Mahabharata Adhyaya 79
Bhishma ParvaAdhyaya 7928 Versesयुद्धारम्भ-पूर्व कौरव-पक्ष का आत्मविश्वास और शक्ति-प्रदर्शन; परिणाम पर नियति की अनिश्चित छाया।

Adhyaya 79

धृतराष्ट्र-संजय-संवादः — इरावान्-आवन्त्ययोः युद्धम्, घटोत्कच-भगदत्त-संघर्षः, मद्रेश्वर-विक्षेपः (Dhṛtarāṣṭra–Sañjaya Dialogue: Irāvān vs the Avanti princes; Ghaṭotkaca vs Bhagadatta; Śalya checked by the Mādrī twins)

Upa-parva: Bhīṣma-vadha (War Narration under Bhīṣma’s Command) — Irāvān, Ghaṭotkaca, and allied engagements

Dhṛtarāṣṭra challenges Sañjaya’s reports, claiming they consistently depict the Pāṇḍavas as confident and unbroken while portraying the Kauravas as dispirited. Sañjaya responds with a calibrated defense: the Kauravas act with effort and courage, yet their effectiveness diminishes when facing the Pāṇḍava heroes—illustrated through a simile of sweet river-water becoming saline by association with the ocean—implying situational overpowering rather than intrinsic deficiency. Sañjaya further redirects blame to Dhṛtarāṣṭra’s earlier fault, presenting the war’s devastation as an outgrowth of governance failure and personal complicity, and notes rulers’ pursuit of merit and heaven through battle. The report then turns to morning’s escalation: Irāvān engages the Avanti brothers Anuvinda and Vinda in a close contest, disables horses and cuts bow and standard, kills the charioteer, and routs elements of the Kaurava host. Next, Ghaṭotkaca (Haiḍimba) charges Bhagadatta; Bhagadatta’s elephant-driven assault causes widespread Pāṇḍava disarray, and Ghaṭotkaca’s weapons are neutralized, prompting his retreat; Bhagadatta then presses into the Pāṇḍava formation. Finally, Śalya confronts Nakula and Sahadeva; despite resisting their arrow-storm, he is struck decisively by Sahadeva, loses consciousness, and is withdrawn by his charioteer. The Mādrī twins sound conches and advance, marking a localized morale shift.

Chapter Arc: संजय के वचन से धृतराष्ट्र के सामने कौरव-सेना का विराट, रत्नध्वजों से भरा, समुद्र-गर्जना-सा दृश्य उभरता है—मानो युद्धभूमि स्वयं एक चलायमान महासागर बन गई हो। → धृतराष्ट्र अपने पक्ष की शक्ति पर मुग्ध होकर पूछता-सा प्रतीत होता है कि यह सेना कैसे इतनी अनुरक्त, प्रसन्न और अनुशासित है; संजय कौरव-व्यवस्था, सारथियों-योद्धाओं की चुस्ती, और चयन की कठोरता का संकेत देता है—यहाँ मित्रता, उपकार, बन्धुता या कुल-गौरव नहीं, केवल युद्ध-योग्यता निर्णायक है। → कौरव-पक्ष के महावीरों की सूची और उनकी ‘गुप्त’ रचना-व्यवस्था का उद्घोष होता है—कृप, दुःशासन, जयद्रथ, भगदत्त, विकर्ण, द्रोणि, शौबल, बाह्लिक आदि नामों के साथ सेना का ‘महोदधि’ जैसा पूर्ण विस्तार; उसी क्षण संजय का वाक्य चुभता है कि जो घट रहा है वह विधाता की पूर्व-रचना के अनुसार ही अवश्यंभावी है। → अध्याय कौरव-सेना के वैभव, अनुशासन और महात्मा-वीरों द्वारा संरक्षित विन्यास का चित्र पूरा करता है, पर साथ ही ‘दैव-नियत’ की छाया धृतराष्ट्र की आशा पर पड़ती है—शक्ति का गर्व भी नियति के आगे सीमित है। → छठे दिन के युद्ध का आरम्भ निकट है; यह महासेन्य-समुद्र जब टकराएगा, तो किसका पराक्रम किसे डुबोएगा—यह प्रश्न अगले प्रसंग पर छोड़ दिया जाता है।

