Adhyaya 204
Tilottamā, Sunda–Upasunda, and the Pāṇḍava Samaya (Ādi Parva 204)
Upa-parva: Draupadī-Svayaṃvara and Pāṇḍava Samaya (Tilottamā–Sunda-Upasunda Exemplum)
Nārada recounts that the daitya-brothers Sunda and Upasunda, after subduing the earth and extracting treasures, live in unopposed pleasure. While enjoying revelry in the Vindhya region, they see Tilottamā gathering flowers; intoxicated and desire-driven, each seizes one of her hands and claims exclusive right. Anger escalates into armed confrontation; they strike one another with maces and fall dead, causing their followers to flee in fear. Brahmā arrives with gods and sages to honor Tilottamā, grants her a boon and declares her unassailable in beauty; he then restores governance to Indra and returns to Brahmaloka. Nārada applies the exemplum as counsel to the Pāṇḍavas: they must avoid division concerning Draupadī. Vaiśaṃpāyana concludes that the Pāṇḍavas, in Nārada’s presence, establish a rule: whoever intrudes upon another while seated with Draupadī must live twelve years in the forest as a celibate; thereafter they maintain mutual non-interference.
Chapter Arc: धृतराष्ट्र के सम्मुख विदुर, भीष्म और द्रोण के पूर्वोक्त हित-वचनों का समर्थन करते हुए निर्भीकता से कहते हैं कि राजा को बान्धवों द्वारा ‘श्रेयो’ ही सुनना चाहिए—प्रिय नहीं, सत्य। → विदुर धृतराष्ट्र को स्मरण कराते हैं कि भीष्म- द्रोण ने जो हित कहा, उसे कर्ण ‘हित’ नहीं मानता; और राजा के पास ऐसा कोई समर्थ पुरुष नहीं जो अर्जुन-भीम जैसे सिंहों से बढ़कर हो। पाण्डव-पक्ष की शक्ति—भीम का अतुल बल, कृष्ण का मन्त्रित्व, बलराम-सात्यकि का पक्ष—एक-एक कर उजागर होती जाती है। → विदुर का निर्णायक निष्कर्ष: ‘यतः कृष्णस्ततः सर्वे, यतः कृष्णस्ततो जयः’—जहाँ कृष्ण हैं, वहीं समस्त सामर्थ्य और विजय है; अतः दुर्योधन के अपराध से राज्य-प्रजा का विनाश निश्चित है, यदि अभी भी नीति न बदली। → विदुर धृतराष्ट्र को अंतिम बार चेताते हैं कि वे गुणवान होकर भी पुत्रमोह में फँसकर कुल-क्षय का कारण न बनें; भीष्म-द्रोण की सम्मति स्वीकार कर शान्ति-मार्ग अपनाएँ। → धृतराष्ट्र क्या विदुर की कठोर-हितकारी वाणी स्वीकार करेंगे, या दुर्योधन के पक्ष में रहकर अनिवार्य विनाश की ओर बढ़ेंगे?
Shlokas
Verse 1
अफत--#क+ चतुर्राधिकद्विशततमो< ध्याय: विदुरजीकी सम्मति--द्रोण और भीष्मके वचनोंका ही समर्थन विदुर उवाच राजन् निःसंशयं श्रेयो वाच्यस्त्वमसि बान्धवै: । न त्वशुश्रूषमाणे वै वाक््यं सम्प्रतितिष्ठति
विदुर उवाच—राजन्, निःसंशयं श्रेयो वाच्यस्त्वमसि बान्धवैः। न त्वशुश्रूषमाणे वै वाक्यं सम्प्रतितिष्ठति॥
Verse 2
प्रियं हितं च तद् वाक्यमुक्तवान् कुरुसत्तम: । भीष्म: शांतनवो राजन प्रतिगृह्नासि तन्न च
