Adhyaya 205
Arjuna Restores a Brāhmaṇa’s Cattle and Accepts Forest Exile (Satya-vrata at Khaṇḍavaprastha)
Upa-parva: Khaṇḍavaprastha-vṛttānta (Arjuna’s Satya-vrata and Forest Exile Episode)
Vaiśaṃpāyana reports that the Pāṇḍavas, ruling by martial capability and lawful conduct, prosper with Kṛṣṇā (Draupadī) harmoniously situated among the five. After time passes, thieves seize a brāhmaṇa’s cattle; the brāhmaṇa arrives at Khaṇḍavaprastha and publicly censures the failure of protection, framing non-intervention as adharma and reputational decay for rulers. Arjuna (Dhanaṃjaya) hears the lament, reassures the brāhmaṇa, arms himself, and pursues the thieves; he defeats them with arrows and returns the cattle, gaining renown. Returning to the city, Arjuna requests that Yudhiṣṭhira prescribe his expiation: by entering the royal space where Yudhiṣṭhira and Kṛṣṇā were present, he has technically violated a previously agreed rule. Yudhiṣṭhira attempts to absolve him, arguing no hostile intent and no true injury, but Arjuna refuses to dilute dharma through pretext, insisting on satya and the binding nature of the pact. With the king’s consent, he undertakes a brahmacarya vow and departs for twelve years of forest dwelling, emphasizing the chapter’s theme that ethical credibility is sustained through costly consistency.
Chapter Arc: धृतराष्ट्र की आज्ञा लेकर विदुर द्रुपद के पास पहुँचते हैं—उद्देश्य स्पष्ट है: पाण्डवों का कुशल जानना और उन्हें ससम्मान हस्तिनापुर बुलाने का मार्ग बनाना। → विदुर द्रुपद को धृतराष्ट्र का संदेश सुनाते हैं: पाण्डु-पुत्र और धृतराष्ट्र-पुत्र—दोनों का राज्य पर ‘धर्मतः’ समान अधिकार है; अतः पाण्डवों को लौटना चाहिए और कुरुजन उन्हें देखने को आतुर हैं, विशेषतः पाञ्चाली को। → विदुर का निर्णायक आग्रह: ‘यह जानकर आप पाण्डवों को प्रस्थापित करें’—और साथ ही यह घोषणा कि द्रुपद के अनुमति देते ही वे धृतराष्ट्र को शीघ्र दूत भेजकर पाण्डवों, कुन्ती और कृष्णा के आगमन की व्यवस्था कराएँगे। → द्रुपद धर्मानुसार विदुर का सत्कार करते हैं, कुशल-प्रश्न करते हैं, और संवाद का निष्कर्ष पाण्डवों के हस्तिनापुर-प्रस्थान की दिशा में ठहरता है—कुरु-नगर और कुल-वधुएँ प्रतीक्षा में हैं। → पाण्डवों का लौटना तय-सा दिखता है, पर हस्तिनापुर में यह ‘धर्म’ का निमंत्रण आगे चलकर किस छल/नीति का द्वार बनेगा—यह अनकहा तनाव अध्याय के अंत में टिका रहता है।
Shlokas
Verse 1
