Adhyaya 180
Ādi Parva, Adhyāya 180 — Svayaṃvara-Virodha and Pāṇḍava Parākrama (Draupadī Episode)
Upa-parva: Svayaṃvara–Saṃrambha (Draupadī Svayaṃvara Aftermath Episode)
Vaiśaṃpāyana reports that when Drupada intends to give the maiden (Draupadī) to a brāhmaṇa (the successful contender in disguise), the assembled kings react with anger, interpreting the act as an affront to their status and to svayaṃvara convention. They articulate a rationale grounded in kṣatriya prerogative: selection in svayaṃvara is traditionally for kṣatriyas, and a brāhmaṇa is described as lacking adhikāra in this context. Some voices escalate toward punitive intent against Drupada, while another strand of argument introduces restraint: even if the brāhmaṇa acted from youth or greed, he should not be harmed, and the kings profess that their resources exist for brāhmaṇa welfare—framing non-violence toward brāhmaṇas as a dharmic boundary. The kings then surge forward armed, seeking to seize Drupada; Drupada, alarmed, seeks refuge among brāhmaṇas. As the kings advance like charging elephants, the Pāṇḍava brothers (notably Arjuna and Bhīma) move to resist them. Bhīma uproots a tree and wields it as an improvised weapon, standing near Arjuna in a defensive posture. Observing these extraordinary feats, Dāmodara (Kṛṣṇa) speaks to Halāyudha (Balarāma), identifying Arjuna by his distinctive bowmanship and Bhīma by his superhuman strength. Kṛṣṇa further infers the presence of the Pāṇḍavas and Pṛthā (Kuntī) as survivors of the lac-house fire; Balarāma expresses satisfaction upon hearing that their paternal aunt has been rescued along with the Kuru princes.
Chapter Arc: और्व ऋषि अपने भीतर धधकते क्रोध को ‘अरणि में छिपी अग्नि’ की तरह बताते हैं—वह व्यर्थ नहीं जाएगा, पर उसे किस दिशा में छोड़ा जाए, यही संकट है। → पितर (पूर्वज) और्व को रोकते हैं: क्रोध का निरर्थक प्रतिज्ञा बन जाना भी अधर्म है, और क्रोध को सह लेना भी तभी सार्थक है जब वह त्रिवर्ग (धर्म-अर्थ-काम) की रक्षा करे। वे स्मरण कराते हैं कि पाप को रोकने वाला यदि समर्थ होकर भी न रोके, तो वह भी उसी पाप का भागी होता है। और्व के भीतर न्याय-प्रतिशोध और लोक-रक्षा का द्वंद्व तीव्र होता जाता है। → और्व स्वीकार करते हैं कि उनका क्रोध लोकों को भस्म कर सकता है; वे स्वयं को ‘लोकानामीश्वर’ के समान समर्थ मानते हुए भी पितरों के वचन से बँधने को कठिन बताते हैं—और फिर निर्णायक क्षण में उस क्रोधाग्नि को बडवानल (समुद्र की अग्नि) के रूप में समुद्र में त्याग देते हैं, ताकि विनाश का वेग लोकों पर न टूटे। → क्रोध का ‘निष्फल’ होना नहीं, उसका ‘नियमन’ होता है: और्व प्रतिशोध की ऊर्जा को विश्व-विनाश से हटाकर एक नियंत्रित, दूरस्थ रूप में स्थापित करते हैं। पितरों की शिक्षा—पाप-निरोध, सामर्थ्य की जिम्मेदारी, और क्रोध का धर्म-संगत उपयोग—स्थिर हो जाती है।
