Previous Verse
Next Verse

Shloka 13

Śalya–Bhīma Gadāyuddham (मद्रराज-भीमसेन गदायुद्धम्)

इस प्रकार श्रीमहाभारत द्रोणपर्वके अन्तर्गत द्रोणाभिषेकपर्वमें अर्जुनके द्वारा युधिष्ठिरको आश्वासनविषयक तेरहवाँ अध्याय पूरा हुआ,उत्तमाजैः पड़कजिनी निस्त्रिंशझषसंकुलाम्‌ । रथनागह्दोपेतां नानाभरणभूषिताम्‌ योद्धओंके कटे हुए मस्तक कमल-पुष्पके समान जान पड़ते थे, जिनके कारण वह कमलवनसे सम्पन्न दिखायी देती थी। उसके भीतर असंख्य डूबती-बहती तलवारोंके कारण वह नदी मछलियोंसे भरी हुई-सी जान पड़ती थी। रथ और हाथियोंसे यत्र-तत्र घिरकर वह नदी गहरे कुण्डके रूपमें परिणत हो गयी थी। वह भाँति-भाँतिके आभूषणोंसे विभूषित-सी प्रतीत होती थी

sañjaya uvāca | uttamaujaiḥ padmakajīnīṃ nistriṃśa-jhaṣa-saṅkulām | ratha-nāga-hrada-upetāṃ nānābharaṇa-bhūṣitām |

सञ्जय उवाच—युद्धभूमौ सा रक्तनदी पद्मह्रद इवाभात्; यतो योद्धॄणां छिन्नानि शिरांसि पद्मपुष्पाण्यिव दृश्यन्ते स्म। निमग्नप्लवमानैः असंख्यैः खड्गैः सा झषसंकुलेवाभवत्। रथनागैः क्वचित् क्वचित् परिक्षिप्ता सा नदी गभीरकुण्डरूपा बभूव; सर्वत्र विकीर्णैश्चाभरणैः नानाविधरत्नभूषितेव शोभामगात्।

उत्तमाजैःby excellent goats (or: by excellent 'aja'-beings)
उत्तमाजैः:
Karana
TypeNoun
Rootउत्तमाजि
FormMasculine, Instrumental, Plural
पडकजिनीthe river Padkajinī (proper name)
पडकजिनी:
Karta
TypeNoun
Rootपडकजिनी
FormFeminine, Nominative, Singular
निस्त्रिंशsword
निस्त्रिंश:
Karta
TypeNoun
Rootनिस्त्रिंश
FormMasculine, Nominative, Singular
झषfish
झष:
Karta
TypeNoun
Rootझष
FormMasculine, Nominative, Singular
संकुलाम्crowded, filled
संकुलाम्:
Karma
TypeAdjective
Rootसंकुल
FormFeminine, Accusative, Singular
रथchariot
रथ:
Karta
TypeNoun
Rootरथ
FormMasculine, Nominative, Singular
नागelephant
नाग:
Karta
TypeNoun
Rootनाग
FormMasculine, Nominative, Singular
ह्रदlake, deep pool
ह्रद:
Karta
TypeNoun
Rootह्रद
FormMasculine, Nominative, Singular
उपेताम्endowed with, possessed of
उपेताम्:
Karma
TypeAdjective
Rootउप-इ (उपेत)
FormFeminine, Accusative, Singular
नानाvarious, many kinds of
नाना:
Adhikarana
TypeIndeclinable
Rootनाना
आभरणornament, jewelry
आभरण:
Karta
TypeNoun
Rootआभरण
FormNeuter, Nominative, Singular
भूषिताम्adorned, decorated
भूषिताम्:
Karma
TypeAdjective
Rootभूष् (भूषित)
FormFeminine, Accusative, Singular

संजय उवाच

S
Sañjaya
U
Uttamaujā
S
swords (nistriṃśa)
C
chariots (ratha)
E
elephants (nāga)
L
lotus-lake/pool (padmakajīnī)
F
fish (jhaṣa)
D
deep pools (hrada)

Educational Q&A

The verse uses striking poetic imagery to expose the moral inversion of war: what resembles beauty (lotuses, fish, ornaments) is actually made of death (severed heads, swords, scattered jewelry). It invites reflection on dharma by showing how violence distorts human values and perception.

Sañjaya narrates to Dhṛtarāṣṭra a vivid scene from the battlefield: a blood-soaked stream or river-like expanse appears like a lotus-pond, filled with ‘fish-like’ swords and ‘ornaments’ strewn about, with chariots and elephants forming deep pools—an intense depiction of carnage.