Adhyaya 195
Bhīṣma’s Counsel on Reconciliation and Partition (भीष्मोपदेशः—संधि-राज्यविभागविचारः)
Upa-parva: Sambhava Parva (Genealogies and Political Preconditions)
Chapter 195 records Bhīṣma addressing Dhṛtarāṣṭra and, by implication, Duryodhana, articulating a courtly ethics of conflict-avoidance with the Pāṇḍavas. He asserts impartial regard for Pāṇḍu equal to Dhṛtarāṣṭra and frames Kuntī’s sons as to be protected like Gāndhārī’s. The discourse argues that the realm is ancestral to both lines; therefore, negotiated settlement is preferable to escalation. Bhīṣma recommends granting the Pāṇḍavas half the kingdom “madhureṇa” (through conciliatory means), presenting this as beneficial to all (sarvajana-hita) and as reputational risk management: injustice yields collective harm and personal disrepute (akīrti). He elevates kīrti as a ruler’s enduring capital, claiming life without reputation is fruitless. The chapter also contrasts public attribution of blame (Purocana versus Duryodhana), urging alignment with Kuru-appropriate dharma and the precedent of forebears. The closing insistence reiterates: if dharma, affection for elders, and security are valued, a fair share must be allotted to the Pāṇḍavas.
Chapter Arc: यज्ञ, अतिथि-सत्कार और ‘इष्ट–पूर्त’ के विधान का स्मरण कराते हुए कथा एक धर्म-परिभाषा से आरम्भ होती है—मानो विवाह-प्रसंग के भीतर ही धर्म का तराजू रख दिया गया हो। → त्रुपद के यहाँ व्यास का सत्कार होता है; सभा में श्रेष्ठ आसन बिछते हैं। फिर मधुर वाणी से त्रुपद द्रौपदी-विवाह के विषय में प्रश्न उठाते हैं—एक ही स्त्री का पाँच भाइयों से विवाह लोक-वेध-विरोधी प्रतीत होता है, तो इसका धर्म क्या है? → व्यास ‘धर्म की सूक्ष्मता’ का उद्घोष करते हैं—यह विषय इतना गहन है कि धर्म-अधर्म का निश्चय सहज नहीं; पूर्व महात्माओं ने भी ऐसा आचरण सामान्यतः नहीं किया, पर विद्वान को उतावले निर्णय से बचना चाहिए। इसी क्षण सभा का केन्द्र ‘विवाह’ से हटकर ‘धर्म-मीमांसा’ बन जाता है। → व्यास त्रुपद को वह प्राचीन आख्यान/न्याय सुनाने लगते हैं जिसके अनुसार ‘बहूनाम् एकपत्नीता’ (अनेक पुरुषों की एक पत्नी) का धर्म-समर्थन/व्याख्या संभव है—और इस प्रकार द्रौपदी के पंच-पति-धर्म का आधार परम्परा में स्थापित किया जाता है। → व्यास द्वारा कही जाने वाली वह विस्तृत कथा/पूर्ववृत्त—जिससे यह अपवाद-धर्म सिद्ध होता है—आगे के प्रसंगों में पूर्ण रूप से खुलता है।
Shlokas
Verse 1
> स्मृतियोंमें इष्ट और पूर्तका परिचय इस प्रकार दिया गया है-- अन्निहोत्रं तपः सत्यं वेदानां चानुपालनम् | आतिथ्य॑ वैश्वदेवं च इष्टमित्यभिधीयते ।।
स्मृतिषु इष्टपूर्तयोर्भेदः एवं निरूपितः— अग्निहोत्रं तपः सत्यं वेदानां चानुपालनम्। आतिथ्यं वैश्वदेवं च इष्टमित्यभिधीयते॥ वापीकूपतडागादि देवतायतनानि च। अन्नप्रदानमारामाः पूर्तमित्यभिधीयते॥ अत्र श्रुतिवचनं प्रसिद्धम्— “एकस्य बह्व्यो जायाः भवन्ति, नैकस्यै बहवः सहपतयः” इति। ततः पाण्डवाः सर्वे महायशाः पाञ्चालश्च नृपो द्रुपदः प्रत्युत्थाय महात्मानं कृष्णद्वैपायनं व्यासं सर्वेऽभ्यवादयन्।
Verse 2
प्रतिनन्द्य स तां पूजां पृष्टवा कुशलमन्ततः । आसने काज्चने शुद्धे निषसाद महामना:
प्रतिनन्द्य स तां पूजां पृष्ट्वा कुशलमन्ततः। आसने काञ्चने शुद्धे निषसाद महामनाः॥
Verse 3
अनुज्ञातास्तु ते सर्वे कृष्णेनामिततेजसा । आसजनेषु महार्लेंषु निषेदुर्द्धिपदां वरा:,फिर अमित-तेजस्वी व्यासजीकी आज्ञा पाकर वे सभी नरश्रेष्ठ बहुमूल्य आसनोंपर बैठे
अनुज्ञातास्तु ते सर्वे कृष्णेनामिततेजसा। आसनेषु महार्हेषु निषेदुर्द्विपदां वराः॥
Verse 4
ततो मुहूर्तान्मधुरां वाणीमुच्चार्य पार्षत: । पप्रच्छ त॑ महात्मान द्रौपद्यर्थ विशाम्पते
ततो मुहूर्तान्मधुरां वाणीमुच्चार्य पार्षतः । पप्रच्छ तं महात्मानं द्रौपद्यर्थे विशाम्पते—राजन्, कथमेकैव स्त्री बहूनां धर्मपत्नी भवेत्, यथा संकरदोषो न स्यात्? एतत् सर्वं धर्मतः स्पष्टं यथातथं मे ब्रूहीति ॥
Verse 5
कथमेका बहूनां स्याद् धर्मपत्नी न संकर: । एतन्मे भगवान् सर्व प्रत्रवीतु यथातथम्
कथमेका बहूनां स्याद् धर्मपत्नी न संकरः । एतन्मे भगवान् सर्वं प्रब्रवीतु यथातथम् ॥
Verse 6
व्यास उवाच अस्मिन् धर्मे विप्रलब्धे लोकवेदविरोधके । यस्य यस्य मतं यद् यच्छोतुमिच्छामि तस्य तत्
व्यास उवाच—अस्मिन् धर्मे विप्रलब्धे लोकवेदविरोधके । यस्य यस्य मतं यद् यत् श्रोतुमिच्छामि तस्य तत् ॥
Verse 7
दुपद उवाच अधर्मो5यं मम मतो विरुद्धो लोकवेदयो: । न होका विद्यते पत्नी बहूनां द्विजसत्तम
द्रुपद उवाच—अधर्मोऽयं मम मतो विरुद्धो लोकवेदयोः । न लोके विद्यते पत्नी बहूनां द्विजसत्तम ॥
Verse 8
न चाप्याचरित: पूर्वरयं धर्मो महात्मभि: । न चाप्यधर्मो विद्वद्धिश्षरितव्य:ः कथंचन
न चाप्याचरितः पूर्वैरयं धर्मो महात्मभिः । न चाप्यधर्मो विद्वद्भिः कर्तव्यः कथंचन ॥
Verse 9
ततो<हं न करोम्येनं व्यवसायं क्रियां प्रति । धर्म: सदैव संदिग्ध: प्रतिभाति हि मे त्वयम्
द्रुपद उवाच—ततोऽहं न करोम्येनं व्यवसायं क्रियां प्रति। धर्मः सदैव संदिग्धः प्रतिभाति हि मे त्वया॥
Verse 10
धष्टहुम्न उवाच यवीयस: कथ॑ भार्या ज्येष्ठो भ्राता द्विजर्षभ | ब्रह्मन् समभिवर्तेत सवृत्त: संसतपोधन
धृष्टद्युम्न उवाच—यवीयसः कथं भार्या ज्येष्ठो भ्राता द्विजर्षभ। ब्रह्मन् समभिवर्तेत सवृत्तः संसतपोधन॥
Verse 11
न तु धर्मस्य सूक्ष्मत्वाद् गतिं विद्य कथंचन । अधर्मो धर्म इति वा व्यवसायो न शक््यते
न तु धर्मस्य सूक्ष्मत्वाद्गतिं विद्मः कथंचन। अधर्मो धर्म इति वा व्यवसायो न शक्यते॥ ब्रह्मन् न शक्नुमः कर्तुं सम्मतिं तेन कर्हिचित्। कृष्णा पञ्चानां धर्मपत्नी भवत्विति कथंचन॥
Verse 12
कर्तुमस्मद्विधै््रह्मूंस्ततो5यं न व्यवस्यते । पज्चानां महिषी कृष्णा भवत्विति कथंचन
कर्तुमस्मद्विधैर्ब्रह्मंस्ततोऽयं न व्यवस्यते। पञ्चानां महिषी कृष्णा भवत्विति कथंचन॥
Verse 13
युधिछिर उवाच न मे वागनृतं प्राह नाधर्मे धीयते मतिः । वर्तते हि मनो मे5त्र नैषो5धर्म: कथंचन
युधिष्ठिर उवाच—न मे वागनृतं प्राह नाधर्मे धीयते मतिः। वर्तते हि मनो मेऽत्र नैषोऽधर्मः कथंचन॥
Verse 14
श्रूयते हि पुराणेडपि जटिला नाम गौतमी । ऋषीनध्यासितवती सप्त धर्मभूतां वरा
युधिष्ठिर उवाच—श्रूयते हि पुराणेष्वपि गौतमगोत्रसमुद्भवा जटिला नाम धर्मात्मनामग्र्या कन्या, या सप्तर्षीन् पतित्वेन जग्राह। तस्मादस्य विवाहस्य विषये मम मनःप्रवृत्तिः कथञ्चिदपि धर्मविरुद्धा न भवति।
Verse 15
तथैव मुनिजा वार्क्षी तपोभिभर्भावितात्मन: । संगताभूद् दश भ्रातृनेकनाम्न: प्रचेतस:
तथैव कण्डुमुनेः सुता वार्क्षी तपोभिर्भावितात्मा दश प्रचेतसो भ्रातॄन् एकनामधेयान् सहोदरान् पतित्वेन संगता बभूव।
