Adhyaya 210
प्रभासे कृष्णार्जुनसमागमः तथा द्वारकाप्रवेशः | Kṛṣṇa–Arjuna Meeting at Prabhāsa and Entry into Dvārakā
Upa-parva: Tīrtha-yātrā (Arjuna–Kṛṣṇa Meeting at Prabhāsa and Journey to Dvārakā)
Vaiśaṃpāyana narrates that Arjuna, of great prowess, proceeds sequentially through sacred fords and sanctuaries in the western coastal region and arrives at Prabhāsa. Kṛṣṇa (Mādhava), initially unidentified, comes to meet Kaunteya; the two recognize one another and exchange an embrace, asking after each other’s welfare in the forest. Vāsudeva questions Arjuna’s purpose in undertaking the pilgrimage circuit; Arjuna reports the prior events in full, and Kṛṣṇa affirms the account. After recreating at Prabhāsa, they go to Mount Raivataka for residence; attendants, acting on Kṛṣṇa’s earlier instructions, prepare the place and provide food. Arjuna accepts hospitality, partakes, and observes performers (actors and dancers). He dismisses and honors them, then retires to a well-appointed bed, recounting to Kṛṣṇa observations about tīrthas, mountains, rivers, and forests, and falls asleep. He awakens to music and auspicious praises, completes necessary duties, and—commended by Kṛṣṇa—travels by a golden-equipped chariot to Dvārakā. The city is decorated to honor Kuntī’s son; residents gather in large numbers, including women in viewing galleries and the assembled Bhoja-Vṛṣṇi-Andhaka groups. Arjuna is repeatedly greeted and honored, embraces peers, and then resides many nights in Kṛṣṇa’s splendid residence amid abundant provisions.
Chapter Arc: नारद सुन्द-उपसुन्द के उग्र तप और उनके बढ़ते आतंक की पृष्ठभूमि में देव-ऋषियों की चिंता उठाते हैं—ऐसे असुरों को बल से नहीं, उपाय से ही रोका जा सकता है। → देवगण और महर्षि पितामह ब्रह्मा के भवन में एकत्र होते हैं; ब्रह्मा करुणा से उपाय सोचते हैं और विश्वकर्मा को दिव्य स्त्री-रूप रचने की आज्ञा देते हैं—ऐसा रूप जो दोनों भाइयों के अहंकार और काम को ही उनका शत्रु बना दे। → विश्वकर्मा की बार-बार की चिन्तना से तिलोत्तमा प्रकट होती है—मूर्तिमती श्री की भाँति, कामरूपिणी, जिसके सौन्दर्य से समस्त प्राणियों के नेत्र और मन हर लिए जाते हैं; उसके चलने मात्र से देवताओं तक का चित्त डोल उठता है और इन्द्र के शरीर पर सर्वत्र नेत्र प्रकट हो जाते हैं। → ब्रह्मा तिलोत्तमा को आदेश देते हैं कि वह अपने प्रार्थनीय रूप से सुन्द-उपसुन्द को मोहित कर उनके बीच कलह उत्पन्न करे; तिलोत्तमा प्रस्थान करती है और देव-ऋषि उसके रूप-सम्पदा को देखकर कार्य-सिद्धि का संकेत मान लेते हैं। → तिलोत्तमा के प्रस्थान के साथ ही कथा अगले चरण पर टिकती है—अब सुन्द-उपसुन्द के सम्मुख उसका प्रवेश और उससे जन्म लेने वाला विनाशकारी संघर्ष निकट है।
Shlokas
Verse 1
ऑपनआक्रात छा अर: 2 दशाधिकद्विशततमो< ध्याय: तिलोत्तमाकी उत्पत्ति