Shlokas
Verse 1
जज बक। अकाल एकोनाशीरत्याधिेकशततमो< ध्याय: ऑऔर्व और पितरोंकी बातचीत तथा और्वका अपनी क्रोधाग्निको बडवानलरूपसे समुद्रमें त्यागना ऑर्व उवाच उक्तवानस्मि यां क्रोधात् प्रतिज्ञां पितरस्तदा । सर्वलोकविनाशाय न सा मे वितथा भवेत्
और्व उवाच—उक्तवानस्मि यां क्रोधात् प्रतिज्ञां पितरस्तदा। सर्वलोकविनाशाय न सा मे वितथा भवेत्॥
Verse 2
वृथारोषप्रतिज्ञो वै नाहं भवितुमुत्सहे । अनिस्तीर्णो हि मां रोषो देहेदग्निरिवारणिम्
और्व उवाच— वृथारोषप्रतिज्ञो वै नाहं भवितुमुत्सहे। अनिस्तीर्णो हि मां रोषो देहेदग्निरिवारणिम्॥
Verse 3
यो हि कारणत:ः क्रोध॑ संजातं क्षन्तुमर्हति । नालं स मनुज: सम्यक् त्रिवर्ग परिरक्षितुम्
और्व उवाच— यो हि कारणतः क्रोधं संजातं क्षन्तुमर्हति। नालं स मनुजः सम्यक् त्रिवर्गं परिरक्षितुम्॥
Verse 4
अशिष्टानां नियन्ता हि शिष्टानां परिरक्षिता । स्थाने रोष: प्रयुक्त: स्यान्नूपै: सर्वजिगीषुभि:
और्व उवाच— अशिष्टानां नियन्ता हि शिष्टानां परिरक्षिता। स्थाने रोषः प्रयुक्तः स्यान्नृपैः सर्वजिगीषुभिः॥
Verse 5
अश्रौषमहमूरुस्थो गर्भशय्यागतस्तदा । आसवं मातृवर्गस्थ भगूणां क्षत्रियैर्वथे
और्व उवाच— अश्रौषमहमूरुस्थो गर्भशय्यागतस्तदा। आसवं मातृवर्गस्थं भृगूणां क्षत्रियैर्वधे॥
Verse 6
संहारो हि यदा लोके भृगूणां क्षत्रियाधमै: । आगर्भोच्छेदनात् क्रान्तस्तदा मां मन्युराविशत्
और्व उवाच— संहारो हि यदा लोके भृगूणां क्षत्रियाधमैः। आगर्भोच्छेदनात् क्रान्तस्तदा मां मन्युराविशत्॥
Verse 7
सम्पूर्णकोशा: किल मे मातर: पितरस्तथा । भयात् सर्वेषु लोकेषु नाधिजग्मु: परायणम्
ऊर्व उवाच—सम्पूर्णकोशाः किल मे मातरः पितरस्तथा । भयात् सर्वेषु लोकेषु नाधिजग्मुः परायणम् ॥ तदा वसिष्ठादयः सर्वे मुनयस्तत्र मेनिरे । तेजसा दीप्यमानं वै द्वितीयमिव भास्करम् ॥
Verse 8
तान् भूगूणां यदा दारान् वक्रिन्नाभ्युपपद्यत । माता तदा दधारेयमूरुणैकेन मां शुभा
तान् भृगूणां यदा दारान् वक्रिन्नाभ्युपपद्यत । माता तदा दधारेयमूरुणैकेन मां शुभा ॥ ततः परमदुष्प्रापमन्यैः सत्रमुदारधीः । समापिपयिषुः सत्रं तमत्रिः समुपागमत् ॥
Verse 9
प्रतिषेद्धा हि पापस्य यदा लोकेषु विद्यते । तदा सर्वेषु लोकेषु पापकृन्नोपपद्यते
प्रतिषेद्धा हि पापस्य यदा लोकेषु विद्यते । तदा सर्वेषु लोकेषु पापकृन्नोपपद्यते ॥ तथा पुलस्त्यः पुलहः क्रतुश्चैव महाक्रतुः । तत्राजग्मुरमित्रघ्न रक्षसां जीवितेप्सया ॥
Verse 10
यदा तु प्रतिषेद्धारं पापों न लभते क्वचित् | तिष्ठन्ति बहवो लोकास्तदा पापेषु कर्मसु
यदा तु प्रतिषेद्धारं पापो न लभते क्वचित् । तिष्ठन्ति बहवो लोकास्तदा पापेषु कर्मसु ॥ पुलस्त्यस्तु वधात् तेषां रक्षसां भरतर्षभ । उवाचेदं वचः पार्थ पराशरमरिंदमम् ॥
Verse 11
जानन्नपि च यः पापं शक्तिमान् न नियच्छति । ईश: सन् सो$पि तेनैव कर्मणा सम्प्रयुज्यते