विदुर उवाच—राजन्, कुरुसत्तमः शान्तनवो भीष्मः प्रियं हितं च वाक्यम् उक्तवान्; तत् त्वं न प्रतिगृह्णासि।
Verse 3
तथा द्रोणेन बहुधा भाषितं हितमुत्तमम् । तच्च राधासुत: कर्णो मनन््यते न हित॑ तव
तथा द्रोणेन बहुधा हितमुत्तमं भाषितम्; तत् च राधासुतः कर्णो तव हितं न मन्यते, राजन्।
Verse 4
चिन्तयंश्व न पश्यामि राजंस्तव सुद्दत्तमम् । आशभ्यां पुरुषसिंहा भ्यां यो वा स्यात् प्रज्याधिक:
चिन्तयन् अपि न पश्यामि, राजन्, तव सुदृढतमम्; इमाभ्यां पुरुषसिंहाभ्यां यो वा स्यात् प्रज्ञाधिकः।
Verse 5
इमौ हि वृद्धौ वयसा प्रज्ञया च श्रुतेन च । समौ च त्वयि राजेन्द्र तथा पाण्डुसुतेषु च
इमौ हि वृद्धौ वयसा प्रज्ञया च श्रुतेन च; समौ च त्वयि राजेन्द्र तथा पाण्डुसुतेषु च।
Verse 6
धर्मे चानवरौ राजन् सत्यतायां च भारत । रामाद् दाशरथेश्वैव गयाच्चैव न संशय:,भरतवंशी नरेश! ये दोनों धर्म और सत्यवादितामें दशरथनन्दन श्रीराम तथा राजा गयसे कम नहीं हैं। मेरा यह कथन सर्वथा संशयरहित है
धर्मे चानवरौ राजन् सत्यतायां च भारत; रामाद् दाशरथेश्चैव गयाच्चैव न संशयः।
Verse 7
न चोक्तवन्तावश्रेय: पुरस्तादपि किंचन । न चाप्यपकृतं किंचिदनयोर्लक्ष्यते त्वयि
न चोक्तवन्तावश्रेयः पुरस्तादपि किञ्चन । न चाप्यपकृतं किञ्चिदनयोर्लक्ष्यते त्वयि ॥
Verse 8
तावुभौ पुरुषव्याप्रावनागसि नृपे त्वयि । न मन्त्रयेतां त्वच्छेय: कथं सत्यपराक्रमौ
तावुभौ पुरुषव्याप्रावनागसि नृपे त्वयि । न मन्त्रयेतां त्वच्छ्रेयः कथं सत्यपराक्रमौ ॥
Verse 9
प्रज्ञावन्ती नरश्रेष्ठावस्मिललोके नराधिप । त्वन्निमित्तमतो नेमौ किंचिज्जिद्यां वदिष्यत:,नरेश्वर! ये दोनों इस लोकमें नरश्रेष्ठ और बुद्धिमान हैं, अतः आपके लिये ये कोई कुटिलतापूर्ण बात नहीं कहेंगे
प्रज्ञावन्ती नरश्रेष्ठावस्मिँल्लोके नराधिप । त्वन्निमित्तमतो नेमौ किञ्चिज्जिह्मं वदिष्यतः ॥
Verse 10
इति मे नैछिकी बुद्धिर्वर्ततेि कुरुनन्दन । न चार्थहेतोर्धर्मज्ञौ वक्ष्यत: पक्षसंश्रितम्
इति मे नैष्ठिकी बुद्धिर्वर्तते कुरुनन्दन । न चार्थहेतोर्धर्मज्ञौ वक्ष्यतः पक्षसंश्रितम् ॥
Verse 11
एतद्धि परम श्रेयो मन्ये5हं तव भारत । दुर्योधनप्रभूतय: पुत्रा राजन् यथा तव
एतद्धि परमं श्रेयो मन्येऽहं तव भारत । दुर्योधनप्रभृतयः पुत्रा राजन् यथा तव ॥ तथा पाण्डवाः पुत्रा एव तव नात्र संशयः । ये तु न विदुः तत्त्वं मन्त्रिणोऽन्ये वदन्ति चेत् ॥ पाण्डवानामहितं राजन् न ते श्रेयः प्रपश्यति । यदि ते हृदि पक्षपातः पुत्रेषु विशेषतः ॥ तं प्रकाशयितुमिच्छन्ति ये लोकस्य पुरः स्थिताः । न ते हितकरा राजन् नूनं ते तव भारत ॥
Verse 12
तथैव पाण्डवेयास्ते पुत्रा राजन् न संशय: । तेषु चेदहितं किंचिन्मन्त्रयेयुरतद्विद:
तथैव पाण्डवेयास्ते पुत्रा राजन् न संशयः । तेषु चेदहितं किञ्चिन्मन्त्रयेयुरतद्विदः ॥ यद्ये केचिदमन्त्रिणोऽतद्विदो मन्त्रिणस्त्वां पाण्डवानामहिताय प्रेरयेयुः, तेषां मन्त्रिणां तव हितं विशेषेण न प्रपश्यन्तीति वक्तव्यम् ॥
Verse 13
मन्त्रिणस्ते न च श्रेय: प्रपश्यन्ति विशेषत: । अथ ते हृदये राजन् विशेष: स्वेषु वर्तते । अन्तरस्थं विवृण्वाना: श्रेय: कुर्युर्न ते ध्रुवम्
