Shloka 9
Rudra-Śiva: Names, Two Natures, and the Logic of Epithets (रुद्रनाम-बहुरूपत्व-प्रकरणम्)
(पुरा युगान्तरे यत्नादमृतार्थ सुरासुरै: । बलवद्धिविमथितश्चिरकालं महोदधि: ।।
purā yugāntare yatnād amṛtārthaṁ surāsuraiḥ | balavaddhi vimathitaś cirakālaṁ mahodadhiḥ ||
युगान्तरे पुरा देवासुरैः समवेतैः अमृतार्थं महोदधिः चिरकालं बलवद्विमथितः। वासुकिनागराजरज्जुना मन्दराचलमथ्यमाने सागरे तत्र सर्वलोकविनाशनं विषं समुद्भूतम्। तत् दृष्ट्वा सर्वे विबुधा विषण्णा बभूवुः; लोकहितकारणात् तद्विषं मया स्वयमेव पीतम्। तेन शुभे मम कण्ठे मयूरपिच्छनिभा नीलता जाता; तदाप्रभृति ‘नीलकण्ठ’ इति स्मृतोऽहम्। एतत् सर्वं ते कथितं; किं भूयः श्रोतुमिच्छसि? उमा उवाच— नीलकण्ठ नमस्तेऽस्तु सर्वलोकसुखावह। बहूनामायुधानां मध्ये त्वं पिनाकं धर्तुमिच्छसि; किमर्थं देवदेवेश तन्मे ब्रूहि। महेश्वर उवाच— शस्त्रागमं ते वक्ष्यामि, शृणु धर्म्ये शुचिस्मिते। युगान्तरे कण्वो नाम महामुनिः दिव्यां तपश्चर्यां कर्तुमुपचक्रमे; तस्य घोरतपसि कालक्रमात् शिरसि वल्मीकमुदभूतम्, तथापि स तपः समाचरत्। तं तपसार्चितं ब्रह्मा वरं दातुं जगाम; वरं दत्त्वा वेणुं दृष्ट्वा लोककार्यं समुद्दिश्य तं कार्मुकार्थे न्ययोजयत्। विष्णोर्मम च सामर्थ्यं ज्ञात्वा लोकपितामहः धनुषी द्वे प्रादात्— मम पिनाकं, हरेः शार्ङ्गम्; अवशिष्टेन तृतीयं गाण्डीवमभवत्। तत् सोमाय निर्दिश्य ब्रह्मा स्वलोकं जगाम। एतत् ते शस्त्रागमं सर्वमाख्यातम्। उमा उवाच— अन्येषु श्रीमत्सु वाहनेषु सति, कथं वृषभो देव वाहनत्वमुपागतः?
श्रीमहेश्वर उवाच
Educational Q&A
The verse frames a moral pattern: great attainments (amṛta) require sustained effort and may demand cooperation even between opponents; yet the pursuit of a lofty goal can first release dangers, implying the need for guardianship and self-sacrifice to protect the common good.
Mahādeva begins recounting the ancient episode of the churning of the ocean: devas and asuras jointly churn the great ocean for a long time to obtain amṛta, setting up the later emergence of poison and Śiva’s protective act.