जानन्नपि च यः पापं शक्तिमान् न नियच्छति । ईशः सन् सोऽपि तेनैव कर्मणा सम्प्रयुज्यते ॥ कच्चित् तातापविषध्नं ते कच्चिन्नन्दसि पुत्रक । अजानतामदोषाणां सर्वेषां रक्षसां वधात् ॥
Verse 12
राजभिश्रेश्वरैश्वेव यदि वै पितरो मम । शक्तैर्न शकितास्त्रातुमिष्टं मत्वेह जीवितम्
और्व उवाच— यदि वै मम पितरो राजभिः श्रेष्ठैः शासकैश्च शक्तैरपि न रक्षिताः, अस्मिन् लोके सर्वेषां जीवितं प्रियं मन्यमानैः; तेनाहं सर्वेषु लोकेषु कुपितोऽस्मि। दण्डयितुं मे शक्तिरस्ति; अतः अस्मिन् विषये भवतां वचनं नानुवर्तितुं शक्नोमि। (वृद्धा ऊचुः)—वत्स! एवं महत् प्रजोच्छेदं कर्तुं न त्वमर्हसि। तात! एषा हिंसा तपस्विनां द्विजातीनां धर्मो न कदाचन दृष्टः।
Verse 13
अत एषामहं क़ुद्धो लोकानामी श्वरो हाहम् । भवतां च वचो नालमहं समभिवर्तितुम्
और्व उवाच— अत एषामहं क्रुद्धो लोकानामीश्वरः, हाहम्। भवतां च वचो नालमहं समभिवर्तितुम्। (वृद्धा ऊचुः)—शम एव परो धर्मस्तमाचर पराशर। अधर्मिष्ठः वरिष्ठः सन् कुरुषे त्वं पराशर॥
Verse 14
ममापि चेद् भवेदेवमी श्वरस्य सतो महत् | उपेक्षमाणस्य पुनर्लोकानां किल्बिषाद् भयम्
और्व उवाच— ममापि चेद् भवेदेवं ईश्वरस्य सतो महत्, उपेक्षमाणस्य पुनर्लोकानां किल्बिषाद् भयम्। शक्तिं चापि हि धर्मज्ञ नातिक्रान्तुमिहार्हसि; प्रजायाश्च ममोच्छेदं न चैवं कर्तुमर्हसि॥
Verse 15
यश्चायं मन्युजो मेडग्निलोकानादातुमिच्छति । दहेदेष च मामेव निगृहीत: स्वतेजसा
और्व उवाच— यश्चायं मन्युजोऽग्निर्लोकानादातुमिच्छति, दहेदेष च मामेव निगृहीतः स्वतेजसा। शापाद्धि शक्ते वासिष्ठ तदा तदुपपादितम्; आत्मजेन स दोषेण शक्तिनीत इतो दिवम्—न राक्षसानां दोषोऽत्र॥
Verse 16
भवतां च विजानामि सर्वलोकहितेप्सुताम् । तस्माद् विधध्व॑ यच्छेयो लोकानां मम चेश्वरा:
और्व उवाच— भवतां च विजानामि सर्वलोकहितेप्सुताम्; तस्माद् विधध्वं यच्छ्रेयो लोकानां मम चेश्वराः। (वृद्धा ऊचुः)—न हितं राक्षसः कश्चिच्छक्तो भक्षयितुं मुने; आत्मनैवात्मनस्तेन दृष्टो मृत्युस्तदाभवत्॥
Verse 17
पितर ऊचु. य एष मन्युजस्तेडग्निलोंकानादातुमिच्छति । अप्सु तं मुज्च भद्रं ते लोका हाप्सु प्रतिष्ठिता:
पितर ऊचुः—और्व! तव मन्युजः स एषोऽग्निः सर्वान् लोकान् ग्रसितुमिच्छति; तमप्सु विमुञ्च। भद्रं ते; लोका ह्याप्सु प्रतिष्ठिताः। अत्र निमित्तमात्रं पराशरो विश्वामित्रश्च, राजा कल्माषपादश्च; पितॄणां निधनं तु दैवमेव प्रधानम्। अद्यापि तव पिता शक्तिः स्वर्गमारुह्य तत्र मोदते।
Verse 18
आपोमया: सर्वरसा: सर्वमापोमयं जगत् | तस्मादप्सु विमुञ्चेम॑ क्रोधाग्निं द्विजसत्तम
और्व उवाच—आपोमयाः सर्वरसाः, सर्वमापोमयं जगत्। तस्मादप्सु विमुञ्चेमं क्रोधाग्निं द्विजसत्तम। ये च शक्त्यवराः पुत्रा वसिष्ठस्य महामुने, ते च सर्वे मुदा युक्ता मोदन्ते सहिता सुरैः।
Verse 19
अयं तिष्ठतु ते विप्र यदीच्छसि महोदधौ । मन्युजोग्निर्दहन्नापो लोका ह्यापोमया: स्मृता:
और्व उवाच—अयं तिष्ठतु ते विप्र यदीच्छसि महोदधौ। मन्युजोऽग्निर्दहन्नापो लोका ह्यापोमयाः स्मृताः। सर्वमेतद्वसिष्ठस्य विदितं वै महामुने। रक्षसां च समुच्छेदे यत् सत्रं तपस्विनाम्, तत्र त्वं निमित्तमात्रं; तस्मात् सत्रं विमुञ्च, भद्रं ते, समाप्तमिदमस्तु ते।
