Mahabharata Adhyaya 137
Drona ParvaAdhyaya 13756 Versesपाण्डव-पक्ष के पक्ष में तीव्र झुकाव; भीमसेन के प्रहार से कौरव-मनोरथ और मनोबल दोनों टूटते हैं।

Adhyaya 137

Chapter 137: Yuyudhāna (Sātyaki) Slays Somadatta; Yudhiṣṭhira Redirected from Droṇa

Upa-parva: Somadatta-vadha (Yuyudhāna–Somadatta Duel Episode)

Sañjaya narrates how Sātyaki, seeing Somadatta advancing with a great bow, orders his charioteer to drive directly at him and declares he will not retreat without killing the enemy. A high-velocity chariot duel follows: both warriors shower arrows, cut each other’s weapons and emblems, and maneuver in tight chariot-circles. Somadatta severs Sātyaki’s bow; Sātyaki quickly replaces it, cuts Somadatta’s standard, and later breaks Somadatta’s bow and strikes him heavily. Bhīma intervenes to support Sātyaki, hurling a massive iron club (parigha), which Somadatta cleaves mid-flight. Sātyaki then escalates decisively—cutting Somadatta’s bow, killing his horses, and beheading the charioteer—before releasing a fierce, fire-like arrow that pierces Somadatta’s chest, causing his death. Kaurava warriors respond with a concentrated counter-attack on Sātyaki. Observing Sātyaki being covered by arrows, Yudhiṣṭhira advances with a large force against Droṇa’s formation; Droṇa counters aggressively, striking Arjuna and cutting Yudhiṣṭhira’s standard and bow. Yudhiṣṭhira retaliates with a thousand arrows, briefly stunning Droṇa, who then deploys the Vāyavya weapon; Arjuna checks it with a counter-weapon. Vāsudeva advises Yudhiṣṭhira to cease pursuing Droṇa directly and instead redeploy toward Duryodhana’s sector where Bhīma is engaged; Yudhiṣṭhira accepts and moves swiftly, while Droṇa continues pressing the Pāṇḍava-Pāñcāla forces as night approaches.

Chapter Arc: धृतराष्ट्र खेद और आत्मग्लानि से संजय से पूछते हैं—जिस भीमसेन को रोकने का दुर्योधन ने घमंड किया था, वही अब उनके कुल पर प्रलय बनकर कैसे टूट पड़ा? → धृतराष्ट्र दुर्योधन की पुरानी डींगें स्मरण करते हैं—कर्ण के भरोसे, दुःशासन के साथ, कृष्ण सहित पाण्डवों को जीत लेने की बार-बार की गई घोषणा। पर युद्धभूमि में वही भरोसा दरकता दिखता है: भीम का वेग इन्द्र के वज्रधारी हाथ के सामने खड़े दानव-सा असहाय कर देता है। → भीमसेन के सम्मुख कौरव-वीरों की असमर्थता निर्णायक रूप से उभरती है—कर्ण का पराजित होकर रथहीन होना और धृतराष्ट्र का यह निष्कर्ष कि ‘बडवानल के मुख से भी बचा जा सकता है, पर भीममुख के सामने से नहीं’। → धृतराष्ट्र दुर्योधन की ‘खोटी बुद्धि’ और कृष्ण की सलाह न मानने को विनाश का मूल मानते हैं; अपने पुत्र को आत्मापराध से जलता हुआ देखते हैं और कौरव-पक्ष की नैतिक-रणनीतिक पराजय स्वीकारते हैं। → भीम की अजेयता स्वीकार हो जाने के बाद भी प्रश्न शेष रहता है—दुर्योधन अब किस उपाय से अपने टूटते मनोबल और बिखरती सेना को संभालेगा?

