप्यभवन् वीरा वीरान् विनिघ्नतः? के पुरस्तादगच्छन्त निध्नन्तः शात्रवान् रणे? तथा द्रोणरथस्य दक्षिणचक्रं के रक्षन्ति, के च वामचक्रम्?

Verse 15

यत्‌ प्राविशन्महेष्वास: पज्चालानपराजित: । नृत्यन्निव नरव्याप्रो रथमार्गेषु वीर्यवान्‌

सञ्जय उवाच—यत् प्राविशन्महेष्वासः पाञ्चालानपराजितः। नृत्यन्निव नरव्याघ्रो रथमार्गेषु वीर्यवान्॥

Verse 16

यो ददाह शरैद्रोण: पञ्चालानां रथव्रजान्‌ | धूमकेतुरिव क्रुद्ध: कथं मृत्युमुपेयिवान्‌

सञ्जय उवाच—यो ददाह शरैर्द्रोणः पाञ्चालानां रथव्रजान्। धूमकेतुरिव क्रुद्धः कथं मृत्युमुपेयिवान्॥

Verse 17

अव्यग्रानेव हि परान्‌ कथयस्यपराजितान्‌ । हृष्टानुदीर्णान्‌ संग्रामे न तथा सूत मामकान्‌

सूत! अव्यग्रानिव हि परान् कथयसि अपराजितान्। हृष्टानुदीर्णान् संग्रामे न तथा सूत मामकान्॥

Verse 18

हतांश्वैव विदीर्णाश्ष विप्रकीर्णाक्ष शंससि । रथिनो विरथांश्वैव कृतान्‌ युद्धेषु मामकान्‌,सभी युद्धोंमें मेरे पक्षके रथियोंको तुम हताहत, छिन्न-भिन्न, तितर-बितर तथा रथहीन हुआ ही बता रहे हो

हतांश्चैव विदीर्णांश्च विप्रकीर्णांश्च शंससि। रथिनो विरथांश्चैव कृतान् युद्धेषु मामकान्॥

Verse 19

संजय उवाच द्रोणस्य मतमाज्ञाय योद्धुकामस्य तां निशाम्‌ | दुर्योधनो महाराज वश्यान्‌ भ्रातृुनुवाच ह

संजय उवाच—द्रोणस्य मतमाज्ञाय योद्धुकामस्य तां निशाम् । दुर्योधनो महाराज वश्यान् भ्रातॄन् उवाच ह ॥

Verse 20

कर्ण च वृषसेनं च मद्रराजं॑ च कौरव । दुर्धर्ष दीर्घबाहुं च ये च तेषां पदानुगा:

कर्णं च वृषसेनं च मद्रराजं च कौरव । दुर्धर्षं दीर्घबाहुं च ये च तेषां पदानुगाः ॥

Verse 21

“तुम सब लोग सावधान रहकर पराक्रमपूर्वक पीछेकी ओरसे द्रोणाचार्यकी रक्षा करो। कृतवर्मा उनके दाहिने पहियेकी और राजा शल्य बायें पहियेकी रक्षा करें!

यूयं सर्वे सुसंयत्ता पराक्रान्ताः समाहिताः । द्रोणाचार्यं रक्षत पृष्ठतो दृढविक्रमाः ॥ हार्दिक्यो दक्षिणं चक्रं शल्यश्चैवोत्तरं तथा ॥

Verse 22

त्रिगर्तानां च ये शूरा हतशिष्टा महारथा: । तांश्वैव पुरत: सर्वान्‌ पुत्रस्ते समचोदयत्‌

त्रिगर्तानां च ये शूरा हतशिष्टा महारथाः । तान् श्वैव पुरतः सर्वान् पुत्रस्ते समचोदयत्, राजन् ॥

Verse 23

संजय कहते हैं--कुरुनन्दन महाराज! युद्धकी इच्छावाले द्रोणाचार्यका मत जानकर दुर्योधनने उस रातमें अपने वशवर्ती भाइयोंसे तथा कर्ण, वृषसेन, मद्रराज शल्य, दुर्धर्ष, दीर्घबाहु तथा जो-जो उनके पीछे चलनेवाले थे, उन सबसे इस प्रकार कहा-- ।।

संजय उवाच—कुरुनन्दन महाराज! युद्धकी इच्छावाले द्रोणाचार्यका मत जानकर दुर्योधनने उस रातमें अपने वशवर्ती भाइयोंसे तथा कर्ण, वृषसेन, मद्रराज शल्य, दुर्धर्ष, दीर्घबाहु तथा जो-जो उनके पीछे चलनेवाले थे, उन सबसे इस प्रकार कहा— द्रोणं यत्ताः पराक्रान्ताः सर्वे रक्षन्तु पृष्ठतः । हार्दिक्यो दक्षिणं चक्रं शल्यश्चैवोत्तरं तथा । आचार्यो हि सुसंयत्तो भृशं यत्ताश्च पाण्डवाः । तं रक्षत सुसंयत्ता निघ्नन्तं शात्रवान् रणे ॥

