Adhyaya 45
कālacakra-वर्णनम् तथा āśrama-धarma-निरूपणम् (The Wheel of Time and the Norms of the Āśramas)
Upa-parva: Kālacakra–Āśrama-Dharma Upadeśa (Brahmopadeśa episode)
Brahmā describes the kālacakra as an impersonal, unconscious process that binds embodied beings through the mind–sense complex and the great elements, cycling through dualities and embodied conditions: aging, grief, disease, exertion, heat and cold, day and night, hunger and thirst, and the agitation of the guṇas. He states that one who knows the wheel’s true operation—its pravṛtti and nivṛtti—does not succumb to delusion and becomes free from afflictions and moral impurities, attaining a highest goal (paramā gati). The discourse then shifts from cosmological diagnosis to social prescription: the four āśramas are listed, with the gṛhastha presented as their support. A model of disciplined household conduct is outlined—fidelity, restraint, śiṣṭācāra, pañca-mahāyajñas, hospitality, regulated speech and bodily composure, purity, and association with the learned. Finally, Brahmin vocational duties are enumerated (study/teaching, sacrificing/officiating, giving/receiving), with cautions for careful performance and virtues of friendliness, forbearance, and impartiality toward beings; such practice is said to yield auspicious posthumous attainment while maintaining social order.
Chapter Arc: ब्रह्मा गुरु-शिष्य संवाद में देह को ‘कालचक्र’ कहकर खोलते हैं—बुद्धि, मन, इन्द्रियाँ और उनके बन्धन से बना यह चक्र मनुष्य को कैसे घुमाता है। → श्लोकों में देह-कालचक्र के दाँत-दाँत गिनाए जाते हैं: जरा-शोक, व्याधि-व्यसन, देश-काल का दबाव, श्रम-व्यायाम की थकान, अहोरात्र का परिक्षेप, शीत-उष्ण का घेरा, सुख-दुःख का संयोग, क्षुधा-पिपासा की कीलें, तम का कीचड़ और रज का वेग—और साथ ही भय-मोह, काम-क्रोध की पकड़। → निर्णायक वाक्य यह है कि जो मनुष्य इस देहमय कालचक्र की ‘प्रवृत्ति’ और ‘निवृत्ति’ को तत्त्वतः जान लेता है, वह प्राणियों के बीच रहते हुए भी मोह में नहीं पड़ता—ज्ञान ही चक्र से बाहर निकलने का द्वार बनता है। → इसके बाद गृहस्थ-ब्राह्मण के धर्म का व्यावहारिक विधान आता है: स्वधर्म में स्थित रहना, शिष्टाचार, जितेन्द्रियता, अपनी पत्नी में निष्ठा, और श्रद्धा सहित पंचमहायज्ञों का अनुष्ठान—यथाशक्ति शुचिता से करने वाला गृहस्थ स्वर्ग/उन्नति को प्राप्त होता है।
Shlokas
Verse 1
ऑपन-आक्रा बछ। अं पजञज्चचत्वारिशो< ध्याय: देहरूपी कालचक्रका तथा गृहस्थ और ब्रह्मणके धर्मका कथन ब्रह्मोवाच बुद्धिसारं मनःस्तम्भमिन्द्रियग्रामबन्धनम् । महाभूतपरिस्कन्धं निवेशपरिवेशनम्
ब्रह्मोवाच— देहः कृतनिवेशोऽयं बुद्धिसारो मनःस्तम्भ इन्द्रियग्रामबन्धनः। महाभूतपरिस्कन्धो निवेशपरिवेशनं च॥