Shlokas

Verse 1

अपन क्ाा बछ। अकाल पजञ्चत्रिशर्दाधिकशततमोब् ध्याय: धृतराष्ट्रका खेदपूर्वक भीमसेनके बलका वर्णन और अपने पुत्रोंकी निन्दा करना तथा भीमके द्वारा दुर्मरषण आदि धृतराष्ट्रके पाँच पुत्रोंका वध धृतराष्ट उवाच दैवमेव पर मन्‍्ये धिक्‌ पौरुषमनर्थकम्‌ । यत्राधिरथिरायत्तों नातरत्‌ पाण्डवं रणे

धृतराष्ट्र उवाच—दैवमेव परं मन्ये धिक् पौरुषमनर्थकम् । यत्राधिरथिरायत्तो नातरत् पाण्डवं रणे ॥

Verse 2

कर्ण: पार्थान्‌ सगोविन्दान्‌ जेतुमुत्सहते रणे । न च कर्णसमं योधं लोके पश्यामि कठ्चन

कर्णः पार्थान् सगोविन्दान् जेतुमुत्सहते रणे । न च कर्णसमं योधं लोके पश्यामि कञ्चन ॥

Verse 3

इति दुर्योधनस्याहमश्रौषं जल्पतो मुहुः । कर्णो हि बलवान्‌ शूरो दृढ्धन्वा जितक्लम:

इति दुर्योधनस्याहमश्रौषं जल्पतो मुहुः । कर्णो हि बलवान् शूरो दृढधन्वा जितक्लमः ॥

Verse 4

इति मामब्रवीत्‌ सूत मन्दो दुर्योधन: पुरा । वसुषेणसहायं मां नाल॑ं देवाडपि संयुगे

धृतराष्ट्र उवाच—एवं मां पुरा सूत मन्दबुद्धिर्दुर्योधनः प्रत्यब्रवीत्—‘वसुषेणसहायोऽपि नाहं देवैरपि संयुगे समो भवामि।’

Verse 5

कि नु पाण्डुसुता राजन्‌ गतसत्त्वा विचेतस: । इस प्रकार दुर्योधनके मुँहसे मैंने बारंबार सुना है। सूत! मूर्ख दुर्योधनने पहले मुझसे यह भी कहा था कि “कर्ण बलवान शूरवीर

धृतराष्ट्र उवाच—किं नु पाण्डुसुता राजन् गतसत्त्वा विचेतसः? इति दुर्योधनवक्त्रादहं पुनः पुनः शुश्रुवे—कर्णं बलवन्तं शूरं दृढधन्वानं युद्धश्रमजितं च मन्यमानः स गर्वात् प्राह—‘कर्णसहायोऽहं समरे देवैरपि न पराजेयः; किं पुनः शक्तिहीनैर्विवेकशून्यैः पाण्डवैर्मम कर्तुं शक्यम्?’

Verse 6

अहो दुर्मुखमेवैकं युद्धानामविशारदम्‌

अहो दुर्मुखमेवैकं युद्धानामविशारदम्।

Verse 7

अश्वत्थामा मद्रराज: कृप: कर्णश्व॒ संगता:

अश्वत्थामा मद्रराजः कृपः कर्णश्च संगताः।

Verse 8

ते5पि चास्य महाघोरं बल॑ नागायुतोपमम्‌

तेऽपि चास्य महाघोरं बलं नागायुतोपमम्। बलसंरम्भवीर्यज्ञाः कोपयिष्यन्ति संयुगे॥ यमकालान्तकसमं क्रूरकर्माणं भीमसेनं ज्ञात्वा बलपराक्रमक्रोधविदस्ते कथं स्वयमेव समरे तमात्मनः प्रति रोषयिष्यन्ति?