अपर बक। ] अति्ऑशाड पज्चाधिकद्विशततमो< ध्याय: धृतराष्ट्रकी आज्ञासे विदुरका द्रुपदके यहाँ जाना और पाण्डवोंको हस्तिनापुर भेजनेका प्रस्ताव करना धृतराष्ट्र रवाच भीष्म: शांतनवो विद्वान द्रोणश्व भगवानृषि: । हितं च परम वाकक््यं त्वं च सत्यं ब्रवीषि माम्
धृतराष्ट्र उवाच—भीष्मः शान्तनवो विद्वान् द्रोणश्च भगवानृषिः। हितं च परमं वाक्यं ब्रूतः; त्वं च सत्यं ब्रवीषि मे, विदुर॥
Verse 2
यथैव पाण्डोस्ते वीरा: कुन्तीपुत्रा महारथा: । तथैव धर्मत: सर्वे मम पुत्रा न संशय:
यथैव पाण्डोस्ते वीराḥ कुन्तीपुत्रा महारथाः। तथैव धर्मतः सर्वे मम पुत्रा न संशयः॥
Verse 3
यथैव मम पुत्राणामिदं राज्यं विधीयते । तथैव पाण्डुपुत्राणामिदं राज्यं न संशय:,जैसे मेरे पुत्रोंका यह राज्य कहा जाता है, उसी प्रकार पाण्डुपुत्रोंका भी यह राज्य है-- इसमें भी संशय नहीं है
यथैव मम पुत्राणामिदं राज्यं विधीयते। तथैव पाण्डुपुत्राणामिदं राज्यं न संशयः॥
Verse 4
क्षत्तरानय गच्छैतान् सह मात्रा सुसत्कृतान् | तया च देवरूपिण्या कृष्णया सह भारत,भरतवंशी विदुर! अब तुम्हीं जाओ और उनकी माता कुन्ती तथा उस देवरूपिणी वधू कृष्णाके साथ इन पाण्डवोंको सत्कारपूर्वक ले आओ
क्षत्तरानय गच्छैतान् सह मात्रा सुसत्कृतान्। तया च देवरूपिण्या कृष्णया सह भारत॥
Verse 5
दिष्टया जीवन्ति ते पार्था दिष्टया जीवति सा पृथा । दिष्टया द्रुपदकन्यां च लब्धवन्तो महारथा:
दिष्ट्या जीवन्ति ते पार्था दिष्ट्या जीवति सा पृथा । दिष्ट्या द्रुपदकन्यां च लब्धवन्तो महारथाः ॥
Verse 6
दिष्टया वर्धामहे सर्वे दिष्टया शान्त: पुरोचन: । दिष्टया मम परं दुःखमपनीतं महाद्युते
दिष्ट्या वर्धामहे सर्वे दिष्ट्या शान्तः पुरोचनः । दिष्ट्या मम परं दुःखमपनीतं महाद्युते ॥
Verse 7
वैशम्पायन उवाच ततो जगाम विदुरो धृतराष्ट्रस्य शासनात् | सकाशं यज्ञसेनस्य पाण्डवानां च भारत
वैशम्पायन उवाच— ततो जगाम विदुरो धृतराष्ट्रस्य शासनात् । सकाशं यज्ञसेनस्य पाण्डवानां च भारत ॥
Verse 8
समुपादाय रत्नानि वसूनि विविधानि च । द्रौपद्या: पाण्डवानां च यज्ञसेनस्य चैव ह
समुपादाय रत्नानि वसूनि विविधानि च । द्रौपद्याः पाण्डवानां च यज्ञसेनस्य चैव ह ॥
Verse 9
तत्र गत्वा स धर्मज्ञ: सर्वशास्त्रविशारद: | द्रुपदं न््यायतो राजन् संयुक्तमुपतस्थिवान्
तत्र गत्वा स धर्मज्ञः सर्वशास्त्रविशारदः । द्रुपदं न्यायतो राजन् संयुक्तमुपतस्थिवान् ॥
Verse 10
स चापि प्रतिजग्राह धर्मेण विदुरं तत: । चक्रतुश्व यथान्यायं कुशलप्रश्नसंविदम्
स चापि प्रतिजग्राह धर्मेण विदुरं ततः । चक्रतुश्च यथान्यायं कुशलप्रश्नसंविदम् ॥
Verse 11
ददर्श पाण्डवांस्तत्र वासुदेव॑ च भारत । स्नेहात् परिष्वज्य स तान् पप्रच्छानामयं तत:
ददर्श पाण्डवांस्तत्र वासुदेवञ्च भारत । स्नेहात् परिष्वज्य स तान् पप्रच्छानामयं ततः ॥
Verse 12
तैश्नाप्पमितबुद्धि: स पूजितो हि यथाक्रमम् | वचनाद् धृतराष्ट्रस्य स्नेहयुक्तं पुन: पुन:
तैश्चाप्यमितबुद्धिः स पूजितो हि यथाक्रमम् । वचनाद् धृतराष्ट्रस्य स्नेहयुक्तं पुनः पुनः ॥
