
Chapter Arc: जनमेजय का विस्मय—खाण्डव-दाह जैसे सर्वभक्षी अग्निकाण्ड में जहाँ अश्वसेन नाग और मय दानव के बचने का कारण बताया गया, वहीं ‘शार्कुक’ पक्षियों का सकुशल बच जाना कैसे हुआ? → वैशम्पायन शार्कुकों के ‘अग्निसम्मर्द’ में अविनाश का रहस्य खोलते हैं: मन्दपाल मुनि की तपस्या, यज्ञ-व्यवस्था में अग्नि की अनिवार्यता, और जरिता की अपत्य-स्नेहजन्य चिंता—इन सबके बीच यह प्रश्न तीखा होता जाता है कि अग्नि, जो सबको भस्म कर देता है, किन्हें और क्यों छोड़ देता है। → अग्नि के सर्वदेवात्मक स्वरूप का उद्घोष—‘त्वयि हव्यं च कव्यं च… त्वमेव दहनो देव…’—और उसी के साथ यह निर्णायक बोध कि अग्नि केवल विनाशक नहीं, यज्ञ-धर्म का आधार और लोक-धारण का स्तम्भ है; इसलिए उसके दाह और अदाह दोनों के पीछे धर्म-नियम और वर-प्रभाव काम करते हैं। → शार्कुकों के न जलने का कारण ‘यथाभूत’ रूप में स्थापित होता है—तप, वर, और धर्म-व्यवस्था के संरक्षण से वे अग्निकाण्ड में भी सुरक्षित रहे; साथ ही जरिता की मातृ-चिन्ता और संतति-रक्षा की कथा-धारा को आगे बढ़ाने का आधार बनता है। → जरिता की अपत्य-स्नेहयुक्त चिंता अब किस उपाय से संतानों की रक्षा/पुनर्मिलन को सुनिश्चित करेगी, और मन्दपाल की भूमिका किस दिशा में मुड़ेगी?
Verse 1
भ्च्प्स्ज्ल््स््ि ह्य #5््ाम्प्र् अष्टाविशर्त्याधिकद्विशततमो< ध्याय: शार्कुकोपाख्यान--मन्दपाल मुनिके द्वारा जरिता- शार्डिकासे पुत्रोंकी उत्पत्ति और उन्हें बचानेके लिये मुनिका अग्निदेवकी स्तुति करना जनमेजय उवाच किमर्थ शार्कुकानग्निर्न ददाह तथागते । तस्मिन् वने दहामाने ब्रद्मन्नेतत् प्रचक्ष्य मे
जनमेजय उवाच—किमर्थं शार्कुकानग्निर्न ददाह तथागते? तस्मिन् वने दह्यमाने ब्रह्मन्नेतत् प्रचक्ष्य मे।
Verse 2
अदाहे हाश्वसेनस्य दानवस्य मयस्य च । कारणं कीर्तित ब्रह्म॒ज्छार्इुकाणां न कीर्तितम्,विप्रवर! आपने अश्वसेन नाग तथा मयदानवके न जलनेका कारण तो बताया है; परंतु शाड्ड्गकोंके दग्ध न होनेका कारण नहीं कहा है
अदाहे ह्यश्वसेनस्य दानवस्य मयस्य च। कारणं कीर्तितं ब्रह्मञ्छार्कुकाणां न कीर्तितम्॥
Verse 3
तदेतददभुतं ब्रह्मज्छा्डकाणामनामयम् | कीर्तयस्वाग्निसम्मर्दे कथं ते न विनाशिता:
तदेतदद्भुतं ब्रह्मञ्छार्कुकाणामनामयम्। कीर्तयस्वाग्निसंमर्दे कथं ते न विनाशिताः॥
Verse 4
वैशम्पायन उवाच यदर्थ शार्कईकानग्निर्न ददाह तथागते । तत् ते सर्व प्रवक्ष्यामि यथाभूतमरिंदम
