Shloka 9
Adhyāya 78 — Bhīṣma’s Advance, Duryodhana’s Rally, and Concurrent Duels (भीष्मस्याभ्युद्यमः, दुर्योधनस्योत्साहवचनम्, विविधयुद्धवर्णनम्)
धृष्टय्युम्नेन सहितो महत्या सेनयावृत: । नरेश्वर! सेनापति विराट विशाल सेनासे घिरकर धृष्टद्युम्नके साथ उस व्यूहके पृष्ठ भागमें खड़े हुए ।। केकया भ्रातर: पञ्च वामपार्श्व समाश्रिता:,पाँच भाई केकयराजकुमार उनके वामपार्श्चमें खड़े थे। नरश्रेष्ठ धृष्टकेतु और पराक्रमी चेकितान--ये व्यूहके दाहिने भागमें स्थित होकर उसकी रक्षा करते थे
sañjaya uvāca |
dhṛṣṭadyumnena sahito mahatyā senayāvṛtaḥ |
nareśvara! senāpatiḥ virāṭaḥ viśālena senāghirakara dhṛṣṭadyumnena sārdhaṃ tasya vyūhasya pṛṣṭhabhāge tiṣṭhati ||
kekayā bhrātaraḥ pañca vāmapārśvaṃ samāśritāḥ |
naraśreṣṭhaḥ dhṛṣṭaketuḥ parākramaś ca cekitānaḥ—ete vyūhasya dakṣiṇabhāge sthitvā tasya rakṣāṃ kurvanti ||
धृष्टद्युम्नेन सहितो महत्या सेनयावृतः । नरेश्वर! विराटः सेनापतिः पृष्ठभागेऽतिष्ठत् ॥ केकयाः पञ्च भ्रातरः वामपार्श्वं समाश्रिताः । धृष्टकेतुश्च चेकितानश्च दक्षिणे पक्षे व्यूहस्य रक्षणेऽभवताम् ॥
संजय उवाच
Educational Q&A
The verse highlights kṣātra-dharma in practice: disciplined organization, clear assignment of responsibility, and mutual protection within an alliance. Ethical force here is expressed as orderly leadership and guarding one’s assigned position rather than impulsive heroics.
Sañjaya describes the Pāṇḍava-aligned deployment within a vyūha: Virāṭa stands at the rear with Dhṛṣṭadyumna, the five Kekaya princes hold the left flank, and Dhṛṣṭaketu with Cekitāna secure the right flank, collectively protecting the formation.