Verse 9

जानन्तो व्यवसायं च क्रूरं मारुततेजस: । किमर्थ क्रूरकर्माणं यमकालान्तकोपमम्‌

जानन्तो व्यवसायं च क्रूरं मारुततेजसः । किमर्थ क्रूरकर्माणं यमकालान्तकोपमम् ॥

Verse 10

कर्णस्त्वेको महाबाहु: स्वबाहुबलदर्पित:

कर्णस्त्वेको महाबाहुः स्वबाहुबलदर्पितः ॥

Verse 11

यो5जयत्‌ समरे कर्ण पुरंदर इवासुरम्‌

योऽजयत् समरे कर्णं पुरंदर इवासुरम् ॥

Verse 12

नस पाण्डुसुतो जेतुं शक्य: केनचिदाहवे । जिन्होंने समरांगणमें असुरोंपर विजय पानेवाले देवराज इन्द्रके समान कर्णको पराजित कर दिया, उन पाण्डुपुत्र भीमसेनको कोई भी युद्धमें जीत नहीं सकता ।।

न स पाण्डुसुतो जेतुं शक्यः केनचिदाहवे । यो समराङ्गणे कर्णं पुरंदर इवासुरम् । अजयत् स पाण्डवो भीमसेनः केनचिदपि नाभिभूयते । द्रोणं यः सम्प्रमथ्यैकः प्रविष्टो मम वाहिनीम् ॥

Verse 13

को हि संजय भीमस्य स्थातुमुत्सहतेडग्रत:

को हि संजय भीमस्य स्थातुमुत्सहतेऽग्रतः ॥

Verse 14

प्रेतराजपुरं प्राप्प निवर्तेतापि मानव:

प्रेतराजपुरं प्राप्य निवर्तेतापि मानवः।

Verse 15

पतड्जा इव वह्रिं ते प्राविशन्नल्पचेतस:

पतङ्गा इव वह्निं ते प्राविशन्नल्पचेतसः।

Verse 16

यत्‌ तत्‌ सभायां भीमेन मम पुत्रवधाश्रयम्‌

यत् तत् सभायां भीमेन मम पुत्रवधाश्रयम्। प्रतिज्ञातं तदा क्रुद्धं कुरूणां शृण्वतां पुरा॥ तदभिसञ्चिन्त्य कर्णं च निर्जितं निरीक्ष्य च। दुःशासनः सह भ्रात्रा भीमाद् भयादुपारमत्॥

Verse 17

उक्त संरम्भिणोग्रेण कुरूणां शृण्वतां तदा । तन्नूनमभिसंचिन्त्य दृष्टवा कर्ण च निर्जितम्‌

उक्तं संरम्भिणोग्रेण कुरूणां शृण्वतां तदा। तन्नूनमभिसञ्चिन्त्य दृष्ट्वा कर्णं च निर्जितम्॥

Verse 18

यश्व संजय दुर्बुद्धिरब्रवीत्‌ समितौ मुहुः

यच्च संजय दुर्बुद्धिरब्रवीत् समितौ मुहुः।

Verse 19

स नूनं॑ विरथं दृष्टवा कर्ण भीमेन निर्जितम्‌

स नूनं विरथं दृष्ट्वा कर्णं भीमेन निर्जितम् । मम मनः कम्पते तीव्रं शोकभीतिसमन्वितम् ॥

Verse 20

दृष्टवा भ्रातृन्‌ हतान्‌ संख्ये भीमसेनेन दंशितान्‌

दृष्ट्वा भ्रातॄन् हतान् संख्ये भीमसेनेन दंशितान् । मम हृदयं विदीर्येत शोकसन्तापपीडितम् ॥

Verse 21

को हि जीवितमन्विच्छन्‌ प्रतीपं पाण्डवं व्रजेत्‌

को हि जीवितमन्विच्छन् प्रतीपं पाण्डवं व्रजेत् । धर्मात्मानं महावीर्यं प्रतियातुं क इच्छति ॥