वैशम्पायन उवाच—अरिंदम! यदर्थं तथागतेऽपि तस्मिन् घोराग्निकाण्डेऽग्निर्न शार्कईकान् ददाह, यथा च सा घटना समभवत्, तत् सर्वं यथाभूतं ते प्रवक्ष्यामि। शृणु।
Verse 5
धर्मज्ञानां मुख्यतमस्तपस्वी संशितव्रत: । आसीन्महर्षि: श्रुत॒वान् मन्दपाल इति श्रुत:,मन्दपाल नामसे विख्यात एक विद्दान् महर्षि थे। वे धर्मज्ञोंमें श्रेष्ठ और कठोर व्रतका पालन करनेवाले तपस्वी थे
धर्मज्ञानां मुख्यतमस्तपस्वी संशितव्रतः। आसीन्महर्षिः श्रुतवान् मन्दपाल इति श्रुतः॥
Verse 6
स मार्ममाश्रितो राजन्नृषीणामूर्ध्वरेतसाम् । स्वाध्यायवान् धर्मरतस्तपस्वी विजितेन्द्रिय:
स मार्गमाश्रितो राजन्नृषीणामूर्ध्वरेतसाम्। स्वाध्यायवान् धर्मरतस्तपस्वी विजितेन्द्रियः॥
Verse 7
स गत्वा तपस: पार देहमुत्सूज्य भारत । जगाम पितृलोकाय न लेभे तत्र तत्फलम्,भारत! वे अपनी तपस्याको पूरी करके शरीरका त्याग करनेपर पितृलोकमें गये; किंतु वहाँ उन्हें अपने तप एवं सत्कर्मोंका फल नहीं मिला
स गत्वा तपसः पारं देहमुत्सृज्य भारत। जगाम पितृलोकाय न लेभे तत्र तत्फलम्॥
Verse 8
स लोकानफलान् दृष्टवा तपसा निर्जितानपि । पप्रच्छ धर्मराजस्य समीपस्थान् दिवौकस:,उन्होंने तपस्याद्वारा वशमें किये हुए लोकोंको भी निष्फल देखकर धर्मराजके पास बैठे हुए देवताओंसे पूछा
स लोकानफलान् दृष्ट्वा तपसा निर्जितानपि। पप्रच्छ धर्मराजस्य समीपस्थान् दिवौकसः॥
Verse 9
मन्दपाल उवाच किमर्थमावृता लोका ममैते तपसार्जिता: । कि मया न कृतं तत्र यस्यैतत् कर्मण: फलम्
मन्दपाल उवाच—किमर्थमावृता लोका ममैते तपसार्जिताः? किं मया न कृतं तत्र, यस्यैतत्कर्मणः फलम्?
Verse 10
तत्राहं तत् करिष्यामि यदर्थमिदमावृतम् । फलमेतस्य तपस: कथयध्वं दिवौकस:,जिसके लिये इस तपस्याका फल ढका हुआ है, मैं उस लोकमें जाकर वह कर्म करूँगा। आपलोग मुझसे उसको बताइये
तत्राहं तत्करिष्यामि यदर्थमिदमावृतम्। फलमेतस्य तपसः कथयध्वं दिवौकसः॥
Verse 11
देवा ऊचु: ऋणिनो मानवा ब्रह्मन् जायन्ते येन तच्छूणु । क्रियाभिन्रह्मचर्येण प्रजया च न संशय:
देवा ऊचुः—ऋणिनो मानवा ब्रह्मन् जायन्ते येन तच्छृणु। क्रियाभिर्ब्रह्मचर्येण प्रजया च न संशयः॥
Verse 12
तदपाक्रियते सर्व यज्ञेन तपसा श्रुतैः । तपस्वी यज्ञकृच्चासि न च ते विद्यते प्रजा
तदपाक्रियते सर्वं यज्ञेन तपसा श्रुतैः। तपस्वी यज्ञकृच्चासि न च ते विद्यते प्रजा॥
Verse 13
त इमे प्रसवस्यार्थे तव लोका: समावृता: । प्रजायस्व ततो लोकानुपभोक्ष्यसि पुष्कलान्
त इमे प्रसवस्यार्थे तव लोकाḥ समावृताः। प्रजायस्व ततो लोकानुपभोक्ष्यसि पुष्कलान्॥