Verse 20
एवं प्रतिज्ञा सत्येयं तवानघ भविष्यति । न चैवं सामरा लोका गमिष्यन्ति पराभवम्
एवं प्रतिज्ञा सत्येयं तवानघ भविष्यति। न चैवं सामरा लोका गमिष्यन्ति पराभवम्। निमित्तभूतस्त्वं चात्र क्रतो वासिष्ठनन्दन; तत् सत्रं विमुञ्च, भद्रं ते, समाप्तमिदमस्तु ते।
Verse 21
वसिष्ठ उवाच ततस्तं क्रोधजं तात और्वोडग्निं वरुणालये । उत्ससर्ज स चैवाप उपयुद्धक्ते महोदधौ
वसिष्ठ उवाच—ततः स तं क्रोधजं तात और्वोऽग्निं वरुणालये उत्ससर्ज; स चाप उपयुङ्क्ते महोदधौ, ज्वलन्नेव च तिष्ठति। गन्धर्व उवाच—एवमुक्तः पुलस्त्येन वसिष्ठेन च धीमता, तदा समापयामास सत्रं शाक्तो महामुनिः।
Verse 22
महद्धयशिरो भूत्वा यत् तद् वेदविदो विदुः । तमग्निमुद्गिरद् वक्त्रात् पिबत्यापो महोदधौ
वसिष्ठ उवाच—यत् तद् वेदविदो विदुः, तन्महद्धयशिरो भूत्वा महोदधौ स्थितम्। तद्वक्त्रात् पावकं नित्यं उद्गिरन् महोदधिजलानि पिबति। अथ सर्वराक्षससत्राय सम्भृतं पावकं तदा उत्तरे हिमवत्पार्श्वे महावने उत्ससर्ज।
Verse 23
तस्मात् त्वमपि भद्ठं ते न लोकान् हन्तुमरहसि । पराशर परॉल्लोकान् जानउज्ञानवतां वर
तस्मात् त्वमपि भद्रं ते न लोकान् हन्तुमर्हसि। पराशर परलोकान् जानासि ज्ञानवतां वर। स तत्राद्यापि वह्निः पर्वणि पर्वणि दृश्यते, रक्षांसि वृक्षान् अश्मनश्च भक्षयन्।
Verse 178
इस प्रकार श्रीमहाभारत आदिपव॑के अन्तर्गत चैत्ररथपर्वमें और्वक्रोधनिवारण-विषयक एक सौ अठहत्तरवाँ अध्याय पूरा हुआ
इति श्रीमहाभारते आदिपर्वणि अन्तर्गतचैत्ररथपर्वणि और्वक्रोधनिवारणविषयकः अष्टसप्तत्यधिकशततमोऽध्यायः समाप्तः।
Verse 179
इति श्रीमहाभारते आदिपर्वणि चैत्ररथपर्वण्यौर्वोपाख्याने एकोनाशीत्यधिकशततमो< ध्याय:
इति श्रीमहाभारते आदिपर्वणि चैत्ररथपर्वण्यौर्वोपाख्याने एकोनाशीत्यधिकशततमोऽध्यायः।
Verse 180
इति श्रीमहाभारते आदिपर्वणि चैत्ररथपर्वण्यौवोपाख्याने अशीत्यधिकशततमो<ध्याय:
इति श्रीमहाभारते आदिपर्वणि चैत्ररथपर्वण्यौवोपाख्याने अशीत्यधिकशततमोऽध्यायः।
Frequently Asked Questions
The chapter stages a dharma-saṅkaṭa between enforcing kṣatriya protocol (svayaṃvara as a kṣatriya institution) and maintaining dharmic restraint toward brāhmaṇas (non-violability and reverence), even when political honor feels threatened.
The narrative implies that social order depends not only on asserting rights but also on limiting retaliation: dharma operates through boundaries (who may be punished, how far honor-claims may go) and through strategic recourse to legitimate protective institutions (śaraṇa among brāhmaṇas).
No explicit phalaśruti appears in the supplied verses; instead, the chapter functions as narrative meta-commentary by using recognition (Kṛṣṇa and Balarāma identifying the Pāṇḍavas) to signal the epic’s larger providential and dynastic continuity.