Verse 16
गुरोहि वचन प्राहुर्धर्म्य धर्मज्ञसत्तम । गुरूणां चैव सर्वेषां माता परमको गुरु:,धर्मज्ञोंमें श्रेष्ठ व्यासजी! गुरुजनोंकी आज्ञाको धर्मसंगत बताया गया है और समस्त गुरुओंमें माता परम गुरु मानी गयी है
युधिष्ठिर उवाच—गुरोर्वचनं धर्म्यं प्राहुर्धर्मज्ञसत्तम। गुरूणां च सर्वेषां माता परमको गुरुः।
Verse 17
सा चाप्युक्तवती वाचं भैक्षवद् भुज्यतामिति । तस्मादेतदहं मन्ये परं धर्म द्विजोत्तम
सा चाप्युक्तवती वाचं—भैक्षवद् भुज्यतामिति। तस्मादेतदहं मन्ये परं धर्मं द्विजोत्तम॥
Verse 18
कुन्त्युवाच एवमेतद् यथा प्राह धर्मचारी युधिष्ठिर: । अनृतान्मे भयं तीव्र मुच्येडहमनृतात् कथम्
कुन्त्युवाच—एवमेतद्यथा प्राह धर्मचारी युधिष्ठिरः। अनृतान्मे भयं तीव्रं मुच्येऽहमनृतात्कथम्॥
Verse 19
व्यास उवाच अनुृतान्मोक्ष्यसे भद्रे धर्मश्लैष सनातन: । नतु वक्ष्यामि सर्वेषां पा्चाल शृणु मे स्वयम्
व्यास उवाच—अनृतात् मोक्ष्यसे भद्रे; धर्मश्लैषः सनातनः। न तु वक्ष्यामि सर्वेषां; पाञ्चाल, शृणु मे स्वयम् एकान्ते॥
Verse 20
यथायं विहितो धर्मो यतश्चायं सनातन: । यथा च प्राह कौन्तेयस्तथा धर्मो न संशय:
यथायं विहितो धर्मो यतश्चायं सनातनः। यथा च प्राह कौन्तेयस्तथा धर्मो न संशयः॥
Verse 21
वैशम्पायन उवाच तत उत्थाय भगवान् व्यासो द्वैपायन: प्रभु: । करे गृहीत्वा राजानं राजवेश्म समाविशत्
वैशम्पायन उवाच—ततः उत्थाय भगवान् व्यासो द्वैपायनः प्रभुः। करे गृहीत्वा राजानं राजवेश्म समाविशत्॥
Verse 22
पाण्डवाश्वापि कुन्ती च धृष्टद्युम्नश्न पार्षत: । विविशोर्यत्र तत्रैव प्रतीक्षन्ते सम तावुभौ
पाण्डवाश्चापि कुन्ती च धृष्टद्युम्नश्च पार्षतः। विविशुर्यत्र तत्रैव प्रतीक्षन्ते समं तावुभौ॥
Verse 23
ततो द्वैपायनस्तस्मै नरेन्द्राय महात्मने । आचख्यौ तद् यथा धर्मो बहूनामेकपत्निता
ततो द्वैपायनस्तस्मै नरेन्द्राय महात्मने। आचख्यौ तद् यथा धर्मो बहूनामेकपत्निता॥
Verse 194
इस प्रकार श्रीमहाभारत आदिपरव॑के अन्तर्गत वैवाहिकपर्वमें वेदव्यायके आगमनसे सम्बन्ध रखनेवाला एक सौ चौरानबेवाँ अध्याय पूरा हुआ
इति श्रीमहाभारते आदिपर्वणि वैवाहिकपर्वान्तर्गतं वेदव्यासागमनसम्बद्धं चतुर्नवतितमोऽध्यायः समाप्यते। अनेनास्य विभागस्य औपचारिकी समाप्तिः सूच्यते, घटनाप्रवाहस्य चानन्तर्ये नूतनप्रसङ्गस्य प्रवृत्तिः प्रदर्श्यते।
Verse 195
इति श्रीमहा भारते आदिपर्वणि वैवाहिकपर्वणि व्यासवाक्ये पडञ्चनवत्यधिकशततमो< ध्याय:
इति श्रीमहाभारते आदिपर्वणि वैवाहिकपर्वणि व्यासवाक्ये पञ्चनवतितमोऽध्यायः समाप्तः।
Frequently Asked Questions
The dilemma is whether to pursue escalation against the Pāṇḍavas or to enact a lawful, stabilizing settlement—recognizing shared ancestral entitlement while preventing reputational and political deterioration.
Legitimacy and welfare in governance depend on dharma-aligned restraint: equitable treatment of kin, preference for saṃdhi over coercion, and the understanding that kīrti functions as a durable ethical constraint on rulers.
No formal phalaśruti is stated; the chapter’s meta-logic is reputational and civic: preserving kīrti is presented as the practical ‘fruit’ of dharmic conduct, while akīrti is framed as a form of social and political negation.