Verse 14
पुंनाम्नो नरकात् पुत्रस्त्रायते पितरं श्रुति: । तस्मादपत्यसंताने यतस्व ब्रह्मसत्तम
पुंनाम्नो नरकात् पुत्रस्त्रायते पितरं श्रुतिः । तस्मादपत्यसंताने यतस्व ब्रह्मसत्तम ॥
Verse 15
वैशम्पायन उवाच तच्छुत्वा मन्दपालस्तु वचस्तेषां दिवौकसाम् । क्व नु शीघ्रमपत्यं स्याद् बहुलं चेत्यचिन्तयत्
वैशम्पायन उवाच तच्छुत्वा मन्दपालस्तु वचस्तेषां दिवौकसाम् । क्व नु शीघ्रमपत्यं स्याद् बहुलं चेत्यचिन्तयत् ॥
Verse 16
स चिन्तयन्नभ्यगच्छत् सुबहुप्रसवान् खगान् । शार््धिकां शार््रिको भूत्वा जरितां समुपेयिवान्
स चिन्तयन्नभ्यगच्छत् सुबहुप्रसवान् खगान् । शार्धिकां शार्धिको भूत्वा जरितां समुपेयिवान् ॥
Verse 17
तस्यां पुत्रानजनयच्चतुरो ब्रह्म॒वादिन: । तानपास्य स तत्रैव जगाम लपितां प्रति
तस्यां पुत्रानजनयच्चतुरो ब्रह्मवादिनः । तानपास्य स तत्रैव जगाम लपितां प्रति ॥
Verse 18
तस्मिन् गते महाभागे लपितां प्रति भारत
तस्मिन् गते महाभागे लपितां प्रति भारत ॥
Verse 19
तेन त्यक्तानसंत्याज्यानृषीनण्डगतान् वने
तेन त्यक्तान् असन्त्याज्यान् ऋषीन् अण्डगतान् वने । न हि ते त्याज्यतां यान्ति मन्दपालकृतेऽपि वै ॥ अतः पुत्रशोकार्ता जरिता खाण्डवे वने । न जहौ स्वसुतान् स्नेहविह्वला स्ववृत्त्या तान् बभार च ॥
Verse 20
न जहीौ पुत्रशोकार्ता जरिता खाण्डवे सुतान् । बभार चैतान् संजातान् स्ववृत्त्या स््नेहविप्लवा
न जहौ पुत्रशोकार्ता जरिता खाण्डवे सुतान् । बभार चैतान् संजातान् स्ववृत्त्या स्नेहविप्लवा ॥
Verse 21
ततोअग्निं खाण्डवं दग्धुमायान्तं दृष्टवानृषि: । मन्दपाल शक्षरंस्तस्मिन् वने लपितया सह,उधर वनमें लपिताके साथ विचरते हुए मन्दपाल मुनिने अग्निदेवको खाण्डववनका दाह करनेके लिये आते देखा
ततोऽग्निं खाण्डवं दग्धुमायान्तं दृष्टवानृषिः । मन्दपालः सह लपितया तस्मिन् वने विचरन् ॥
Verse 22
त॑ संकल्पं विदित्वाग्नेर्ज्ञात्वा पुत्रांक्ष बालकान् । सोभितुष्टाव विप्रर्षिब्राह्माणो जातवेदसम्
तं संकल्पं विदित्वाग्नेर्ज्ञात्वा पुत्रान् स बालकान् । सोऽभितुष्टाव विप्रर्षिर्ब्राह्मणो जातवेदसम् ॥
Verse 23
मन्दपाल उवाच त्वमग्ने सर्वलोकानां मुखं त्वमसि हव्यवाट्,मन्दपालने कहा--अग्निदेव! आप सब लोकोंके मुख हैं, आप ही देवताओंको हविष्य पहुँचाते हैं
मन्दपाल उवाच—त्वमग्ने सर्वलोकानां मुखं त्वमसि हव्यवाट् ।
Verse 24
त्वमन्त: सर्वभूतानां गूढश्वरसि पावक । त्वामेकमाहु: कवयस्त्वामाहुस्त्रिविध पुन:
माण्डपाल उवाच— त्वमन्तः सर्वभूतानां गूढोऽसि पावक। त्वामेकमाहुः कवयः; पुनस्त्वां त्रिविधं वदन्ति—दिव्यं भौमं च जठरानलरूपं च॥
Verse 25
त्वामष्टधा कल्पयित्वा यज्ञवाहमकल्पयन् । त्वया विश्वमिदं सृष्टं वदन्ति परमर्षय:
अष्टधा त्वां कल्पयित्वा यज्ञवाहमकल्पयन्। त्वया विश्वमिदं सृष्टं वदन्ति परमर्षयः॥
Verse 26
त्वदृते हि जगत् कृत्स्नं सद्यो नश्येद् हुताशन । तुभ्यं कृत्वा नमो विप्रा: स्वकर्मविजितां गतिम्
त्वदृते हि जगत्कृत्स्नं सद्यो नश्येद्धुताशन। तुभ्यं कृत्वा नमो विप्राः स्वकर्मविजितां गतिम्॥
Verse 27
त्वामग्ने जलदानाहुः खे विषक्तान् सविद्युत:,अग्ने! आकाशगमें विद्युतकें साथ मेघोंकी जो घटा घिर आती है, उसे भी आपका ही स्वरूप कहते हैं
त्वामग्ने जलदानाहुः खे विषक्तान् सविद्युतः।
Verse 28
दहन्ति सर्वभूतानि त्वत्तो निष्क्रम्य हेतय: । जातवेदस्त्वयैवेदं विश्व सृष्ट महाद्युते
दहन्ति सर्वभूतानि त्वत्तो निष्क्रम्य हेतयः। जातवेदस्त्वयैवेदं विश्वं सृष्टं महाद्युते॥
Verse 29
तवैव कर्म विहितं भूतं सर्व चराचरम् । त्वया55पो विहिता: पूर्व त्वयि सर्वमिदं जगत्
तवैव कर्म विहितं भूतं सर्वं चराचरम् । त्वयापो विहिताः पूर्वं त्वयि सर्वमिदं जगत् ॥
Verse 30
त्वयि हव्यं च कव्यं च यथावत् सम्प्रतिष्ठितम् । त्वमेव दहनो देव त्वं धाता त्वं बृहस्पति:
त्वयि हव्यं च कव्यं च यथावत् सम्प्रतिष्ठितम् । त्वमेव दहनो देव त्वं धाता त्वं बृहस्पतिः ॥
Verse 31
वैशम्पायन उवाच एवं स्तुतस्तदा तेन मन्दपालेन पावक:
वैशम्पायन उवाच—एवं स्तुतस्तदा तेन मन्दपालेन पावकः । तुतोष मुनिममिततेजसं प्रीतात्मा चेदमब्रवीत्—किमिष्टं करवाणि ते ॥
Verse 32
तुतोष तस्य नृपते मुनेरमिततेजस: । उवाच चैन प्रीतात्मा किमिष्टं करवाणि ते
तुतोष तस्य नृपते मुनेरमिततेजसः । उवाच चैनं प्रीतात्मा किमिष्टं करवाणि ते ॥
Verse 33
तमब्रवीन्मन्दपाल: प्राउ्जलिहव्यवाहनम् । प्रदहन् खाण्डवं दावं मम पुत्रान् विसर्जय,तब मन्दपालने हाथ जोड़कर हव्यवाहन अग्निसे कहा--“भगवन्! आप खाण्डववनका दाह करते समय मेरे पुत्रोंको बचा दें”
तमब्रवीन्मन्दपालः प्राञ्जलिर्हव्यवाहनम् । प्रदहन् खाण्डवं दावं मम पुत्रान् विसर्जय ॥
Verse 34
तथेति तत् प्रतिश्रुत्य भगवान् हव्यवाहन: । खाण्डवे तेन कालेन प्रजज्वाल दिधक्षया,“बहुत अच्छा” कहकर भगवान् हव्यवाहनने वैसा करनेकी प्रतिज्ञा की और उस समय खाण्डववनको जलानेके लिये वे प्रज्वलित हो उठे