Verse 13
पप्रच्छानामयं राजंस्ततस्तान् पाण्डुनन्दनान् । प्रददौ चापि रत्नानि विविधानि वसूनि च
पप्रच्छानामयं राजंस्ततस्तान् पाण्डुनन्दनान् । प्रददौ चापि रत्नानि विविधानि वसूनि च ॥
Verse 14
पाण्डवानां च कुन्त्याश्ष द्रौपद्याश्व विशाम्पते | द्रुपदस्य च पुत्राणां यथा दत्तानि कौरवै:
पाण्डवानां च कुन्त्याश्च द्रौपद्याश्च विशाम्पते । द्रुपदस्य च पुत्राणां यथा दत्तानि कौरवैः ॥
Verse 15
प्रोवाच चामितमतिः: प्रश्नितं विनयान्वितः । द्रुपदं पाण्डुपुत्राणां संनिधी केशवस्य च,अगाध बुद्धिवाले विदुरजी पाण्डवों तथा भगवान् श्रीकृष्णके समीप विनीतभावसे नम्रतापूर्वक बोले--
वैशम्पायन उवाच— अथामितमतिः विदुरः प्रश्नितं द्रुपदं विनयान्वितः प्रोवाच; पाण्डुपुत्राणां केशवस्य च संनिधौ।
Verse 16
विदुर उवाच राजजउ्छूणु सहामात्य: सपुत्रश्न वचो मम | धृतराष्ट्र: सपुत्रस्त्वां सहामात्य: सबान्धव:
विदुर उवाच— राजन्, सहामात्यः सपुत्रश्च मम वचः शृणु। धृतराष्ट्रः सपुत्रः सहामात्यः सबान्धवश्च पुनः पुनः प्रीत्या तव कुशलं परिपृच्छति।
Verse 17
अब्रवीत् कुशलं राजन् प्रीयमाण: पुन: पुन: । प्रीतिमांस्ते दृढे चापि सम्बन्धेन नराधिप
अब्रवीत् कुशलं राजन् प्रीयमाणः पुनः पुनः। प्रीतिमांस्ते दृढे चापि सम्बन्धेन नराधिप॥
Verse 18
ः्ड़ .. >मणणमममन्>-स+-त >>6र्थी नि 5. | कमी 8 ऋाध्णिर पक उडी "हा छा 7 कम क- आाए>> तथा भीष्म: शांतनव: कौरवै: सह सर्वश:ः । कुशल त्वां महाप्राज्ञ: सर्वतः परिपृच्छति
तथा भीष्मः शान्तनवः कौरवैः सह सर्वशः। कुशलं त्वां महाप्राज्ञ सर्वतः परिपृच्छति॥
Verse 19
भारद्वाजो महाप्राज्ञो द्रोण: प्रियसखस्तव । समाश्लेषमुपेत्य त्वां कुशलं परिपृच्छति,आपके प्रिय मित्र महाबुद्धिमान् भरद्वाजनन्दन द्रोणाचार्य भी (मन-ही-मन) आपको हृदयसे लगाकर कुशल पूछ रहे हैं
भारद्वाजो महाप्राज्ञो द्रोणः प्रियसखस्तव। समाश्लेषमुपेत्य त्वां कुशलं परिपृच्छति॥
Verse 20
धृतराष्ट्रश्न पाउ्चाल्य त्वया सम्बन्धमीयिवान् । कृतार्थ मन्यते55त्मानं तथा सर्वेडपि कौरवा:,पांचालनरेश! राजा धृतराष्ट्र आपके सम्बन्धी होकर अपने-आपको कृतार्थ मानते हैं। यही दशा समस्त कौरवोंकी है
विदुर उवाच— हे पाञ्चालनरेश! धृतराष्ट्रस्त्वया सह सम्बन्धं प्राप्यात्मानं कृतार्थं मन्यते; तथैव सर्वेऽपि कौरवा अपि तेनैव सम्बन्धेन कृतकृत्या इव मन्यन्ते।
Verse 21
न तथा राज्यसम्प्राप्तिस्तेषां प्रीतिकरी मता । यथा सम्बन्धकं प्राप्य यज्ञसेन त्ववा सह
न तेषां राज्यसम्प्राप्तिः प्रीतिकरी तथा मता, यथा यज्ञसेन! त्वया सह सम्बन्धलाभः सौभाग्यकरः।
Verse 22
एतद् विदित्वा तु भवान् प्रस्थापयतु पाण्डवान् । द्रष्ट हि पाण्डुपुत्रांश्व त्वरन्ति कुरवो भूशम्
एतद् विदित्वा भवान् पाण्डवान् प्रस्थापयतु; कुरवो हि पाण्डुपुत्रान् द्रष्टुं समागन्तुं च भूशम् आतुराः।