Shlokas

Verse 1

इस प्रकार श्रीमह्याभारत भीष्मपर्वके अन्तर्गत भीष्मवधपर्वमें छठे दिनके युद्धका आरम्भविषयक पचद्तत्तरवाँ अध्याय पूरा हुआ ॥/ ७५ ॥ अपना छा | अप्-#-#र+ षट्सप्ततितमो<ध्याय: धृतराष्ट्रकी चिन्ता धृतराष्ट्र रवाच एवं बहुगुणं सैन्यमेवं बहुविध॑ पुरा । व्यूढमेवं यथाशास्त्रममोघं चैव संजय

धृतराष्ट्र उवाच—संजय! एवं बहुगुणं सैन्यमस्माकं बहुविधं पुरा । व्यूढमेवं यथाशास्त्रममोघं चैव संजय ॥

Verse 2

हृष्टमस्माकमत्यन्तमभिकामं च न: सदा । प्रह्चमव्यसनोपेतं पुरस्ताद्‌ दृष्टविक्रमम्‌

हृष्टमस्माकमत्यन्तमभिकामं च नः सदा । प्रहृष्टमव्यसनोपेतं पुरस्ताद् दृष्टविक्रमम् ॥

Verse 3

नातिवृद्धमबालं च न कृशं न च पीवरम्‌ । लघुवृत्तायतप्रायं सारयोधमनामयम्‌

नातिवृद्धमबालं च न कृशं न च पीवरम् । लघुवृत्तायतप्रायं सारयोधमनामयम् ॥

Verse 4

इसमें न कोई अत्यन्त बूढ़ा है, न बालक है, न अत्यन्त दुबला है और न अत्यन्त मोटा ही है। इसमें शीघ्र कार्य करनेवाले, प्राय: ऊँचे कदके लोग हैं। इस सेनाका प्रत्येक सैनिक सारखान्‌ योद्धा और नीरोग है ।।

नातिवृद्धो न बालोऽत्र न कृशो न च पीवरः । लघुक्रियाः प्राय ऊर्ध्वाङ्गाः सारयोधा निरामयाः ॥ आत्तसंनाहशस्त्रं च बहुशस्त्रपरिग्रहम् । असियुद्धे नियुद्धे च गदायुद्धे च कोविदम् ॥

Verse 5

प्रासर्ड्ितोमरेष्वाजौ परिघेष्वायसेषु च । भिन्दिपालेषु शक्तीषु मुसलेषु च सर्वश:

प्रासऋष्टितोमरेष्वाजौ परिघेष्वायसेषु च । भिन्दिपालेषु शक्तीषु मुसलेषु च सर्वशः ॥

Verse 6

कम्पनेषु च चापेषु कणपेषु च सर्वश: । क्षेपणीयेषु चित्रेषु मुष्टियुद्धेषु च क्षमम्‌

कम्पनेषु च चापेषु कणपेषु च सर्वशः । क्षेपणीयेषु चित्रेषु मुष्टियुद्धेषु च क्षमम् ॥

Verse 7

अपरोक्षं च विद्यासु व्यायामे च कृतश्रमम्‌ शस्त्रग्रहणविद्यासु सर्वासु परिनिष्ठितम्‌

अपरोक्षं च विद्यासु व्यायामे च कृतश्रमम् । शस्त्रग्रहणविद्यासु सर्वासु परिनिष्ठितम् ॥

Verse 8

आरोहे पर्यवस्कन्दे सरणे सान्तप्लुते | सम्यक्‌ प्रहरणे याने व्यपयाने च कोविदम्‌

आरोहे पर्यवस्कन्दे सरणे सान्तप्लुते । सम्यक् प्रहरणे याने व्यपयाने च कोविदम् ॥

Verse 9

ये हाथी, घोड़े आदि सवारियोंपर चढ़ने, उतरने, आगे बढ़ने, बीचमें ही कूद पड़ने, अच्छी तरह प्रहार करने, चढ़ाई करने और पीछे हटनेमें भी प्रवीण हैं ।।

नागाश्वरथयानेषु बहुशः सुपरीक्षितम् । परीक्ष्य च यथान्यायं वेतनेनोपपादितम् ॥

Verse 10

न गोष्ठ्या नोपकारेण न च बन्धुनिमित्तत: । न सौहृदबलैर्वापि नाकुलीनपरिग्रहै:

न गोष्ठ्या नोपकारेण न च बन्धुनिमित्ततः । न सौहृदबलैर्वापि नाकुलीनपरिग्रहैः ॥

Verse 11

समृद्धजनमार्य च तुष्टसम्बन्धिबान्धवम्‌ | कृतोपकारभूयिष्ठं यशस्वि च मनस्वि च

समृद्धजनमार्यं च तुष्टसम्बन्धिबान्धवम् । कृतोपकारभूयिष्ठं यशस्वि च मनस्वि च ॥

Verse 12

स्वजनैस्तु नरैर्मुख्यैर्बहुशो दृष्टकर्मभि: । लोकपालोपमैस्तात पालितं लोकविश्रुतम्‌