तथेति तत् प्रतिश्रुत्य भगवान् हव्यवाहनः । खाण्डवे तेन कालेन प्रजज्वाल दिधक्षया ॥
Verse 176
बालान् स तानण्डगतान् सह मात्रा मुनिर्वने । जरिताके गर्भसे चार ब्रह्मवादी पुत्रोंको मुनिने जन्म दिया। अंडेमें पड़े हुए उन बच्चोंको मातासहित वहीं छोड़कर वे मुनि वनमें लपिताके पास चले गये
बालान् स तानण्डगतान् सह मात्रा मुनिर्वने ।
Verse 183
अपत्यस्नेहसंयुक्ता जरिता बह्गचिन्तयत् । भारत! महाभाग मन्दपाल मुनिके लपिताके पास चले जानेपर संतानके प्रति स्नेहयुक्त जरिताको बड़ी चिन्ता हुई
अपत्यस्नेहसंयुक्ता जरिता बहु चिन्तयत् ।
Verse 223
पुत्रान् प्रति वदन् भीतो लोकपालं महौजसम् । अग्निदेवके संकल्पको जानकर और अपने पुत्रोंकी बाल्यावस्थाका विचार करके ब्रह्मर्षि मन्दपाल भयभीत होकर महातेजस्वी लोकपाल अग्निसे अपने पुत्रोंकी रक्षाके लिये निवेदन करते हुए (ईश्वरकी भाँति) उनकी स्तुति करने लगे
पुत्रान् प्रति वदन् भीतो लोकपालं महौजसम् ।
Verse 227
इस प्रकार श्रीमह्याभारत आदिपव॑के अन्तर्गत मयदर्शनपर्वमें मयदानवकी रक्षाविषयक दो सौ सत्ताईसवाँ अध्याय पूरा हुआ
इति श्रीमहाभारते आदिपर्वणि मयदर्शनपर्वणि मयदानवरक्षणविषये सप्तविंशत्यधिकद्विशततमोऽध्यायः समाप्तः ॥
Verse 228
इति श्रीमहाभारते आदिपर्वणि मयदर्शनपर्वणि शार्ज़ुकोपाख्यानेडष्टाविंशत्यधिकद्धिशततमो< ध्याय:,इस प्रकार श्रीमहाभारत आदिपव॑के अन्तर्गत मयदर्शनपर्वमें शा्ड्ुकोपाख्यानविषयक दो सौ अद्वाईसवाँ अध्याय पूरा हुआ
इति श्रीमहाभारते आदिपर्वणि मयदर्शनपर्वणि शार्ङ्गकोपाख्याने अष्टाविंशत्यधिकद्विशततमोऽध्यायः समाप्तः।
Verse 266
गच्छन्ति सह पत्नीभि: सुतैरपि च शाश्वतीम् । हुताशन! आपके बिना सम्पूर्ण जगत् तत्काल नष्ट हो जायगा। ब्राह्मणलोग आपको नमस्कार करके अपनी पत्नियों और पुत्रोंके साथ कर्मानुसार प्राप्त की हुई सनातन गतिको प्राप्त होते हैं
गच्छन्ति सह पत्नीभिः सुतैरपि च शाश्वतीम्। हुताशन! त्वदृते सर्वं जगत्क्षणान्नश्येत्। ब्राह्मणास्त्वां नमस्कृत्वा पत्नीपुत्रसमन्विताः कर्मानुसारलभ्यां सनातनीं गतिं प्राप्नुवन्ति॥
Verse 303
त्वमश्विनौ यमौ मित्र: सोमस्त्वमसि चानिल: । आपट्ीमें हव्य और कव्य यथावत् प्रतिष्ठित हैं। देव! आप ही दग्ध करनेवाले अग्नि
त्वमश्विनौ यमौ मित्रः सोमस्त्वमसि चानिलः। हव्यं कव्यं च देवेश त्वय्येव सम्यक् प्रतिष्ठितम्। देव! त्वमेव दहनोऽग्निर्धाता धारणपोषकः, बृहस्पतिश्च बुद्धीनां स्वामी; त्वमेवाश्विनीकुमारौ, मित्रः, सोमः, चानिलः॥