Previous Verse
Next Verse

Shloka 12

Śalya–Bhīma Gadāyuddham (मद्रराज-भीमसेन गदायुद्धम्)

मेद, मज्जा और हड़ियाँ वहाँ बालुकाराशिके समान प्रतीत होती थीं। पगड़ियोंका समूह उसमें फेनके समान जान पड़ता था। संग्रामरूपी मेघ उस नदीको रक्तकी वर्षद्वारा भर रहा था। वह नदी प्रासरूपी मत्स्योंसे भरी हुई थी ।। नरनागाश्वकलिलां शरवेगौघवाहिनीम्‌ । शरीरदारुसंघट्टां रथकच्छपसंकुलाम्‌,वहाँ पैदल, हाथी और घोड़े ढेर-के-ढेर पड़े हुए थे। बाणोंका वेग ही उस नदीका प्रखर प्रवाह था, जिसके द्वारा वह प्रवाहित हो रही थी। शरीररूपी काष्ठसे ही मानो उसका घाट बनाया गया था। रथरूपी कछुओंसे वह नदी व्याप्त हो रही थी

sañjaya uvāca |

nara-nāga-aśva-kalilāṃ śara-vega-ogha-vāhinīm |

śarīra-dāru-saṅghaṭṭāṃ ratha-kacchapa-saṅkulām ||

मेदो मज्जा चास्थीनि च तत्र बालुकासंचयवद् बभूवुः। उष्णीषचयः फेन इवाभात्। संग्रामजलदैः शोणितवृष्ट्या सा नदी परिपूरिता; प्रासमत्स्यैश्च साङ्कुला॥ नरनागाश्वकलिलां शरवेगौघवाहिनीम्। शरीरदारुसंघट्टां रथकच्छपसंकुलाम्॥

नरman
नर:
Karta
TypeNoun
Rootनर
FormMasculine, Nominative, Singular
नागelephant
नाग:
Karta
TypeNoun
Rootनाग
FormMasculine, Nominative, Singular
अश्वhorse
अश्व:
Karta
TypeNoun
Rootअश्व
FormMasculine, Nominative, Singular
कलिलाम्dense, crowded
कलिलाम्:
Karma
TypeAdjective
Rootकलिल
FormFeminine, Accusative, Singular
शरarrow
शर:
Karta
TypeNoun
Rootशर
FormMasculine, Nominative, Singular
वेगspeed, force
वेग:
Karta
TypeNoun
Rootवेग
FormMasculine, Nominative, Singular
ओघflood, torrent
ओघ:
Karta
TypeNoun
Rootओघ
FormMasculine, Nominative, Singular
वाहिनीम्carrying; (here) river/stream
वाहिनीम्:
Karma
TypeNoun
Rootवाहिनी
FormFeminine, Accusative, Singular
शरीरbody
शरीर:
Karta
TypeNoun
Rootशरीर
FormNeuter, Nominative, Singular
दारुwood, log
दारु:
Karta
TypeNoun
Rootदारु
FormNeuter, Nominative, Singular
संघट्टाम्collision, jamming, log-jam
संघट्टाम्:
Karma
TypeNoun
Rootसंघट्ट
FormFeminine, Accusative, Singular
रथchariot
रथ:
Karta
TypeNoun
Rootरथ
FormMasculine, Nominative, Singular
कच्छपtortoise
कच्छप:
Karta
TypeNoun
Rootकच्छप
FormMasculine, Nominative, Singular
संकुलाम्filled with, crowded
संकुलाम्:
Karma
TypeAdjective
Rootसंकुल
FormFeminine, Accusative, Singular

संजय उवाच

S
Sanjaya
M
men (warriors)
E
elephants
H
horses
A
arrows
B
bodies
C
chariots
R
river (metaphor for the battlefield/stream of war)

Educational Q&A

By portraying the battlefield as a ‘river’ whose current is arrows and whose banks are bodies, the verse highlights the dehumanizing momentum of war and implicitly warns that when dharma is eclipsed, violence becomes a self-propelling flood that consumes all—men, animals, and the instruments of battle alike.

Sanjaya, narrating the Kurukṣetra war to Dhṛtarāṣṭra, describes the scene in Drona Parva with a stark simile: the field appears like a river clogged with fallen men, elephants, and horses, rushing with the force of arrows and crowded with chariots—conveying the scale and horror of the fighting.