मन्त्रिणस्ते न च श्रेयः प्रपश्यन्ति विशेषतः । अथ ते हृदये राजन् विशेषः स्वेषु वर्तते । अन्तरस्थं विवृण्वानाः श्रेयः कुर्युर्न ते ध्रुवम् ॥
Verse 14
एतदर्थमिमौ राजन् महात्मानौ महाद्युती । नोचतुर्विवृतं किंचिन्न होष तव निश्चय:
एतदर्थमिमौ राजन् महात्मानौ महाद्युती । नोचतुर्विवृतं किञ्चिन्न होष तव निश्चयः ॥
Verse 15
यच्चाप्यशक्यतां तेषामाहतु: पुरुषर्षभौ । तत् तथा पुरुषव्याप्र तव तद् भद्रमस्तु ते,इन पुरुषशिरोमणियोंने जो पाण्डवोंके अजेय होनेकी बात बतायी है, वह बिलकुल ठीक है। पुरुषसिंह! आपका कल्याण हो
यच्चाप्यशक्यतां तेषामाहतुः पुरुषर्षभौ । तत् तथा पुरुषव्याघ्र तव तद् भद्रमस्तु ते ॥
Verse 16
कथं हि पाण्डव: श्रीमान् सव्यसाची धनंजय: । शक्यो विजेतुं संग्रामे राजन् मघवतापि हि
कथं हि पाण्डवः श्रीमान् सव्यसाची धनंजयः । शक्यो विजेतुं संग्रामे राजन् मघवतापि हि ॥
Verse 17
भीमसेनो महाबाहुर्नागायुतबलो महान् | कथं सम युधि शक््येत विजेतुममरैरपि,दस हजार हाथियोंके समान महान् बलवान् महाबाहु भीमसेनको युद्धमें देवता भी कैसे जीत सकते हैं?
भीमसेनो महाबाहुर्नागायुतबलो महान् । कथं समे युधि शक्येत विजेतुममरैरपि ॥
Verse 18
तथैव कृतिनौ युद्धे यमौ यमसुताविव । कथं विजेतुं शक््यौ तौ रणे जीवितुमिच्छता
तथैव कृतिनौ युद्धे यमौ यमसुताविव । कथं विजेतुं शक्यौ तौ रणे जीवितुमिच्छता ॥
Verse 19
यस्मिन् धृतिरनुक्रोश: क्षमा सत्यं पराक्रम: । नित्यानि पाण्डवे ज्येष्ठे स जीयेत रणे कथम्
यस्मिन् धृतिरनुक्रोशः क्षमा सत्यं पराक्रमः । नित्यानि पाण्डवे ज्येष्ठे स जीयेत रणे कथम् ॥
Verse 20
येषां पक्षधरो रामो येषां मन्त्री जनार्दन: । कि नु तैरजितं संख्ये येषां पक्षे च सात्यकि:
येषां पक्षधरो रामो येषां मन्त्री जनार्दनः । किं नु तैरजितं संख्ये येषां पक्षे च सात्यकिः ॥
Verse 21
ट्रुपद: श्वशुरो येषां येषां श्यालाश्व पार्षता: । धृष्टद्युम्नमुखा वीरा भ्रातरो द्रुपदात्मजा:
द्रुपदः श्वशुरो येषां येषां श्यालाश्च पार्षताः । धृष्टद्युम्नमुखा वीरा भ्रातरो द्रुपदात्मजाः ॥
Verse 22
सो<5शकक््यतां च विज्ञाय तेषामग्रे च भारत । दायाद्यतां च धर्मेण सम्यक् तेषु समाचर
विदुर उवाच—भारत, तेषां रणभूमौ दुर्जयत्वं विज्ञाय, तथा च पूर्वं तेषां पितुः राज्याधिकारं स्मृत्वा, धर्मेण तान् दायादान् सम्यग् अभ्युपगम्य, तेषु यथोचितं मान्यतया सद्व्यवहारं कुरु।
Verse 23
इदं निर्दिष्टमयश: पुरोचनकृतं महत् | तेषामनुग्रहेणाद्य राजन् प्रक्षालयात्मन:
विदुर उवाच—राजन्, पुरोचनकृतं महद् एतद् अयशः सर्वत्र प्रथितं तव नाम मलिनीकृतवान्। अद्य पाण्डवान् अनुगृह्य तं कलङ्कं प्रक्षालय स्वयम्।
Verse 24
तेषामनुग्रहश्चायं सर्वेषां चैव न: कुले । जीवितं च परं श्रेय: क्षत्रस्यथ च विवर्धनम्
विदुर उवाच—एष तेषामनुग्रहः अस्माकं कुलस्य सर्वेषां जीवनरक्षणं, परमं श्रेयः, तथा क्षत्रियस्य तेजोवृद्धिं च करिष्यति।
Verse 25
ट्रुपदो5पि महान् राजा कृतवैरश्न नः पुरा । तस्य संग्रहणं राजन् स्वपक्षस्य विवर्धनम्