Verse 22

भीम॑ भीमायुध॑ क्रुद्धं साक्षात्‌ कालमिव स्थितम्‌ । अपने जीवनकी इच्छा रखनेवाला कौन पुरुष क्रोधमें भरकर साक्षात्‌ कालके समान खड़े हुए भयानक अस्त्र-शस्त्रधारी पाण्डुपुत्र भीमसेनके विरुद्ध युद्धमें जा सकता है ।।

भीमं भीमायुधं क्रुद्धं साक्षात्कालमिव स्थितम् । को नु जीवितमिच्छन् वै तस्याग्रे युद्धमाचरेत् ॥ वडवामुखमध्यस्थो मुच्येतापि हि मानवः ।

Verse 23

न पार्था न च पञज्चाला न च केशवसात्यकी

न पार्था न च पाञ्चाला न च केशवसात्यकी । सूत! युद्धे क्रुद्धमात्रा न जानन्ति परित्रयम् ॥ अहो मम सुतानां तु जीवनं घोरसङ्कटे ॥

Verse 24

जानते युधि संरब्धा जीवितं परिरक्षितुम्‌ । अहो मम सुतानां हि विपन्नं सूत जीवितम्‌

धृतराष्ट्र उवाच—युधि संरब्धा जीवितं परिरक्षितुं न जानन्ति। अहो सूत! मम सुतानां हि जीवितं विपन्नं महद्भयमापन्नम्॥

Verse 25

संजय उवाच यस्त्वं शोचसि कौरव्य वर्तमाने महाभये । त्वमस्थ जगतो मूलं विनाशस्य न संशय:

संजय उवाच—यस्त्वं शोचसि कौरव्य वर्तमाने महाभये। त्वमेव जगतो मूलं विनाशस्य न संशयः॥

Verse 26

स्वयं वैरं महत्‌ कृत्वा पुत्राणां वचने स्थित: । उच्यमानो न गृल्लीषे मर्त्य: पथ्यमिवौषधम्‌

स्वयं वैरं महत्कृत्वा पुत्राणां वचने स्थितः। उच्यमानो न गृह्णीषे मर्त्यः पथ्यमिवौषधम्॥

Verse 27

स्वयं पीत्वा महाराज कालकूटं सुदुर्जरम्‌ । तस्येदानीं फल कृत्स्नमवाप्लुहि नरोत्तम,नरश्रेष्ठ महाराज! जिसको पचाना अत्यन्त कठिन है, उस कालकूट विषको स्वयं पीकर अब उसके सारे परिणामोंको आप ही भोगिये

स्वयं पीत्वा महाराज कालकूटं सुदुर्जरम्। तस्येदानीं फलं कृत्स्नमवाप्नुहि नरोत्तम॥

Verse 28

यत्‌ तु कुत्सयसे योधान्‌ युध्यमानान्‌ महाबलान्‌ । तत्र ते वर्तयिष्यामि यथा युद्धमवर्तत

यत्तु कुत्सयसे योधान् युध्यमानान् महाबलान्। तत्र ते वर्तयिष्यामि यथा युद्धमवर्तत॥

Verse 29

दृष्टवा कर्ण तु पुत्रास्ते भीमसेनपराजितम्‌ । नामृष्यन्त महेष्वासा: सोदर्या: पजडच भारत,भरतनन्दन! कर्णको भीमसेनसे पराजित हुआ देख आपके पाँच महाधनुर्थर पुत्र जो परस्पर सगे भाई थे, सह न सके

दृष्ट्वा कर्णं तु पुत्रास्ते भीमसेनपराजितम् । नामृष्यन्त महेष्वासाः सोदर्याः पञ्च भारत ॥

Verse 30

दुर्मर्षणो दुःसहश्न दुर्मदो दुर्धरो जय: । पाण्डवं चित्रसंनाहास्तं प्रतीपमुपाद्रवन्‌

दुर्मर्षणो दुःसहश्च दुर्मदो दुर्धरो जयः । पाण्डवं चित्रसंनाहास्तं प्रतीपमुपाद्रवन् ॥