नारद उवाच । ततो देवर्षयः सर्वे सिद्धाश्च परमर्षयः । जग्मुस्तदा परामार्तिं दृष्ट्वा तत्कदनं महत् ॥
Verse 2
तेडभिजम्मुर्जितक्रोधा जितात्मानो जितेन्द्रिया: । पितामहस्य भवनं जगत: कृपया तदा,उन्होंने अपने मन, इन्द्रियसमुदाय तथा क्रोधको जीत लिया था। फिर भी सम्पूर्ण जगतपर दया करके वे ब्रह्माजीके धाममें गये
तेऽभिजग्मुर्जितक्रोधा जितात्मानो जितेन्द्रियाः । पितामहस्य भवनं जगतः कृपया तदा ॥
Verse 3
ततो ददृशुरासीनं सह देवैः: पितामहम् | सिद्ध॑र्ब्रद्र्षिभिश्वैव समन््तात् परिवारितम्,वहाँ पहुँचकर उन्होंने ब्रह्माजीको देवताओं, सिद्धों और महर्षियोंसे सब ओर घिरे हुए बैठे देखा
ततो ददृशुरासीनं सह देवैः पितामहम् । सिद्धैर्ब्राह्मर्षिभिश्चैव समन्तात् परिवारितम् ॥
Verse 4
तत्र देवो महादेवस्तत्राग्निर्वायुना सह । चन्द्रादित्यौ च शक्रश्न पारमेष्ठयास्तथर्षय:
नारद उवाच—तत्र देवो महादेवस्तत्राग्निर्वायुना सह । चन्द्रादित्यौ च शक्रश्च पारमेष्ठ्यास्तथर्षयः ॥
Verse 5
वैखानसा बालखिल्या वानप्रस्था मरीचिपा: । अजाश्रवैवाविमूढाश्व॒ तेजोगर्भास्तपस्विन:
वैखानसा बालखिल्या वानप्रस्था मरीचिपाः । अजाश्रवाविमूढाश्च तेजोगर्भास्तपस्विनः ॥
Verse 6
ऋषय: सर्व एवैते पितामहमुपागमन् | ततो5भिगम्य ते दीना: सर्व एव महर्षय:
ऋषयः सर्व एवैते पितामहमुपागमन् । ततोऽभिगम्य ते दीनाḥ सर्व एव महर्षयः ॥
Verse 7
सुन्दोपसुन्दयो कर्म सर्वमेव शशंसिरे । यथा हृतं यथा चैव कृतं येन क्रमेण च
सुन्दोपसुन्दयोः कर्म सर्वमेव शशंसिरे । यथा हृतं यथा चैव कृतं येन क्रमेण च ॥
Verse 8
न्यवेदयंस्तत: सर्वमखिलेन पितामहे । ततो देवगणा: सर्वे ते चैव परमर्षय:
न्यवेदयंस् ततः सर्वमखिलेन पितामहे । ततो देवगणाः सर्वे ते चैव परमर्षयः ॥
Verse 9
तमेवार्थ पुरस्कृत्य पितामहमचोदयन् । ततः पितामह: श्रुत्वा सर्वेषां तद् वचस्तदा
तमेवार्थं पुरस्कृत्य पितामहमचोदयन् । ततः पितामहः श्रुत्वा सर्वेषां तद्वचस्तदा ॥
Verse 10
मुहूर्तमिव संचिन्त्य कर्तव्यस्य च निश्चयम् । तयोरवधं समुद्दिश्य विश्वकर्माणमाह्दयत्
मुहूर्तमिव संचिन्त्य कर्तव्यस्य च निश्चयम् । तयोरवधं समुद्दिश्य विश्वकर्माणमाह्वयत् ॥
Verse 11
दृष्टवा च विश्वकर्माणं व्यादिदेश पितामह: । सज्यतां प्रार्थनीयैका प्रमदेति महातपा:,उनको आया देखकर महातपस्वी ब्रह्माजीने यह आज्ञा दी कि तुम एक तरुणी स्त्रीके शरीरकी रचना करो, जो सबका मन लुभा लेनेवाली हो
दृष्ट्वा च विश्वकर्माणं व्यादिदेश पितामहः । सज्यतां प्रार्थनीयैका प्रमदेति महातपाः ॥
Verse 12
पितामहं नमस्कृत्य तद्वाक्यमभिनन्द्य च । निर्ममे योषितं दिव्यां चिन्तयित्वा पुनः पुन:
पितामहं नमस्कृत्य तद्वाक्यमभिनन्द्य च । निर्ममे योषितं दिव्यां चिन्तयित्वा पुनः पुनः ॥
Verse 13
त्रिषु लोकेषु यत् किंचिद् भूतं स्थावरजड्भमम् । समानयद् दर्शनीयं तत् तदत्र स विश्ववित्
त्रिषु लोकेषु यत्किंचिद्भूतं स्थावरजङ्गमम् । समानयद्दर्शनीयं तत्तदत्र स विश्ववित् ॥
Verse 14
कोटिशश्लैव रत्नानि तस्या गात्रे न्यवेशयत् । तां रत्नसंघातमयीमसृजद् देवरूपिणीम्,उन्होंने उस युवतीके अंगोंमें करोड़ों रत्नोंका समावेश किया और इस प्रकार रत्नराशिमयी उस देवरूपिणी रमणीका निर्माण किया