Verse 23
विप्रोषिता दीर्घकालमेते चापि नरर्षभा: | उत्सुका नगर द्रष्टे भविष्यन्ति तथा पृथा,दीर्घकालसे ये परदेशमें रह रहे हैं, अतः नरश्रेष्ठ पाण्डव तथा कुन्ती--सभी लोग अपना नगर देखनेके लिये उत्सुक हो रहे होंगे
विप्रोषिता दीर्घकालम् एते चापि नरर्षभाः; उत्सुका नगरं द्रष्टुं भविष्यन्ति तथा पृथा।
Verse 24
कृष्णामपि च पाज्चालीं सर्वा: कुरुवरस्त्रिय: । द्रष्टकामा: प्रतीक्षन्ते पुरं च विषयाश्व॒ न:
कृष्णामपि च पाञ्चालीं सर्वाः कुरुवरस्त्रियः; द्रष्टुकामाः प्रतीक्षन्ते पुरं च विषयाश्च नः।
Verse 25
स भवान् पाणए्जुपुत्राणामाज्ञापयतु मा चिरम् | गमन॑ सहदाराणामेतदत्र मतं मम,अतः आप पत्नीसहित पाण्डवोंको हस्तिनापुर चलनेके लिये शीघ्र आज्ञा दीजिये। इस विषयमें मेरी सम्मति यही है
विदुर उवाच—भवान् पाण्डुपुत्रान् मा चिरम् आज्ञापयतु; सहदारान् हस्तिनापुरं गन्तुम्। एतदत्र मम मतं निश्चयेन।
Verse 26
निसृष्टेषु त्वया राजन् पाण्डवेषु महात्मसु । ततोऊ हं प्रेषयिष्यामि धृतराष्ट्रस्य शीघ्रगान् । आगमिष्यन्ति कौन्तेया: कुन्ती च सह कृष्णया
विदुर उवाच—राजन्, त्वया महात्मसु पाण्डवेषु निसृष्टेषु, ततः अहं धृतराष्ट्रस्य समीपं शीघ्रगान् दूतान् प्रेषयिष्यामि। आगमिष्यन्ति कौन्तेयाः कुन्ती च सह कृष्णया हस्तिनापुरम् इति।
Verse 204
इस प्रकार श्रीमहाभारत आदिपर्वके अन्तर्गत विदुरागमन-राज्यलम्भपर्वमें विदुरवाक्यविषयक दो सौ चौथा अध्याय पूरा हुआ
इति श्रीमहाभारते आदिपर्वणि विदुरागमनराज्यलम्भपर्वणि विदुरवाक्यविषये चतुर्दशोत्तरद्विशततमोऽध्यायः समाप्तः।
Verse 205
इति श्रीमहा भारते आदिपर्वणि विदुरागमनराज्यलम्भपर्वणि विदुरद्रुपदसंवादे पज्चाधिकद्विशततमो 5 ध्याय:
इति श्रीमहाभारते आदिपर्वणि विदुरागमनराज्यलम्भपर्वणि विदुरद्रुपदसंवादे पञ्चाधिकद्विशततमोऽध्यायः समाप्तः।
Frequently Asked Questions
Arjuna must reconcile two obligations: immediate rājadharma (protecting a brāhmaṇa and restoring stolen property) and strict compliance with a private procedural pact after he enters a restricted royal space, creating a conflict between situational necessity and rule fidelity.
The chapter teaches that dharma is sustained by credibility: protection of the distressed must be prompt, and commitments must not be eroded by convenient reinterpretation; ethical authority is shown through willingness to bear the cost of one’s own rules.
No explicit phalaśruti is stated; the chapter functions as implicit meta-commentary by dramatizing how adherence to satya and prāyaścitta preserves social trust and the moral standing of rulers within the epic’s broader framework of dharma.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.