Verse 31

ते समन्तान्महाबाहुं परिवार्य वृकोदरम्‌ । दिश: शरै: समावृण्वन्‌ शलभानामिव व्रजै:,उन्होंने महाबाहु भीमसेनको चारों ओरसे घेरकर टिड्डीदलोंके समान अपने बाणसमूहोंद्वारा सम्पूर्ण दिशाओंको आच्छादित कर दिया

ते समन्तान्महाबाहुं परिवार्य वृकोदरम् । दिशः शरैः समावृण्वन् शलभानामिव व्रजैः ॥

Verse 32

आगच्छतस्तान्‌ सहसा कुमारान्‌ देवरूपिण: । प्रतिजग्राह समरे भीमसेनो हसन्निव,उन देवतुल्य राजकुमारोंको सहसा देख समरभूमिमें भीमसेनने हँसते हुए-से उनका आघात सहन किया

आगच्छतस्तान् सहसा कुमारान् देवरूपिणः । प्रतिजग्राह समरे भीमसेनो हसन्निव ॥

Verse 33

तव दृष्टवा तु तनयान्‌ भीमसेनपुरोगतान्‌ । अभ्यवर्तत राधेयो भीमसेनं महाबलम्‌,आपके पुत्रोंको भीमसेनके सामने गया हुआ देख राधानन्दन कर्ण पुनः महाबली भीमसेनका सामना करनेके लिये आ पहुँचा

तव दृष्ट्वा तु तनयान् भीमसेनपुरोगतान् । अभ्यवर्तत राधेयो भीमसेनं महाबलम् ॥

Verse 34

विसृजन्‌ विशिखांस्तीक्ष्णान्‌ स्वर्णपुड्खाज्छिलाशितान्‌ । तं॑ तु भीमो5भ्ययात्‌ तूर्ण वार्यमाण: सुतैस्तव

सञ्जय उवाच—विसृजन् विशिखान् तीक्ष्णान् स्वर्णपुड्खान् शिलाशितान् सः शरवर्षं मुमोच। तं तु भीमोऽपि तव पुत्रैर्वार्यमाणोऽपि तूर्णमभ्ययात्, कर्णेन सह युद्धं कर्तुमुद्यतः॥

Verse 35

कुरवस्तु ततः कर्ण परिवार्य समन्तत: । अवाकिरन्‌ भीमसेनं शरै: संनतपर्वभि:,तब उन कौरवोंने कर्णको चारों ओरसे घेरकर भीमसेनपर झुकी हुई गाँठवाले बाणोंकी वर्षा आरम्भ कर दी

ततः कुरवः कर्णं समन्ततः परिवार्य रक्षाव्यूहमिव कृत्वा, भीमसेनमवाकिरन् शरैः संनतपर्वभिः॥

Verse 36

तान्‌ बाणै: पञ्चविंशत्या साशथ्वान्‌ राजन्‌ नरर्षभान्‌ | ससूतान्‌ भीमधनुषो भीमो निन्‍्ये यमक्षयम्‌

तान् बाणैः पञ्चविंशत्या साश्वान् राजन् नरर्षभान्। ससूतान् भीमधनुषो भीमो निन्ये यमक्षयम्॥

Verse 37

प्रापतन्‌ स्यन्दने भ्यस्ते सार्थ सूतैर्गतासव: । चित्रपुष्पधरा भग्ना वातेनेव महाद्रुमा:

प्रापतन् स्यन्दनेभ्यस्ते ससूताः गतासवः। चित्रपुष्पधरा भग्ना वातेनेव महाद्रुमाः॥

Verse 38

तत्राद्भुतमपश्याम भीमसेनस्य विक्रमम्‌ । संवार्याधिरथ्थिं बाणैर्यज्जघान तवात्मजान्‌,वहाँ हमने भीमसेनका यह अद्भुत पराक्रम देखा कि उन्होंने सूतपुत्र कर्णको अपने बाणोंद्वारा रोककर आपके पुत्रोंको मार डाला