कोटिशश्लैव रत्नानि तस्या गात्रे न्यवेशयत् । तां रत्नसंघातमयीमसृजद् देवरूपिणीम् ॥
Verse 15
सा प्रयत्नेन महता निर्मिता विश्वकर्मणा । त्रिषु लोकेषु नारीणां रूपेणाप्रतिमाभवत्,विश्वकर्माद्वारा बड़े प्रयत्नसे बनायी हुई वह दिव्य युवती अपने रूप-सौन्दर्यके कारण तीनों लोकोंकी स्त्रियोंमें अनुपम थी
सा प्रयत्नेन महता निर्मिता विश्वकर्मणा । त्रिषु लोकेषु नारीणां रूपेणाप्रतिमाभवत् ॥
Verse 16
न तस्या: सूक्ष्ममप्यस्ति यद् गात्रे रूपसम्पदा । नियुक्ता यत्र वा दृष्टिन सज्जति निरीक्षताम्
न तस्या: सूक्ष्ममप्यस्ति यद् गात्रे रूपसम्पदा । नियुक्ता यत्र वा दृष्टिर्न सज्जति निरीक्षताम् ॥
Verse 17
सा विग्रहवतीव श्री: कामरूपा वपुष्मती । जहार सर्वभूतानां चक्षूंषि च मनांसि च,वह मूर्तिमती कामरूपिणी लक्ष्मीकी भाँति समस्त प्राणियोंके नेत्रों और मनको हर लेती थी
सा विग्रहवतीव श्री: कामरूपा वपुष्मती । जहार सर्वभूतानां चक्षूंषि च मनांसि च ॥
Verse 18
तिल॑ तिल समानीय रत्नानां यद् विनिर्मिता । तिलोत्तमेति तत् तस्या नाम चक्रे पितामह:,उत्तम रत्नोंका तिल-तिलभर अंश लेकर उसके अंगोंका निर्माण हुआ था, इसलिये ब्रह्माजीने उसका नाम “तिलोत्तमा" रख दिया
तिलं तिलं समानीय रत्नानां यद् विनिर्मिता । तिलोत्तमेति तत् तस्या नाम चक्रे पितामहः ॥
Verse 19
ब्रहद्माणं सा नमस्कृत्य प्राञ्जलिवॉक्यमब्रवीत् । कि कार्य मयि भूतेश येनास्म्यद्येह निर्मिता
ब्रह्माणं सा नमस्कृत्य प्राञ्जलिर्वाक्यमब्रवीत् । किं कार्यं मयि भूतेश येनास्म्यद्येह निर्मिता ॥
Verse 20
पितामह उवाच गच्छ सुन्दोपसुन्दा भ्यामसुरा भ्यां तिलोत्तमे । प्रार्थनीयेन रूपेण कुरु भद्रे प्रलोभनम्
पितामह उवाच गच्छ सुन्दोपसुन्दाभ्यामसुराभ्यां तिलोत्तमे । प्रार्थनीयेन रूपेण कुरु भद्रे प्रलोभनम् ॥
Verse 21
त्वत्कृते दर्शनादेव रूपसम्पतत्कृतेन वै । विरोध: स्यथाद् यथा ताभ्यामन्योन्येन तथा कुरु,तुझे देखते ही तेरे लिये--तेरी रूपसम्पत्तिके लिये उन दोनों दैत्योंमें परस्पर विरोध हो जाय, ऐसा प्रयत्न कर
त्वत्कृते दर्शनादेव रूपसम्पत्कृतेन वै । विरोधः स्याद्यथा ताभ्यामन्योन्येन तथा कुरु ॥
Verse 22
नारद उवाच सा तथेति प्रतिज्ञाय नमस्कृत्य पितामहम् । चकार मण्डल तत्र विबुधानां प्रदक्षिणम्
नारद उवाच सा तथेति प्रतिज्ञाय नमस्कृत्य पितामहम् । चकार मण्डलं तत्र विबुधानां प्रदक्षिणम् ॥
Verse 23
प्राडमुखो भगवानास्ते दक्षिणेन महेश्वर: । देवाश्वैवोत्तरेणासन् सर्वतस्त्वृषयो5भवन्
प्राङ्मुखो भगवानास्ते दक्षिणेन महेश्वरः । देवाश्चैवोत्तरेणासन् सर्वतस्त्वृषयोऽभवन् ॥
Verse 24
कुर्वत्या तु तदा तत्र मण्डलं तत् प्रदक्षिणम् । इन्द्र: स्थाणुश्व भगवान् धैर्येण प्रत्यवस्थितौ
कुर्वत्यां तु तदा तत्र देवमण्डलस्य प्रदक्षिणां तिलोत्तमायां, इन्द्रः स्थाणुश्च भगवान् धैर्येण स्वस्वस्थानेष्वेव प्रत्यवस्थितौ।
Verse 25
द्रष्टकामस्य चात्यर्थ गतया पार्श्चतस्तया । अन्यदज्चितप्झाक्षं दक्षिणं नि:सृतं मुखम्
द्रष्टुकामस्य चात्यर्थं पार्श्वतस्तया गतायाः, भगवान् शंकरस्य दक्षिणभागेऽन्यदपि पद्माक्षं दक्षिणं मुखं निःसृतम्।
Verse 26
पृष्ठत: परिवर्तन्त्या पश्चिमं नि:सृतं मुखम् । गतया चोत्तरं पार्श्वमुत्तरं नि:सृतं मुखम्