Verse 2
जराशोकसमादविहष्ट व्याधिव्यसनसम्भवम् | देशकालविचारीदं श्रमव्यायामनि:स्वनम्
वायुरुवाच— जराशोकसमाविष्टं व्याधिव्यसनसम्भवम्। देशकालविचारीदं श्रमव्यायामनिःस्वनम्॥
Verse 3
अहोरात्रपरिक्षेपं शीतोष्णपरिमण्डलम् | सुखदु:खान्तसंश्लेषं क्षुत्पिपासावकीलकम्
वायुरुवाच— अहोरात्रपरिक्षेपं शीतोष्णपरिमण्डलम्। सुखदुःखान्तसंश्लेषं क्षुत्पिपासावकीलकम्॥
Verse 4
छायातपविलेखं च निमेषोन्मेषविद्धलम् | घोरमोहजलाकीर्ण वर्तमानमचेतनम्
वायुरुवाच— छायातपविलेखं च निमेषोन्मेषविद्धलम्। घोरमोहजलाकीर्णं वर्तमानमचेतनम्॥
Verse 5
मासार्धमासगणितं विषमं लोकसंचरम् । तमोनियमपड्कं च रजोवेगप्रवर्तकम्
वायुरुवाच— मासार्धमासगणितं विषमं लोकसञ्चरम्। तमोनियमपङ्कं च रजोवेगप्रवर्तकम्॥
Verse 6
महाहंकारदीप्तं च गुणसंजातवर्तनम् | अरतिग्रहणानीकं॑ शोकसंहारवर्तनम्
वायुरुवाच—महाहंकारदीप्तं च गुणसंजातवर्तनम् । अरतिग्रहणानीकं शोकसंहारवर्तनम् ॥
Verse 7
क्रियाकारणसंयुक्तं रागविस्तारमायतम् । लोभेप्सापरिविक्षोभ॑ विचित्राज्ञानसम्भवम्
वायुरुवाच—क्रियाकारणसंयुक्तं रागविस्तारमायतम् । लोभेप्सापरिविक्षोभं विचित्राज्ञानसम्भवम् ॥
Verse 8
भयमोहपरीवारं भूतसम्मोहकारकम् | आनन्दप्रीतिचारं च कामक्रोधपरिग्रहम्
वायुरुवाच—भयमोहपरीवारं भूतसम्मोहकारकम् । आनन्दप्रीतिचारं च कामक्रोधपरिग्रहम् ॥
Verse 9
महदादिविशेषान्तमसक्तं प्रभवाव्ययम् । मनोजवं मनःकान्तं कालचक्रं प्रवर्तते
वायुरुवाच—महदादिविशेषान्तमसक्तं प्रभवाव्ययम् । मनोजवं मनःकान्तं कालचक्रं प्रवर्तते ॥
Verse 10
ब्रह्माजीने कहा--महर्षियो! मनके समान वेगवाला (देहरूपी) मनोरम कालचक्र निरन्तर चल रहा है। यह महत्तत्त्वसे लेकर स्थूल भूतोंतक चौबीस तत्त्वोंसे बना हुआ है। इसकी गति कहीं भी नहीं रुकती। यह संसार-बन्धनका अनिवार्य कारण है। बुढ़ापा और शोक इसे घेरे हुए हैं। यह रोग और दुर्व्यसनोंकी उत्पत्तिका स्थान है। यह देश और कालके अनुसार विचरण करता रहता है। बुद्धि इस काल-चक्रका सार
ब्रह्मोवाच—एतद् द्वन्द्वसमायुक्तं कालचक्रमचेतनम् । विसृजेत् संक्षिपेच्चापि बोधयेत् सामरं जगत् ॥ मनोजवं मनःकान्तं देहरूपं निरन्तरम् । महदादिस्थूलभूतान्तं चतुर्विंशतितत्त्वकम् ॥ नास्य गतिः क्वचिद्रुद्धा संसारबन्धनकारणम् । जराशोकपरिक्षिप्तं रोगदुर्व्यसनालयम् ॥ देशकालानुसारं तद् विचरत्यनिशं भुवि । बुद्धिः सारो मनः स्तम्भ इन्द्रियग्रामो निगडः ॥ पञ्चमहाभूततनोऽज्ञानावरणसंवृतः । श्रमव्यायामशब्दश्च रात्र्यह्नी च प्रवर्तकौ ॥ शीतोष्णपरिवेष्टं तद् सुखदुःखसन्धिभिः । क्षुत्पिपासाकीलकं च धूपच्छायाङ्कितं तथा ॥ निमीलनोन्मीलनैश्च व्याकुलत्वं प्रकाशते । घोरमोहाम्बुपूर्णं च शोकाश्रुपरिपूरितम् ॥ सदा गतिशीलं जडं मासपक्षादिभिर्मितम् । न कदाचित्समं तिष्ठेदूर्ध्वाधोमध्यलोकगम् ॥ तमोगुणवशात् पापे रजोगुणबलात् क्रियाः । महादर्पेण दीप्तं च त्रिगुणप्रवृत्तिदर्शनम् ॥ मानसी चिन्ता बन्धपट्टिका शोकमृत्युवशं सदा । क्रियाकारणसंयुक्तं रागविस्तारमायतम् ॥ लोभतृष्णानिमित्तं तदुन्नतावनतिपातनम् । विचित्राज्ञानसम्भूतं भयमोहपरिवृतम् ॥ भूतसम्मोहकारं च आनन्दप्रीतिचारकम् । कामक्रोधपरिग्राह्यं देहरूपं कालचक्रम् ॥
