Adhyaya 179
Adi ParvaAdhyaya 17924 Verses

Adhyaya 179

अर्जुनस्य लक्ष्यवेधः (Arjuna’s Hitting of the Target at the Svayaṃvara)

Upa-parva: Svayaṃvara-Parva (Draupadī-svayaṃvara episode)

Vaiśaṃpāyana narrates the crowd’s reaction as the assembled kings withdraw from attempting the bow-task. Arjuna (Jishnu), rising from among the brahmins, advances toward the bow; spectators debate his capacity, some fearing public ridicule if a seemingly youthful ascetic fails, others inferring competence from his bearing and the latent power attributed to disciplined brahmins (brahma-tejas). Arjuna approaches with ritual composure—circumambulating, bowing, and then taking up the bow—before stringing it rapidly, selecting arrows, and striking the target so decisively that it falls, pierced cleanly. The arena responds with loud acclaim, celestial-like flower showers, and musical praise from bards and performers. Drupada becomes pleased and moves to support Arjuna. Yudhiṣṭhira withdraws promptly with the twins, maintaining operational discretion. Draupadī, seeing the target struck and Arjuna’s Indra-like presence, takes the garland and approaches him smiling; Arjuna accepts her, is honored by the brahmins, and exits the arena with Draupadī following—closing the public contest and initiating the new alliance.

Chapter Arc: भृगुवंशी ब्राह्मणी, जिनकी आँखें क्रोध से लाल हैं, राजाओं/क्षत्रियों के सामने और्व के उग्र संकल्प का रहस्य खोलती है—यह क्रोध केवल अपमान का नहीं, वंश-विनाश की स्मृति का ज्वालामुखी है। → वह बताती है कि क्षत्रियों ने भृगुओं के गर्भस्थ शिशुओं तक का संहार किया; उसी भयावह समय से उसने अपने ऊरु (जाँघ) में एक गर्भ को वर्षों तक धारण कर रखा—वही और्व है, जो अब तपोबल से समस्त लोकों के विनाश तक को उद्यत है। राजाओं की खोयी दृष्टि/अंधत्व और और्व का प्रतिशोध—दोनों एक ही क्रोध-धारा में बहते दिखते हैं। → ब्राह्मणी और्व से सीधे विनती करती है—‘क्षत्रियों को मत मारो; सात लोकों का भी संहार न करो; तपस्तेज को दूषित करने वाले उठे हुए क्रोध को त्याग दो।’ यह क्षण और्व के भीतर ‘न्याय’ बनाम ‘विनाश’ का निर्णायक द्वंद्व बन जाता है। → वसिष्ठ के कथनानुसार राजागण उस ‘ऊरुज’ (और्व) से प्रसाद माँगते हैं; और्व शान्त होता है। राजाओं को उनकी खोयी आँखें/दृष्टि पुनः प्राप्त होती है और वे लौट जाते हैं; भृगु-मुनि भी इसे ‘सर्वलोक-पराभव’ (समस्त लोकों के लिए संकट) टल जाने के रूप में देखते हैं। → और्व के भीतर प्रतिशोध की ज्वाला तो शान्त हुई, पर भृगुवंश की ‘अपचिति’ (प्रतिपूर्ति/प्रतिशोध) की आकांक्षा और तपोबल की दिशा आगे किस ओर मुड़ेगी—यह प्रश्न अगले प्रसंगों की छाया बनकर रह जाता है।

Shlokas

Verse 1

ऑपनआक्रात बछ। अ-काज जा अष्टस प्तरत्याधेकशततमो< ध्याय: पितरोंद्वारा और्वके क्रोधका निवारण ब्राह्मण्युवाच नाहं गृह्नामि वस्ताता दृष्टी्नास्मि रुषान्विता । अयं तु भार्गवो नूनमूरुज: कुपितो5चद्य व:

ब्राह्मण्युवाच—नाहं गृह्णामि वत्स ते दृष्टिं, न च त्वयि मम रोषोऽस्ति। अयं तु भार्गवो बालः, ममोरुजः, नूनमद्य युष्मासु कुपितोऽभवत्॥

Verse 2

तेन चक्षूंषि वस्ताता व्यक्त कोपान्महात्मना । स्मरता निहतान्‌ बन्धूनादत्तानि न संशय:

तेन महात्मना व्यक्तकोपेन, निहतान् बन्धून् स्मरता, वत्स, तव चक्षूंष्यादत्तानि—न संशयः॥

Verse 3

गर्भानपि यदा यूय॑ भृगूणां घ्नत पुत्रका: । तदायमूरुणा गर्भो मया वर्षशतं धृत:

यदा यूयं पुत्रकाः भृगूणां गर्भानपि घ्नथ, तदा मयायं गर्भः उरुणा वर्षशतं धृतः॥

Verse 4

षडड्रश्चाखिलो वेद इमं गर्भस्थमेव ह । विवेश भृगुवंशस्य भूय: प्रियचिकीर्षया,भूगुकुलका पुनः प्रिय करनेकी इच्छासे छहों अंगोंसहित सम्पूर्ण वेद इस बालकको गर्भमें ही प्राप्त हो गये थे

षडङ्गश्चाखिलो वेदः इमं गर्भस्थमेव ह विवेश; भृगुवंशस्य भूयः प्रियचिकीर्षया॥

Verse 5

सो<यं पितृवधाद्‌ व्यक्त क्रोधाद्‌ वो हन्तुमिच्छति । तेजसा तस्य दिव्येन चक्षूंषि मुषितानि व:

सोऽयं पितृवधाद् व्यक्तक्रोधाद् वो हन्तुमिच्छति। तस्य दिव्येन तेजसा चक्षूंषि मुषितानि वः॥

Verse 6

तमेव यूयं याचध्वमौर्व मम सुतोत्तमम्‌ । अयं व: प्रणिपातेन तुष्टो दृष्टी: प्रमोक्ष्यति

वसिष्ठ उवाच—तमेव यूयं याचध्वम् और्वं मम सुतोत्तमम्। अयं वः प्रणिपातेन तुष्टो दृष्टीनां प्रमोक्ष्यति॥

Verse 7

वसिष्ठ उवाच एवमुक्तास्तत: सर्वे राजानस्ते तमूरुजम्‌ । ऊचुः प्रसीदेति तदा प्रसादं च चकार स:

वसिष्ठ उवाच—एवमुक्तास्ततः सर्वे राजानस्ते तमूरुजम्। ऊचुः प्रसीदेति तदा प्रसादं च चकार सः॥

Verse 8

अनेनैव च विख्यातो नाम्ना लोकेषु सत्तम: । स ऑर्व इति विप्रर्षिरूरुं भित्तता व्यजायत,वे साधुशिरोमणि ब्रह्मर्षि अपनी माताका ऊरु भेदन करके उत्पन्न हुए थे, इसी कारण लोकमें “और्व” नामसे उनकी ख्याति हुई

अनेनैव च विख्यातो नाम्ना लोकेषु सत्तमः। स और्व इति विप्रर्षिरूरुं भित्त्वा व्यजायत॥

Verse 9

चक्षूंषि प्रतिलब्ध्वा च प्रतिजग्मुस्ततो नृपा: । भार्गवस्तु मुनिर्मेने सर्वतलोकपराभवम्‌

चक्षूंषि प्रतिलब्ध्वा च प्रतिजग्मुस्ततो नृपाः। भार्गवस्तु मुनिर्मेने सर्वलोकपराभवम्॥

Verse 10

स चक्रे तात लोकानां विनाशाय महामना: । सर्वेषामेव कार्त्स्न्येन मन: प्रवणमात्मन:,वत्स पराशर! उन महामना मुनिने समस्त लोकोंका पूर्णरूपसे विनाश करनेकी ओर अपना मन लगाया

स चक्रे तात लोकानां विनाशाय महामनाः। सर्वेषामेव कार्त्स्न्येन मनः प्रवणमात्मनः॥

Verse 11

इच्छन्नपचितिं कर्तु भूगूणां भूगुनन्दन: । सर्वलोकविनाशाय तपसा महतैधित:

इच्छन्नपचितिं कर्तुं भृगूणां भृगुनन्दनः । सर्वलोकविनाशाय तपसा महतैधितः ॥

Verse 12

तापयामास तॉल्लोकान्‌ सदेवासुरमानुषान्‌ । तपसोग्रेण महता नन्दयिष्यन्‌ पितामहान्‌

तापयामास तान् लोकान् सदेवासुरमानुषान् । तपसोग्रेण महता नन्दयिष्यन् पितामहान् ॥

Verse 13

ततस्तं पितरस्तात विज्ञाय कुलनन्दनम्‌ । पितृलोकादुपागम्य सर्व ऊचुरिदं वच:,तात! तदनन्तर सभी पितरोंने अपने कुलका आनन्द बढ़ानेवाले और्व मुनिका वह निश्चय जानकर पितृलोकसे आकर यह बात कही

ततस्तं पितरस्तात विज्ञाय कुलनन्दनम् । पितृलोकादुपागम्य सर्व ऊचुरिदं वचः ॥

Verse 14

पितर ऊचु. और्व दृष्ट: प्रभावस्ते तपसोग्रस्य पुत्रक | प्रसादं कुरु लोकानां नियच्छ क्रोधमात्मन:

पितर ऊचुः । और्व दृष्टः प्रभावस्ते तपसोग्रस्य पुत्रक । प्रसादं कुरु लोकानां नियच्छ क्रोधमात्मनः ॥

Verse 15

नानीशैहिं तदा तात भगुभिभवितात्मभि: | वधो हापेक्षित: सर्व: क्षत्रियाणां विहिंसताम्‌

नानीशैर्हि तदा तात भृगुभिर्भावितात्मभिः । वधो ह्यपेक्षितः सर्वः क्षत्रियाणां विहिंसताम् ॥

Verse 16

आयुषा विप्रकृष्टेन यदा न: खेद आविशत्‌ | तदास्माभिरवर् धस्तात क्षत्रियैरीप्सित: स्वयम्‌

वसिष्ठ उवाच—आयुषा विप्रकृष्टेन यदा नः खेद आविशत्, तदास्माभिर् अवर्धस्तात क्षत्रियैरीप्सितः स्वयम्।

Verse 17

निखातं यच्च वै वित्तं केनचिद्‌ भृगुवेश्मनि । वैरायैव तदा न्यस्तं क्षत्रियान्‌ कोपयिष्णुभि:

निखातं यच्च वै वित्तं केनचिद् भृगुवेश्मनि, वैरायैव तदा न्यस्तं क्षत्रियान् कोपयिष्णुभिः।

Verse 18

कि हि वित्तेन नः कार्य स्वर्गेप्सूनां द्विजोत्तम । यदस्माकं धनाध्यक्ष: प्रभूतं धनमाहरत्‌

किं हि वित्तेन नः कार्यं स्वर्गेप्सूनां द्विजोत्तम, यदस्माकं धनाध्यक्षः प्रभूतं धनमाहरत्।

Verse 19

यदा तु मृत्युरादातुं न न: शकक्‍नोति सर्वशः । तदास्माभिरयं दृष्ट उपायस्तात सम्मत:,तात! जब मौत हमें अपने अंकमें न ले सकी, तब हमलोगोंने सर्वसम्मतिसे यह उपाय ढूँढ़ निकाला था

यदा तु मृत्युरादातुं न नः शक्नोति सर्वशः, तदास्माभिरयं दृष्ट उपायस्तात सम्मतः।

Verse 20

आत्महा च पुमांस्तात न लोकॉल्लभते शुभान्‌ | ततोअस्माभि: समीक्ष्यैवं नात्मना55त्मा निपातित:

आत्महा च पुमांस्तात न लोकान् लभते शुभान्, ततोऽस्माभिः समीक्ष्यैवं नात्मनात्मा निपातितः।

Verse 21

न चैतन्न: प्रियं तात यदिदं कर्तुमिच्छसि । नियच्छेदं मन: पापात्‌ सर्वलोकपराभवात्‌

वसिष्ठ उवाच—न चैतन्नः प्रियं तात यदिदं कर्तुमिच्छसि। नियच्छेदं मनः पापात् सर्वलोकपराभवात्॥

Verse 22

मा वधी: क्षत्रियांस्तात न लोकान्‌ सप्त पुत्रक | दूषयन्तं तपस्तेज: क्रोधमुत्पतितं जहि

वसिष्ठ उवाच—मा वधीः क्षत्रियांस्तात न लोकान् सप्त पुत्रक। दूषयन्तं तपस्तेजः क्रोधमुत्पतितं जहि॥

Verse 177

इस प्रकार श्रीमहाभारत आदिपव॑के अन्तर्गत चैत्ररथपर्वमें औवोपाख्यानविषयक एक सौ सतहत्तरवाँ अध्याय पूरा हुआ

इति श्रीमहाभारते आदिपर्वणि चैत्ररथपर्वणि औवोपाख्यानविषये सप्तसप्तत्यधिकशततमोऽध्यायः समाप्तः॥

Verse 178

इति श्रीमहा भारते आदिपर्वणि चैत्ररथपर्वण्यौर्ववारणे अष्टसप्तत्यधिकशततमो<ध्याय:

इति श्रीमहाभारते आदिपर्वणि चैत्ररथपर्वण्यौर्ववारणे अष्टसप्तत्यधिकशततमोऽध्यायः॥

Frequently Asked Questions

The audience confronts a legitimacy dilemma: whether a figure presenting as a brahmin youth should attempt a kṣatriya-coded martial trial, and whether failure would dishonor the officiating brahmins and the assembly’s ritual order.

Competence joined with restraint converts private capability into socially valid authority; disciplined action, performed without agitation and within agreed norms, becomes a credible basis for recognition and alliance.

No explicit phalaśruti is stated here; the chapter’s meta-function is demonstrative—establishing Arjuna’s validated excellence and the institutional legitimacy of Draupadī’s selection within the epic’s causal chain.