Previous Verse
Next Verse

Shloka 57

वासवी-शक्तेः प्रयोगः, घटोत्कच-वधोत्तर-शोकः, व्यासोपदेशश्च

The Vāsavī Spear’s Use, Post-Ghaṭotkaca Grief, and Vyāsa’s Counsel

कार्ष्णायसं महाघोरमृक्षचर्मपरिच्छदम्‌,घटोत्कच जिस विशाल रथपर बैठकर आया था, वह काले लोहेका बना हुआ और अत्यन्त भयंकर था। उसके ऊपर रीछकी खाल मढ़ी हुई थी। उसके भीतरी भागकी लंबाई- चौड़ाई तीस नल्व- (बारह हजार हाथ) थी। उसमें यन्त्र और कवच रखे हुए थे। चलते समय उससे मेघोंकी भारी घटाके समान गम्भीर शब्द होता था। उसमें हाथी-जैसे विशालकाय वाहन जुते हुए थे, जो वास्तवमें न घोड़े थे और न हाथी। उस रथकी ध्वजाका डंडा बहुत ऊँचा था। वह ध्वज पंख और पंजे फैलाकर आँखें फाड़-फाड़कर देखने और कूजनेवाले एक गृध्रराजसे सुशोभित था। उसकी पताका खूनसे भीगी हुई थी और उस रथको आँतोंकी मालासे विभूषित किया गया था

sañjaya uvāca—kārṣṇāyasaṃ mahāghoram ṛkṣacarma-paricchadam; ghaṭotkacaḥ sa viśāla-rathopaviṣṭaḥ samāyāt. tasya antar-bhāgasya dīrgha-vistāraḥ triṃśan-nalvaḥ (dvādaśa-sahasra-hasta-pramāṇaḥ) āsīt. tatra yantrāṇi kavacāni ca nyastāni āsan. calataḥ megha-ghanavat gambhīraḥ śabdaḥ samajāyata. tatra hastivat mahākāyāni vāhanāni yuktāni āsan, na tu te aśvāḥ, na ca hastinaḥ. tasya dhvaja-daṇḍaḥ atyuccaḥ āsīt. dhvajaḥ pakṣa-pāṇi-prasāritam, netre visphārya paśyantam kūjantam ca gṛdhrarājaṃ iva śobhayāmāsa. patākā rudhira-siktā āsīt, rathaś ca antra-mālābhiḥ vibhūṣitaḥ āsīt.

संजय उवाच—कार्ष्णायसं महाघोरमृक्षचर्मपरिच्छदम् । महान्तं रथमारुह्य घटोत्कचोऽभ्युपागमत् ॥ तस्याभ्यन्तरविस्तारस्त्रिंशन्नल्वपरिमितः । यन्त्राणि कवचानि च तत्र संनिहितान्यभवन् ॥ चलतः स रथो नादं मेघौघगर्जितोपमम् । मुमोच गम्भीरं घोरं भयावहमिवानिशम् ॥ युक्तो गजनिभैर्वाहैर्न हयैर्नापि वारणैः । ध्वजदण्डोऽतिवृद्धश्च गृध्रराजेन शोभितः ॥ विक्षिप्तपक्षचरणो विवृताक्षः स कूजवान् । लोहितार्द्रपताकश्चान्त्रमालाविभूषितः ॥

कार्ष्णायसम्made of black iron
कार्ष्णायसम्:
Karma
TypeAdjective
Rootकार्ष्णायस
FormNeuter, Accusative, Singular
महाvery, great
महा:
Karma
TypeAdjective
Rootमहा
FormNeuter, Accusative, Singular
घोरम्terrible, dreadful
घोरम्:
Karma
TypeAdjective
Rootघोर
FormNeuter, Accusative, Singular
ऋक्षof a bear
ऋक्ष:
Sambandha
TypeNoun
Rootऋक्ष
FormMasculine, Genitive, Singular
चर्मhide, skin
चर्म:
Karma
TypeNoun
Rootचर्मन्
FormNeuter, Accusative, Singular
परिच्छदम्covering, outer covering
परिच्छदम्:
Karma
TypeNoun
Rootपरिच्छद
FormNeuter, Accusative, Singular

सयजय उवाच

सञ्जय (Sañjaya)
घटोत्कच (Ghaṭotkaca)
विशाल रथ (vast chariot)
कृष्णायस/काले लोहे का रथ (black-iron chariot)
ऋक्षचर्म (bearskin covering)
यन्त्र (war engines)
कवच (armor)
ध्वज/पताका (banner/pennant)
गृध्रराज (vulture-king emblem)

Educational Q&A

The verse underscores how war can descend into deliberate terror: gruesome symbols (blood, entrails, carrion-bird emblems) are used to intimidate and dehumanize. It implicitly warns that even when fighting for a cause, methods that revel in भय (fear) and हिंसा (violence) darken the moral atmosphere and erode dharmic restraint.

Sañjaya describes Ghaṭotkaca’s arrival on an enormous, black-iron, bearskin-covered chariot packed with devices and armor. The chariot thunders like stormclouds, is drawn by uncanny elephant-like beasts, and bears a high banner with a vulture emblem and blood-soaked, entrail-decorated flags—signaling a terrifying rakṣasa-style entry into the battlefield.