Verse 11
कालचक्रप्रवृत्तिं च निवृत्तिं चैव तत्त्वतः । यस्तु वेद नरो नित्यं न स भूतेषु मुह्ृति,जो मनुष्य इस देहमय कालचक्रकी प्रवृत्ति और निवृत्तिको सदा अच्छी तरह जानता है, वह कभी मोहमें नहीं पड़ता
कालचक्रप्रवृत्तिं च निवृत्तिं चैव तत्त्वतः । यस्तु वेद नरो नित्यं न स भूतेषु मुह्यति ॥
Verse 12
विमुक्त: सर्वसंस्कारै: सर्वद्वन्द्रविवर्जित: । विमुक्त: सर्वपापेभ्य: प्राप्नोति परमां गतिम्,वह सम्पूर्ण वासनाओं, सब प्रकारके द्वद्धों और समस्त पापोंसे मुक्त होकर परम गतिको प्राप्त होता है
विमुक्तः सर्वसंस्कारैः सर्वद्वन्द्वविवर्जितः । विमुक्तः सर्वपापेभ्यः प्राप्नोति परमां गतिम् ॥
Verse 13
गृहस्थो ब्रह्मचारी च वानप्रस्थो5थ भिक्षुक: । चत्वार आश्रमा: प्रोक्ता: सर्वे गार्हस्थ्यमूलका:
गृहस्थो ब्रह्मचारी च वानप्रस्थोऽथ भिक्षुकः । चत्वार आश्रमाः प्रोक्ताः सर्वे गार्हस्थ्यमूलकाः ॥
Verse 14
यः कश्षिदिह लोके5स्मिन्नागम: परिकीर्तित: । तस्यान्तगमन श्रेय: कीर्तिरेषा सनातनी
यः कश्चिदिह लोकेऽस्मिन्नागमः परिकीर्तितः । तस्यान्तगमनं श्रेयः कीर्तिर् एषा सनातनी ॥
Verse 15
संस्कारै: संस्कृत: पूर्व यथावच्चरितव्रत: । जातौ गुणविशिष्टायां समावर्तेत तत्त्ववित्
संस्कारैः संस्कृतः पूर्वं यथावच्चरितव्रतः । जातौ गुणविशिष्टायां समावर्तेत तत्त्ववित् ॥
Verse 16
स्वदारनिरतो नित्यं शिष्टाचारो जितेन्द्रिय: । पज्चभिश्न महायज्ञै: श्रद्दधानो यजेदिह
वायुरुवाच—गृहस्थः स्वदारनिरतो नित्यं शिष्टाचारो जितेन्द्रियः। अस्मिन्नाश्रमे श्रद्धया पञ्चभिर्महायज्ञैर्देवतादीन् सर्वभूतानि च पूजयन् धर्मं धारयेत्॥
Verse 17
देवतातिथिशिष्टाशी निरतो वेदकर्मसु । इज्याप्रदानयुक्तश्चन यथाशक्ति यथासुखम्
वायुरुवाच—देवताऽतिथिशिष्टाशी निरतो वेदकर्मसु। इज्याप्रदानयुक्तश्च यथाशक्ति यथासुखम्॥
Verse 18
न पाणिपादचपलो न नेत्रचपलो मुनि: । न च वागड्भचपल इति शिष्टस्य गोचर:
न पाणिपादचपलो न नेत्रचपलो मुनिः। न च वाग्देहचपल इति शिष्टस्य गोचरः॥
Verse 19
नित्यं यज्ञोपवीती स्याच्छुक्लवासा: शुचिव्रत: । नियतो यमदानाभ्यां सदा शिष्टैश्न संविशेत्
वायुरुवाच—नित्यं यज्ञोपवीती स्याच्छुक्लवासाḥ शुचिव्रतः। नियतो यमदानाभ्यां सदा शिष्टैः सह संविशेत्॥
Verse 20
जितशिक्षोदरो मैत्र: शिष्टाचारसमन्वित: । वैणवीं धारयेद् यष्टिं सोदक॑ च कमण्डलुम्
वायुरुवाच—जितजिह्वोदरः मैत्रः शिष्टाचारसमन्वितः। वैणवीं धारयेद् यष्टिं सोदकं च कमण्डलुम्॥
Verse 21
(त्रीणि धारयते नित्यं कमण्डलुमतन्द्रित: । एकमाचमनार्थाय एकं॑ वै पादधावनम् । एकं शौचविधानार्थमित्येतत् त्रितयं तथा ।॥) वह आलस्य छोड़कर सदा तीन कमण्डलु धारण करे। एक आचमनके लिये, दूसरा पैर धोनेके लिये और तीसरा शौच-सम्पादनके लिये। इस प्रकार कमण्डलु धारणके ये तीन प्रयोजन हैं ।।