स्वजनैस्तु नरैर्मुख्यैर्बहुशो दृष्टकर्मभिः । लोकपालोपमैस्तात पालितं लोकविश्रुतम् ॥

Verse 13

बहुभि: क्षत्रियैर्गुप्त पृथिव्यां लोकसम्मतै: । अस्मानभिगतै: कामात्‌ सबलै: सपदानुगै:

बहुभिः क्षत्रियैर्गुप्तं पृथिव्यां लोकसम्मतैः । अस्मानभिगतैः कामात् सबलैः सपदानुगैः ॥

Verse 14

महोदधिमिवापूर्णमापगाभि: समन्ततः । अपक्षै: पक्षिसंकाशै रथैनगिश्व संवृतम्‌

महोदधिमिवापूर्णमापगाभिः समन्ततः । अपक्षैः पक्षिसंकाशै रथैनगजैश्च संवृतम् ॥

Verse 15

हमारी यह सेना महासागरके समान सब ओरसे परिपूर्ण है। इसमें बिना पंखके ही पक्षियोंके समान तीव्र गतिसे चलनेवाले रथ और हाथी इस प्रकार आकर मिलते हैं, जैसे समुद्रमें सब ओरसे नदियाँ आकर गिरती हैं ।।

नानायोधजलभीमं वाहनोर्मितरङ्गिणम् । क्षेपण्यसिगदाशक्तिशरप्राससमाकुलम् ॥

Verse 16

ध्वजभूषणसम्बाधं रत्नपट्टसुसंचितम्‌ । परिधावद्धिरश्रैश्न वायुवेगविकम्पितम्‌

ध्वजभूषणसम्बाधं रत्नपट्टसुसंचितम् । परिधावद्भिरश्वैश्च वायुवेगविकम्पितम् ॥

Verse 17

द्रोणभीष्माभिसंगुप्तं गुप्त च कृतवर्मणा

सञ्जय उवाच— द्रोणभीष्माभिसंरक्षितं मम सैन्यं सदा; कृतवर्मणा च गुप्तं, कृपदुःशासनजयद्रथभगदत्तविकर्णाश्वत्थामशकुनिबाह्लिकादिभिः प्रमुखैः शूरैः, अन्यैश्च बलवद्भिर्महात्मभिः परिपालितम्। तथापि यदि तादृशं सैन्यं संग्रामे निहन्यते, तत्र नूनं कारणं नान्यत्—अस्माकं पुरातनं प्रारब्धमेव।

Verse 18

कृपदु:शासनाभ्यां च जयद्रथमुखैस्तथा । भगदत्तविकर्णाभ्यां द्रौणिसौबलबाह्विकैः

सञ्जय उवाच— कृपदुःशासनाभ्यां च जयद्रथमुखैस्तथा, भगदत्तविकर्णाभ्यां द्रौणिसौबलबाह्लिकैश्च मम सैन्यं निरन्तरं परिरक्षितम्। तथापि यदि एतादृशं रक्षितं बलं संग्रामे छिद्यते, तस्य कारणं नूनं पुरातनं प्राक्तनं प्रारब्धमेव।

Verse 19

गुप्तं प्रवीरैलोकिश्व॒ सारवद्धिर्महात्मभि: । यदहन्यत संग्रामे देवमत्र पुरातनम्‌

सञ्जय उवाच— प्रवीरैर्नराधिपैः संग्रामसारविद्भिर्महात्मभिः सदा गुप्तमपि मम सैन्यं यद् अहन्यत संग्रामे; अत्र कारणं देवमेतत् पुरातनम्—पूर्वनियतं भाग्यम्।

Verse 20

नैतादृशं समुद्योगं दृष्टवन्तो हि मानुषा: । ऋषयो वा महाभागा: पुराणा भुवि संजय,संजय! इस भूतलपर इतनी बड़ी सेनाका जमाव मनुष्योंने कभी नहीं देखा होगा अथवा प्राचीन महाभाग ऋषियोंने भी नहीं देखा होगा

सञ्जय उवाच— नैतादृशं समुद्योगं दृष्टवन्तो हि मानुषाः; ऋषयो वा महाभागाः पुराणाः भुवि, संजय।

Verse 21

ईदृशो5पि बलौघस्तु संयुक्त: शस्त्रसम्पदा । वध्यते यत्र संग्रामे किमन्यद्‌ भागधेयत:

सञ्जय उवाच— ईदृशोऽपि बलौघस्तु संयुक्तः शस्त्रसम्पदा, वध्यते यत्र संग्रामे; किमन्यद् भागधेयतः?