पृष्ठतः परिवर्तन्त्याः पश्चिमं निःसृतं मुखम्। गतायाश्चोत्तरं पार्श्वमुत्तरं निःसृतं मुखम्॥
Verse 27
महेन्द्रस्यापि नेत्राणां पृष्ठत: पार्श्वतो5ग्रत: । रक्तान्तानां विशालानां सहस्न॑ सर्वतो5भवत्,इसी प्रकार इन्द्रके भी आगे, पीछे और पार्श्च-भागमें सब ओर लाल कोनेवाले सहस्रों विशाल नेत्र प्रकट हो गये
महेन्द्रस्यापि नेत्राणां पृष्ठतः पार्श्वतोऽग्रतः। रक्तान्तानां विशालानां सहस्रं सर्वतोऽभवत्॥
Verse 28
एवं चतुर्मुख: स्थाणुर्महादेवो5भवत् पुरा । तथा सहसनेत्रश्न बभूव बलसूदन:,इस प्रकार पूर्वकालमें अविनाशी भगवान् महादेवजीके चार मुख प्रकट हुए और बलहन्ता इन्द्रके हजार नेत्र हुए
एवं चतुर्मुखः स्थाणुर्महादेवोऽभवत् पुरा। तथा सहस्रनेत्रश्च बभूव बलसूदनः॥
Verse 29
तथा देवनिकायानां महर्षीणां च सर्वश: । मुखानि चाभ्यवर्तन्त येन याति तिलोत्तमा,दूसरे-दूसरे देवताओं और महर्षियोंके मुख भी जिस ओर तिलोत्तमा जाती थी, उसी ओर घूम जाते थे
नारद उवाच—तथा देवनिकायानां महर्षीणां च सर्वशः । मुखानि चाभ्यवर्तन्त येन याति तिलोत्तमा ॥
Verse 30
तस्या गात्रे निपतिता दृष्टिस्तेषां महात्मनाम् । सर्वेषामेव भूयिष्ठमृते देवं पितामहम्,उस समय देवाधिदेव ब्रह्माजीको छोड़कर शेष सभी महानुभावोंकी दृष्टि तिलोत्तमाके शरीरपर बार-बार पड़ने लगी
नारद उवाच—तस्या गात्रे निपतिता दृष्टिस्तेषां महात्मनाम् । सर्वेषामेव भूयिष्ठमृते देवं पितामहम् ॥
Verse 31
गच्छन्त्या तु तया सर्वे देवाश्व॒ परमर्षय: । कृतमित्येव तत् कार्य मेनिरे रूपसम्पदा
गच्छन्त्या तु तया सर्वे देवाश्च परमर्षयः । कृतमित्येव तत् कार्यं मेनिरे रूपसम्पदा ॥
Verse 32
सुन्द और उपसुन्दका अत्याचार तिलोत्तमाके लिये सुन्द और उपसुन्दका युद्ध तिलोत्तमायां तस्यां तु गतायां लोकभावन: । सर्वान् विसर्जयामास देवानृषिगणांश्व॒ तान्
तिलोत्तमायां तस्यां तु गतायां लोकभावनः । सर्वान् विसर्जयामास देवानृषिगणांश्च तान् ॥
Verse 210
इति श्रीमहाभारते आदिपर्वणि विदुरागमनराज्यलम्भपर्वणि सुन्दोपसुन्दोपाख्याने तिलोत्तमाप्रस्थापने दशाधिकद्धिशततमो<ध्याय:
इति श्रीमहाभारते आदिपर्वणि विदुरागमनराज्यलम्भपर्वणि सुन्दोपसुन्दोपाख्याने तिलोत्तमाप्रस्थापने दशाधिकद्विशततमोऽध्यायः ॥
Frequently Asked Questions
The chapter centers on managing public duty and private circumstance: Arjuna must explain a sensitive travel-and-exile context while preserving dignity and maintaining alliance trust through transparent, measured disclosure.
Righteous conduct is shown through orderly pilgrimage, truthful communication between allies, and reciprocal honor; social harmony is maintained by disciplined speech, hospitality, and respectful recognition of merit.
No explicit phalaśruti is stated here; the chapter functions as narrative linkage and cultural documentation, implying merit through tīrtha-darśana and ethical hospitality rather than promising a formalized spiritual reward.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.