विदुर उवाच—राजन्, द्रुपदोऽपि महान् राजा; पूर्वं चास्माभिः सह तस्य वैरं जातम्। तस्मात् तस्य सङ्ग्रहणं मित्रभावेन स्वपक्षस्य विवर्धनं भवेत्।
Verse 26
बलवन्तश्न दाशार्हा बहवश्न विशाम्पते । यत: कृष्णस्ततः सर्वे यतः कृष्णस्ततो जय:
विदुर उवाच—विशाम्पते, दाशार्हा बहवो बलवन्तश्च। यतः कृष्णस्ततः सर्वे; यतः कृष्णस्ततो जयः।
Verse 27
यच्च साम्नैव शक्येत कार्य साधयितुं नूप । को दैवशप्तस्तत् कार्य विग्रहेण समाचरेत्
विदुर उवाच—महाराज, यच्च साम्नैव शक्येत कार्यं साधयितुं नृप। को दैवशप्तस्तत्कर्म विग्रहेण समाचरेत्॥
Verse 28
श्रुत्वा च जीवत: पार्थान् पौरजानपदा जना: । बलवदू दर्शने हृष्टास्तेषां राजन् प्रियं कुरू
श्रुत्वा च जीवतः पार्थान् पौरजानपदा जनाः। बलवद् दर्शने हृष्टास्तेषां राजन् प्रियं कुरु॥
Verse 29
दुर्योधनश्व कर्णश्व शकुनिश्चापि सौबल: । अधर्मयुक्ता दुष्प्रज्ञा बाला मैषां वच: कृथा:,दुर्योधन, कर्ण और सुबलपुत्र शकुनि--ये अधर्मपरायण, खोटी बुद्धिवाले और मूर्ख हैं; अतः इनका कहना न मानिये
दुर्योधनश्च कर्णश्च शकुनिश्चापि सौबलः। अधर्मयुक्ता दुष्प्रज्ञा बाला मा एषां वचः कृथाः॥
Verse 30
उक्तमेतत् पुरा राजन् मया गुणवतस्तव । दुर्योधनापराधेन प्रजेयं वै विनड्क्ष्यति,भूपाल! आप गुणवान् हैं। आपसे तो मैंने पहले ही यह कह दिया था कि दुर्योधनके अपराधसे निश्चय ही यह समस्त प्रजा नष्ट हो जायगी
उक्तमेतत्पुरा राजन् मया गुणवतस्तव। दुर्योधनापराधेन प्रजैषा वै विनङ्क्ष्यति॥
Verse 203
इस प्रकार श्रीमहाभारत आदिपर्वके अन्तर्गत विदुरागमन-राज्यलम्भपर्वमें द्रोणवाक्यविषयक दो सौ तीसरा अध्याय पूरा हुआ
इति श्रीमहाभारते आदिपर्वणि विदुरागमन-राज्यलम्भपर्वणि द्रोणवाक्यविषये त्रयोदशाधिकद्विशततमोऽध्यायः समाप्तः॥
Verse 204
इति श्रीमहाभारते आदिपर्वणि विदुरागमनराज्यलम्भपर्वणि विदुरवाक्ये चतुरधिकद्विशततमो<ध्याय:
इति श्रीमहाभारते आदिपर्वणि विदुरागमनराज्यलम्भपर्वणि विदुरवाक्ये चतुरधिकद्विशततमोऽध्यायः।
Frequently Asked Questions
The dilemma is how to prevent fraternal unity from collapsing under exclusive possessiveness: the narrative contrasts cooperative power with the risk that unchecked desire can convert shared prosperity into rivalry and self-harm.
Desire (kāma), when unregulated by restraint and agreed norms, becomes a catalyst for conflict; sustainable harmony requires explicit boundaries, self-control, and accountability mechanisms that protect relationships and social order.
Rather than a formal phalaśruti, the chapter provides applied meta-commentary: Nārada converts the exemplum into prescriptive guidance, and the Pāṇḍavas institutionalize it as a samaya with a defined disciplinary outcome, signaling the epic’s emphasis on practice over mere narration.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.