तत्राद्भुतमपश्याम भीमसेनस्य विक्रमम्। संवार्याधिरथिं बाणैर्यज्जघान तवात्मजान्॥

Verse 39

स वार्यमाणो भीमेन शितैर्बाणै: समन्ततः । सूतपुत्रो महाराज भीमसेनमवैक्षत,महाराज! भीमसेनके पैने बाणोंद्वारा चारों ओरसे रोके जानेपर भी सूतपुत्र कर्णने भीमसेनकी ओर क्रोधपूर्वक देखा

स वार्यमाणो भीमेन शितैर्बाणैः समन्ततः । सूतपुत्रो महाराज भीमसेनमवैक्षत क्रोधतः ॥

Verse 40

त॑ भीमसेन: संरम्भात्‌ क्रोधसंरक्तलोचन: । विस्फार्य सुमहच्चापं मुहुः कर्णमवैक्षत,इधर क्रोधसे लाल आँखें किये भीमसेन भी अपने विशाल धनुषको फैलाकर कर्णकी ओर रोषपूर्वक बारंबार देखने लगे

तं भीमसेनः संरम्भात् क्रोधसंरक्तलोचनः । विस्फार्य सुमहच्चापं मुहुः कर्णमवैक्षत ॥

Verse 53

युद्धात्‌ कर्णमपक्रान्तं किंस्विद्‌ दुर्योधनो<ब्रवीत्‌ । परंतु रणक्षेत्रमें विषहीन सर्पके समान कर्णको पराजित और युद्धसे भागा हुआ देखकर दुर्योधनने क्या कहा था

युद्धात् कर्णमपक्रान्तं किंस्विद् दुर्योधनोऽब्रवीत् ।

Verse 66

प्रावेशयद्भधुतवहं पतज्गभमिव मोहित: । अहो! दुर्योधनने मोहित होकर युद्धकी कलासे अनभिज्ञ दुर्मुखको अकेले ही पतंगकी भाँति आगमें झोंक दिया

प्रावेशयद् बहुधुतवहं पतङ्गमिव मोहितः ।

Verse 76

न शक्ता: प्रमुखे स्थातुं नूनं भीमस्य संजय । संजय! अभश्व॒त्थामा, मद्रराज शल्य, कृपाचार्य और कर्ण--ये सब मिलकर भी निश्चय ही भीमके सामने नहीं ठहर सकते

न शक्ता प्रमुखे स्थातुं नूनं भीमस्य संजय । अश्वत्थामा मद्रराजः शल्यः कृपोऽथ कर्णकः ॥

Verse 96

बलसंरम्भवीर्यज्ञा: कोपयिष्यन्ति संयुगे । वे भी वायुके तुल्य तेजस्वी भीमसेनके दस हजार हाथियोंके समान अत्यन्त घोर बलको तथा उनके क्रूरतापूर्ण निश्चयको जानते हैं; उनके बल

धृतराष्ट्र उवाच— बलसंरम्भवीर्यज्ञाः कोपयिष्यन्ति संयुगे । ते हि वायुतुल्यं तेजस्विनं भीमसेनं दशसाहस्रहस्तिसमं घोरबलं च जानन्ति, तस्य च क्रूरनिश्चयं विदुः। बलपराक्रमक्रोधपरिचिताः सन्तः कथं तं यमकालान्तकसदृशक्रूरकर्माणं भीमं रणमध्ये स्वयमेव कोपयितुं धर्षयेरन्?