Verse 22

विपरीतमिदं सर्व प्रतिभाति हि संजय । यत्रेदृशं॑ बल॑ घोरं पाण्डवान्नातरद्‌ रणे,संजय! यह सब कुछ मुझे विपरीत जान पड़ता है कि ऐसा भयंकर सैन्यसमूह भी वहाँ युद्धमें पाण्डवोंसे पार नहीं पा सका

विपरीतमिदं सर्वं प्रतिभाति हि मे, संजय। यत्रेदृशं बलं घोरं पाण्डवान् नातरद् रणे॥

Verse 23

पाण्डवार्थाय नियतं देवास्तत्र समागता: । युध्यन्ते मामकं सैन्यं यथावध्यत संजय,संजय! निश्चय ही पाण्डवोंके लिये देवता आकर मेरी सेनाके साथ युद्ध करते हैं, तभी तो वह प्रतिदिन मारी जा रही है

पाण्डवार्थाय नियतं देवास्तत्र समागताः। युध्यन्ते मामकं सैन्यं यथावध्यत संजय॥

Verse 24

उक्तो हि विदुरेणाहं हितं पथ्यं च नित्यश: । न च जग्राह तन्मन्द: पुत्रो दुर्योधनो मम

उक्तो हि विदुरेणाहं हितं पथ्यं च नित्यशः। न च जग्राह तन्मन्दः पुत्रो दुर्योधनो मम॥

Verse 25

तस्य मन्ये मति: पूर्व सर्वज्ञस्य महात्मन: । आसीद्‌ यथागतं तात येन दृष्टमिदं पुरा

तस्य मन्ये मतिः पूर्वं सर्वज्ञस्य महात्मनः। आसीद्यथागतं तात येन दृष्टमिदं पुरा॥

Verse 26

अथवा भाव्यमेवं हि संजयैतेन सर्वथा । पुरा धात्रा यथा सूष्टं तत्‌ तथा नैतदन्‍्यथा,संजय! अथवा यह सब प्रकारसे ऐसा ही होनेवाला था। विधाताने जो पहलेसे रच रखा है, वह उसी रूपमें होता है, उसे कोई बदल नहीं सकता

अथवा भाव्यमेवं हि संजयैतेन सर्वथा। पुरा धात्रा यथा सृष्टं तत् तथा नैतदन्यथा॥

Verse 76

इति श्रीमहाभारते भीष्मपर्वणि भीष्मवधपर्वणि धृतराष्ट्रचिन्तायां षट्सप्ततितमो<्ध्याय:

इति श्रीमहाभारते भीष्मपर्वणि भीष्मवधपर्वणि धृतराष्ट्रचिन्तायां षट्सप्ततितमोऽध्यायः॥

Verse 166

अपारमिव गर्जन्तं सागरप्रतिमं महत्‌ । ध्वज और आभूषणोंसे भरी हुई यह सेना रत्नजटित पताकाओंसे व्याप्त है। दौड़ते हुए घोड़ोंसे जो इस सेनाका चंचल होना है

अपारमिव गर्जन्तं सागरप्रतिमं महत्। ध्वजैराभरणैश्चैव रत्नजटितकेतुभिः॥ व्याप्तां सेनां समालोक्य धावदश्वसमाकुलाम्। वायुवेगप्रकम्पेव सागरस्येव चेष्टितम्॥ दृष्ट्वा तां सागरसदृशीं सेनां महतीं भृशम्। निरन्तरं गर्जमानां न शशाक मनो धृतिम्॥

Frequently Asked Questions

The tension is between narrative partiality and moral accountability: Dhṛtarāṣṭra interprets repeated Kaurava setbacks as biased reporting, while Sañjaya reframes the issue as consequence—valor may be present, but leadership failures and accumulated causes make defeat predictable.

Sañjaya’s counsel emphasizes that outcomes in statecraft and conflict cannot be separated from antecedent choices; lament is unproductive when the crisis is self-generated, and rulers must recognize how policy errors propagate into collective catastrophe.

No explicit phalaśruti is presented here; the chapter’s meta-level function is archival and diagnostic—linking battlefield events to responsibility and causation within the epic’s broader ethical framework.

Read Mahabharata in the Vedapath app

Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.

Continue reading in the Vedapath app

Open in App