वायुदेव उवाच—आलस्यं परित्यज्य नित्यं त्रयः कमण्डलून् अतन्द्रितः धारयेत्। एकः आचमनार्थाय, एकः पादप्रक्षालनार्थाय, एकः शौचविधानार्थाय—एतत् त्रितयं कमण्डलुधारणस्य प्रयोजनम्। तथा षड्गुणां ब्राह्मणवृत्तिमाचरेत्—अध्ययनम् अध्यापनं च, यजनं याजनं च, दानं प्रतिग्रहं च।
Verse 22
त्रीणि कर्माणि जानीत ब्राह्मणानां तु जीविका । याजनाध्यापने चोभे शुद्धाच्चापि प्रतिग्रह:
वायुरुवाच—ब्राह्मणानां तु जीविकायाः त्रयः कर्माणि धर्म्याणि जानीत। याजनम्, अध्यापनम्, तथा शुद्धः प्रतिग्रहः—एतानि त्रयः जीविकासाधनानि।
Verse 23
अथ शेषाणि चान्यानि त्रीणि कर्माणि यानि तु । दानमध्ययन यज्ञो धर्मयुक्तानि तानि तु,शेष तीन कर्म-दान, अध्ययन तथा यज्ञानुष्ठान करना-ये धर्मोपार्जनके लिये हैं
वायुरुवाच—अथ शेषाणि त्रीणि कर्माणि यानि। दानम्, अध्ययनम्, यज्ञः—एतानि तु धर्मयुक्तानि, धर्मोपार्जनवर्धनार्थं प्रवर्तन्ते।
Verse 24
तेष्वप्रमाद॑ कुर्वीत त्रिषु कर्मसु धर्मवित् दान्तो मैत्र: क्षमायुक्त: सर्वभूतसमो मुनि:
वायुरुवाच—तेषु त्रिषु कर्मसु धर्मवित् अप्रमादं कुर्यात्; दान्तः, मैत्रः, क्षमायुक्तः, सर्वभूतसमः, मुनिः सदा सतर्कः स्यात्।
Verse 25
सर्वमेतद् यथाशक्ति विप्रो निर्वर्तयन् शुचि: । एवं युक्तो जयेत् स्वर्ग गृहस्थ: संशितव्रत:
वायुरुवाच—विप्रः शुचिः सर्वमेतद् यथाशक्ति निर्वर्तयन्, एवं युक्तः संशितव्रतो गृहस्थः स्वर्गं जयेत्।
Verse 44
इस प्रकार श्रीमह्याभारत आश्वमेधिकपर्वके अन्तर्गत अनुगीतापर्वमें गुरु-शिष्य- संवादविषयक चौवालीसवाँ अध्याय पूरा हुआ
इति श्रीमहाभारतेऽश्वमेधिकपर्वणि अनुगीतापर्वणि गुरुशिष्यसंवादविषयकश्चतुश्चत्वारिंशोऽध्यायः समाप्तः।
Verse 45
इति श्रीमहाभारते आश्वमेधिके पर्वणि अनुगीतापर्वणि गुरुशिष्यसंवादे पज्चचत्वारिंशो5 ध्याय:
इति श्रीमहाभारतेऽश्वमेधिके पर्वणि अनुगीतापर्वणि गुरुशिष्यसंवादे पञ्चचत्वारिंशोऽध्यायः समाप्तः।
Frequently Asked Questions
The chapter frames the dilemma of agency under constraint: how to live responsibly when embodied life is driven by impersonal time, sensory binding, and dualities; the proposed resolution is disciplined conduct grounded in accurate knowledge of kāla’s operation.
Understanding the kālacakra’s pravṛtti and nivṛtti reduces delusion and affliction; liberation-oriented clarity is paired with practical ethics—restraint, purity, hospitality, and regulated livelihood—so that knowledge becomes socially stabilizing conduct.
Yes: the text asserts that the knower of time’s true operation does not become deluded among beings and, being freed from afflictions and moral impurities, attains the “highest goal” (paramā gati); additionally, disciplined gṛhastha practice is linked to attaining svarga and auspicious outcomes.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.