Verse 106

भीमसेनमनादृत्य रणे<युध्यत सूतज: । अकेला सूतपुत्र महाबाहु कर्ण ही अपने बाहुबलके घमंडमें भरकर भीमसेनका तिरस्कार करके रणभूमिमें उनके साथ जूझता रहा

धृतराष्ट्र उवाच— भीमसेनमनादृत्य रणेऽयुध्यत सूतजः । एक एव महाबाहुः कर्णः स्वबाहुबलमदान्धः सन् भीमं तिरस्कृत्य रणभूमौ तेन सह सम्यग्युध्यत स्म ।

Verse 126

भीमो धनंजयान्वेषी कस्तमाच्छेज्जिजीविषु: । जो भीमसेन अकेले ही द्रोणाचार्यको मथकर धनंजयका पता लगानेके लिये मेरी सेनामें घुस आये, उनका सामना करनेके लिये जीवित रहनेकी इच्छावाला कौन पुरुष जा सकता है?

धृतराष्ट्र उवाच— भीमो धनंजयान्वेषी कस्तमाच्छेज्जिजीविषुः । यः स एक एव द्रोणाचार्यं मथित्वा धनंजयस्य मार्गणार्थं मम सैन्यं प्रविशेत्, तं प्रतियातुं जिजीविषुः कः पुमान् शक्नुयात्?

Verse 134

इस प्रकार श्रीमहाभारत द्रोणपर्वके अन्तर्गत जयद्रथवधपर्वमें कर्णका पलायनविषयक एक सौ चौतीसवाँ अध्याय पूरा हुआ

इति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि जयद्रथवधपर्वणि कर्णस्य पलायनविषयकोऽध्यायः चतुस्त्रिंशदधिकशततमः समाप्तः ।

Verse 135

इति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि जयद्रथवधपर्वणि भीमसेनपराक्रमे पज्चत्रिंशदधिकशततमो<ध्याय

इति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि जयद्रथवधपर्वणि भीमसेनपराक्रमे पञ्चत्रिंशदधिकशततमोऽध्यायः ।

Verse 136

उद्यताशनिहस्तस्य महेन्द्रस्येव दानव: । संजय! जैसे हाथमें वज्र लिये हुए देवराज इन्द्रके सामने कोई दानव खड़ा नहीं हो सकता, उसी प्रकार भीमसेनके सम्मुख भला कौन ठहर सकता है?

धृतराष्ट्र उवाच—संजय, उद्यताशनिहस्तस्य महेन्द्रस्येव दानवो न तिष्ठेत्; एवं भीमसेनस्य सम्मुखे कः खलु स्थातुं शक्नुयात्?

Verse 146

न भीमसेन सम्प्राप्य निवर्तेत कदाचन । मनुष्य यमलोकमें भी जाकर लौट सकता है; परंतु युद्धमें भीमसेनके सामने जाकर कदापि जीवित नहीं लौट सकता

भीमसेनं समासाद्य न कश्चन निवर्तते कदाचन। मनुष्यः यमलोकं गत्वापि प्रत्यागच्छेत्; परं रणमध्ये भीमस्य सम्मुखं गत्वा न जीवन् प्रत्यावर्तते।

Verse 156

ये भीमसेनं संक्रुद्धमन्वधावन्‌ विमोहिता: । मेरे जो मन्दबुद्धि पुत्र मोहित होकर क्रोधमें भरे हुए भीमसेनकी ओर दौड़े थे, वे पतंगोंके समान मानो आगमें ही कूद पड़े थे

ये मम मन्दबुद्धयः पुत्रा विमोहिताः संक्रुद्धं भीमसेनमन्वधावन्, ते पतङ्गा इव वह्नौ प्रपतिताः—क्रोधमोहाभिभूताः स्वविनाशायैव धावितवन्तः।

Verse 176

दुःशासन: सह भ्रात्रा भयाद्‌ भीमादुपारमत्‌ | क्रोधमें भरे हुए भयंकर भीमसेनने सभाभवनमें उस दिन समस्त कौरवोंके सुनते हुए मेरे पुत्रोंके वधके सम्बन्धमें जो प्रतिज्ञा की थी