Verse 24

द्रोणो हि बलवान युद्धे क्षिप्रहस्त: प्रतापवान्‌ । निर्जयेत्‌ त्रिदशान्‌ युद्धे किमु पार्थानू ससोमकान्‌

सञ्जय उवाच—द्रोणो हि बलवान् युद्धे क्षिप्रहस्तः प्रतापवान्। निर्जयेत् त्रिदशान् युद्धे किमु पार्थान् ससोमकान्॥

Verse 25

ते यूयं सहिता: सर्वे भृशं यत्ता महारथा: । द्रोणं रक्षत पाञ्चालादू धृष्टद्युम्नान्महारथात्‌

तस्मात् यूयं सहिता सर्वे भृशं यत्ता महारथाः। द्रोणं रक्षत पाञ्चालाद् धृष्टद्युम्नान् महारथात्॥

Verse 26

पाण्डवीयेषु सैन्येषु न तं पश्याम कठ्चन । यो योधयेद्‌ रणे द्रोणं धृष्टद्युम्नादृते नृप:

पाण्डवीयेषु सैन्येषु न तं पश्याम कञ्चन। यो योधयेद् रणे द्रोणं धृष्टद्युम्नादृते नृप॥

Verse 27

तस्मात्‌ सर्वात्मना मन्ये भारद्वाजस्य रक्षणम्‌ । सुगुप्त: पाण्डवान्‌ हन्यात्‌ सृञ्जयांश्व ससोमकान्‌

तस्मात् सर्वात्मना मन्ये भारद्वाजस्य रक्षणम्। सुगुप्तः पाण्डवान् हन्यात् सृञ्जयांश्च ससोमकान्॥

Verse 28

“अतः मैं सब प्रकारसे द्रोणाचार्यकी रक्षा करना ही इस समय आवश्यक कर्तव्य मानता हूँ। वे सुरक्षित रहें तो पाण्डवों, सूंजयों और सोमकोंका भी संहार कर सकते हैं ।।

अतः सर्वप्रकारेण द्रोणस्य रक्षणं मया आवश्यकं कर्तव्यम् इति मन्ये। स सुरक्षितः पाण्डवान् सृञ्जयांश्च ससोमकान् अपि नाशयेत्॥ सृञ्जयेष्वथ सर्वेषु निहतेषु चमूमुखे। धृष्टद्युम्नं रणे द्रौणिर्हनिष्यति न संशयः॥

Verse 29

तथार्जुनं च राधेयो हनिष्यति महारथ: । भीमसेनमहं चापि युद्धे जेष्यामि दीक्षित:

तथार्जुनं च राधेयो हनिष्यति महारथः । भीमसेनमहं चापि युद्धे जेष्यामि दीक्षितः ॥

Verse 30

सो<यं मम जयो व्यक्तो दीर्घकालं भविष्यति । तस्माद्‌ रक्षत संग्रामे द्रोणमेव महारथम्‌,“इस प्रकार अवश्य ही मेरी यह विजय चिरस्थायिनी होगी, अत: तुम सब लोग मिलकर संग्राममें महारथी द्रोणकी ही रक्षा करो”

सोऽयं मम जयो व्यक्तो दीर्घकालं भविष्यति । तस्माद् रक्षत संग्रामे द्रोणमेव महारथम् ॥

Verse 31

इत्युक्त्वा भरतश्रेष्ठ पुत्रो दुर्योधनस्तव । व्यादिदेश तथा सैन्यं तस्मिंस्तमसि दारुणे,भरतश्रेष्ठ] ऐसा कहकर आपके पुत्र दुर्योधनने उस भयंकर अन्धकारमें अपनी सेनाको युद्धके लिये आज्ञा दे दी

इत्युक्त्वा भरतश्रेष्ठ पुत्रो दुर्योधनस्तव । व्यादिदेश तथा सैन्यं तस्मिंस्तमसि दारुणे ॥

Verse 32

ततः प्रववृते युद्ध रात्री भरतसत्तम । उभयो: सेनयोर्घोरं परस्परजिगीषया,भरतसत्तम! फिर तो रात्रिके समय दोनों सेनाओंमें एक-दूसरेको जीतनेकी इच्छासे घोर युद्ध आरम्भ हो गया

ततः प्रववृते युद्धं रात्रौ भरतसत्तम । उभयोः सेनयोर्घोरं परस्परजिगीषया ॥

Verse 33

अर्जुन: कौरवं सैन्यमर्जुनं चापि कौरवा: । नानाशस्त्रसमावायैरन्योन्यं समपीडयन्‌,अर्जुन कौरव-सेनापर और कौरव-सैनिक अर्जुनपर नाना प्रकारके शस्त्र-समूहोंकी वर्षा करते हुए एक-दूसरेको पीड़ा देने लगे

अर्जुनः कौरवं सैन्यमर्जुनं चापि कौरवाः । नानाशस्त्रसमावायैरन्योन्यं समपीडयन् ॥

Verse 34

द्रौणि: पाज्चालराजं च भारद्वाजश्च सूंजयान्‌ । छादयांचक्रतु: संख्ये शरै: संनतपर्वभि:

सञ्जय उवाच—रणमध्ये द्रौणिरश्वत्थामा च भारद्वाजो द्रोणश्च, पाञ्चालराजं सृञ्जयांश्च, संनतपर्वभिः शरैः समन्तात् प्रच्छादयामासतुः।

Verse 35

पाण्डुपाञज्चालसैन्यानां कौरवाणां च भारत | आसीजक्निष्टानको घोरो निघ्नतामितरेतरम्‌

सञ्जय उवाच—भारत, पाण्डवपाञ्चालसैन्यानां कौरवाणां च परस्परं निघ्नताम्, आसीत् घोरः करुणः शब्दः सर्वतो दारुणः।

Verse 36

नैवास्माभिस्तथा पूर्वर्दृष्टपूर्व तथाविधम्‌ । श्रुतं वा यादृशं युद्धमासीद्‌ रौद्रं भयानकम्‌

सञ्जय उवाच—नैव स्माभिः पूर्वं दृष्टपूर्वं न श्रुतपूर्वं वा, यादृशं युद्धमासीद् रौद्रं भयानकं च।

Verse 93

व्यधमत्‌ त्वरया युक्त: क्षपयन्‌ सर्वपार्थिवान्‌ | महाराज! तदनन्तर अर्जुन बड़ी उतावलीके साथ समस्त राजाओंका संहार करते हुए कौरव-सेनाका विनाश करने लगे

सञ्जय उवाच—स त्वरया युक्तो व्यधमत्, सर्वपार्थिवान् क्षपयन्। महाराज, तदनन्तरं अर्जुनः कौरवसैन्यं विनाशयामास।

Verse 113

दुर्योधनश्व कि कृत्यं प्राप्तकालममन्यत । शत्रुओंको पीड़ा देनेवाले अर्जुनके प्रवेश करनेपर मेरी सेनाओंने क्या किया? तथा दुर्योधनने उस समयके अनुरूप कौन-सा कार्य उचित माना?

सञ्जय उवाच—दुर्योधनश्च किं कृत्यं प्राप्तकालेऽमन्यत? शत्रुतापनस्यार्जुनस्य प्रवेशे मम सैन्यानि किं चक्रुः? तदा दुर्योधनः किं कर्मोचितममन्यत?

Verse 123

द्रोणं च के व्यरक्षन्त प्रविष्टे श्वेतवाहने । समरांगणमें शत्रुओंका दमन करनेवाले कौन-कौन-से योद्धा वीर अर्जुनका सामना करनेके लिये आगे बढ़े। श्वेतवाहन अर्जुनके कौरव-सेनाके भीतर घुस आनेपर किन लोगोंने द्रोणाचार्यकी रक्षा की

सञ्जय उवाच—श्वेतवाहने अर्जुने कौरवसैन्यं गाढं प्रविष्टे, शत्रुदमं तं प्रति के के योद्धारोऽभिमुखा अभ्यपतन्? तस्मिन् काले द्रोणाचार्यस्य रक्षार्थं केऽवतस्थिरे?

Verse 163

इस प्रकार श्रीमह्ााभारत द्रोणपर्वके अन्तर्गत घटोत्कचवधपर्वमें यात्रियुद्धके अवसरपर प्रदीपोंका प्रकाशविषयक एक सौ तिरसठवाँ अध्याय पूरा हुआ

इति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि घटोत्कचवधपर्वणि रात्रियुद्धप्रसङ्गे प्रदीपप्रकाशविषयकोऽध्यायः त्रिषष्ट्यधिकशततमः समाप्तः।

Verse 164

इति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि घटोत्कचवधपर्वणि रात्रियुद्धे संकुलयुद्धे चतुःषष्ट्यधिकशततमो<ध्याय:

इति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि घटोत्कचवधपर्वणि रात्रियुद्धे सङ्कुलयुद्धे च चतुःषष्ट्यधिकशततमोऽध्यायः।

Verse 296

शेषांश्ष॒ पाण्डवान्‌ योधा: प्रसभं हीनतेजस: । 'योद्धाओ! इसी प्रकार महारथी कर्ण अर्जुनका वध कर डालेगा तथा रणयज्ञकी दीक्षा लेकर युद्ध करनेवाला मैं भीमसेनको और तेजोहीन हुए दूसरे पाण्डवोंको भी बलपूर्वक जीत लूँगा

सञ्जय उवाच—ततः शेषान् पाण्डवान् योधाः प्रसभं जेष्यन्ति, हीनतेजसो दुर्बलतां गतान्।

Frequently Asked Questions

The dilemma is whether battlefield outcomes remain morally intelligible when a revered teacher is neutralized through stratagem and humiliation—raising the question of how far wartime necessity can override norms of fair combat and respect for the disarmed.

The chapter underscores that grief and honor-injury can rapidly convert duty into vengeance, and it juxtaposes this escalation with the idea that even supreme power (mahāstra) is governed by rules of initiation, limitation, and cessation.

No explicit phalaśruti is stated here; the meta-function is structural and ethical—positioning the Nārāyaṇāstra discourse as a warning about regulated power and as a narrative mechanism intensifying the war’s moral and strategic crisis.

Read Mahabharata in the Vedapath app

Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.

Continue reading in the Vedapath app

Open in App