दुःशासनः सह भ्रात्रा भीमाद् भयादुपारमत्। सभाभवने पुरा भीमसेनः क्रोधसमाविष्टः सर्वकौरवश्रवणे मम पुत्रवधविषये यां प्रतिज्ञां कृतवान्, तां स्मृत्वा, कर्णं च पराजितं दृष्ट्वा, दुर्योधनसहितो दुःशासनः भीमसेनात् नूनं भीत्या दूरं जगाम।

Verse 183

कर्णो दुःशासनो<हं च जेष्यामो युधि पाण्डवान्‌ । संजय! खोटी बुद्धिवाले दुर्योधनने सभामें बारंबार कहा था कि “कर्ण, दुःशासन तथा मैं --तीनों मिलकर युद्धमें अवश्य पाण्डवोंको जीत लेंगे”

धृतराष्ट्र उवाच—कर्णो दुःशासनोऽहं च जेष्यामो युधि पाण्डवान्, संजय। एषा हि दुर्योधनस्य सभायां पुनःपुनः गर्वोक्तिः—“कर्णो दुःशासनोऽहं च त्रयः समेता रणमध्ये पाण्डवान् अवश्यं जेष्यामः” इति।

Verse 193

प्रत्याख्यानाच्च कृष्णस्य भृशं तप्यति पुत्रक: । परंतु अब कर्णको भीमसेनके द्वारा पराजित और रथहीन हुआ देख श्रीकृष्णकी बात न माननेके कारण मेरा वह पुत्र निश्चय ही बड़ा भारी पश्चात्ताप कर रहा होगा

प्रत्याख्यानाच्च कृष्णस्य भृशं तप्यति पुत्रकः। अद्य च कर्णं भीमसेनेन पराजितं रथहीनं च दृष्ट्वा, श्रीकृष्णवचनमनादृत्य मम स पुत्रो नूनं महता पश्चात्तापेन दह्यते।

Verse 203

आत्मापराधे सुमहन्ूनं तप्यति पुत्रक: । अपने कवचधारी भ्राताओंको युद्धमें भीमसेनके द्वारा मारा गया देख मेरे पुत्रको अपने अपराधके लिये अवश्य ही महान्‌ अनुताप हो रहा होगा

आत्मापराधे सुमहन्नूनं तप्यति पुत्रकः। कवचधारिणो भ्रातॄन् भीमसेनेन रणे निहतान् दृष्ट्वा, स स्वदोषे महदनुतापं नूनं अनुभवति।

Verse 226

न भीममुखसम्प्राप्तो मुच्येदिति मतिर्मम । मेरा तो ऐसा विश्वास है कि बडवानलके मुखमें पड़ा हुआ मनुष्य शायद जीवित बच जाय; परंतु भीमसेनके सम्मुख युद्धके लिये आया हुआ कोई भी शूरमा जीवित नहीं छूट सकता

न भीममुखसम्प्राप्तो मुच्येदिति मतिर्मम। बडवानलमुखे पतितोऽपि कश्चिद् जीवेत कदाचित्; किन्तु भीमसेनं समभ्येत्य युध्यमानः कश्चन शूरो न जीवन् निवर्तते।

Frequently Asked Questions

The chapter frames the tension between personal vow and broader operational responsibility: Sātyaki’s commitment to defeat Somadatta risks exposure to counter-attack, while Yudhiṣṭhira must decide whether direct pursuit of Droṇa is proportionate or strategically unsound.

Effective action in crisis requires both steadfastness and adaptability: vows and valor must be integrated with counsel, situational awareness, and timely redeployment to protect the collective objective.

No explicit phalaśruti appears in this chapter; its meta-level function is structural—linking a completed duel (Somadatta’s fall) to the next operational phase via counsel, weapon-countering, and the shifting pressure of Droṇa’s command.

Read Mahabharata in the Vedapath app

Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.

Continue reading in the Vedapath app

Open in App