Adhyaya 175
पाण्डवानां पाञ्चालगमनम् (The Pāṇḍavas’ Journey toward Pāñcāla and News of the Svayaṃvara)
Upa-parva: Svayaṃvara-anuyātrā (Journey toward Draupadī’s Svayaṃvara) — Ādi-parva contextual unit
Vaiśaṃpāyana narrates that the five Pāṇḍava brothers, described as eminent warriors, proceed with their mother to see Draupadī and the great festival associated with the svayaṃvara. En route they meet many Brahmins traveling in groups, who inquire about the brothers’ destination and origin. Yudhiṣṭhira answers that they have come from Ekacakrā and requests the Brahmins to recognize them as traveling together with their mother. The Brahmins advise them to go at once to Pāñcāla, to Drupada’s residence, where a wealthy and grand svayaṃvara will occur. They describe the event’s scale: extraordinary festivities, the gathering of kings and princes from many regions, ritual patrons and disciplined ascetics, and the circulation of gifts, cattle, food, and wealth. They offer descriptive praise of Draupadī—born from the sacrificial altar—and of her brother Dhṛṣṭadyumna, born armed, as well as the competitive selection dynamic in which Kṛṣṇā (Draupadī) may choose among eminent men. Yudhiṣṭhira agrees to go with them to witness the svayaṃvara and the “divine-like” festival.
Chapter Arc: अर्जुन पूछता है—विश्वामित्र और वसिष्ठ जैसे महापुरुषों में वैर का कारण क्या था? तभी गन्धर्व ‘वासिष्ठ-आख्यान’ का पुराण-प्रसिद्ध प्रसंग सुनाने का वचन देता है। → कान्यकुब्ज के राजा गाधि/कुशिकवंशी (विश्वामित्र के पूर्वज-संबंध) का प्रसंग आते-आते कथा वसिष्ठ के आश्रम और दिव्य धेनु नन्दिनी पर टिकती है। राजा वसिष्ठ की अतिथि-सत्कार-शक्ति से प्रभावित होकर नन्दिनी को राज्य/धन के बदले मांगता है; वसिष्ठ धर्म-कारण से उसे ‘अदेय’ बताकर मना करते हैं। क्षत्रिय-गर्व से उद्दीप्त विश्वामित्र बलपूर्वक गाय हरने का निश्चय करता है; नन्दिनी करुण क्रंदन करती है और वसिष्ठ से रक्षा की याचना करती है। → वसिष्ठ के तपोबल/ब्रह्मतेज से नन्दिनी अद्भुत रूप धारण कर विविध सेनाएँ/वीर उत्पन्न करती है; विश्वामित्र की सेना अस्त्र-वर्षा के बीच टूटती-बिखरती है और उसके देखते-देखते पराभव को प्राप्त होती है। → वसिष्ठ नन्दिनी को यज्ञ, देव-पूजा, अतिथि-सत्कार और पितृ-कार्य हेतु अनिवार्य बताकर उसके दान-अदान की सीमा स्पष्ट करते हैं; विश्वामित्र को यह बोध होता है कि केवल बाहुबल नहीं, ब्रह्मतेज भी लोक-नियामक शक्ति है—और उसका क्षत्रिय-अहंकार आहत होकर भीतर एक नई आकांक्षा जगाता है। → पराजय की ज्वाला से विश्वामित्र के भीतर तपस्या द्वारा ब्रह्मर्षित्व पाने की प्रतिज्ञा अंकुरित होती है—यही आगे के संघर्ष और दीर्घ साधना का द्वार खोलती है।
Shlokas
Verse 1
अकाल चतुःसप्तरत्यांधेिकशततमो< ध्याय: वसिष्ठजीके अद्भुत क्षमा-बलके आगे विश्वामित्रजीका परा'भव अर्जुन उवाच किंनिमित्तमभूद् वैरं विश्वामित्रवसिष्ठयो: । वसतोराश्रमे दिव्ये शंस न: सर्वमेव तत्
अर्जुन उवाच— किंनिमित्तमभूद्वैरं विश्वामित्रवसिष्ठयोः। वसतोराश्रमे दिव्ये शंस नः सर्वमेव तत्॥
Verse 2
गन्धर्व उवाच इदं वासिष्ठमाख्यानं पुराणं परिचक्षते । पार्थ सर्वेषु लोकेषु यथावत् तन्निबोध मे
गन्धर्व उवाच— इदं वासिष्ठमाख्यानं पुराणं परिचक्षते। पार्थ सर्वेषु लोकेषु यथावत् तन्निबोध मे॥
Verse 3
कान्यकुब्जे महानासीत् पार्थिवो भरतर्षभ । गाधीति विश्रुतो लोके कुशिकस्यात्मसम्भव:
कान्यकुब्जे महानासीৎ पार्थिवो भरतर्षभ। गाधीति विश्रुतो लोके कुशिकस्यात्मसम्भवः॥
Verse 4
तस्य धर्मात्मन: पुत्र: समृद्धबलवाहन: । विश्वामित्र इति ख्यातो बभूव रिपुमर्दन:
तस्य धर्मात्मनः पुत्रः समृद्धबलवाहनः। विश्वामित्र इति ख्यातो बभूव रिपुमर्दनः॥
Verse 5
स चचार सहामात्यो मृगयां गहने वने । मृगान् विध्यन् वराहांश्व रम्येषु मरुधन्वसु
स चचार सहामात्यो मृगयां गहने वने । मृगान् विध्यन् वराहांश्च रम्येषु मरुधन्वसु ॥
Verse 6
व्यायामकर्शित: सो5थ मृगलिप्सु: पिपासित: । आजगाम नरश्रेष्ठ वसिष्ठस्याश्रमं प्रति
व्यायामकर्शितः सोऽथ मृगलिप्सुः पिपासितः । आजगाम नरश्रेष्ठ वसिष्ठस्याश्रमं प्रति ॥
Verse 7
तमागतमभिप्रेक्ष्य वसिष्ठ: श्रेष्ठभागृषि: । विश्वामित्र नरश्रेष्ठ प्रतिजग्राह पूजया
तमागतमभिप्रेक्ष्य वसिष्ठः श्रेष्ठभागृषिः । विश्वामित्रं नरश्रेष्ठं प्रतिजग्राह पूजया ॥
Verse 8
पाद्यार्ष्याचमनीयैस्तं स्वागतेन च भारत । तथैव परिजग्राह वन्येन हविषा तदा,भारत! पाद्य, अर्घ्य, आचमनीय, स्वागत-भाषण तथा वन्य हविष्य आदिसे उन्होंने विश्वामित्रजीका सत्कार किया
पाद्यार्घ्याचमनीयैस्तं स्वागतेन च भारत । तथैव परिजग्राह वन्येन हविषा तदा ॥
Verse 9
तस्याथ कामधुग् धेनुर्वसिष्ठस्थ महात्मन: । उक्ता कामान् प्रयच्छेति सा कामान् दुह्मुते सदा
तस्याथ कामधुग्धेनुर्वसिष्ठस्य महात्मनः । उक्ता कामान् प्रयच्छेति सा कामान् दुह्मुते सदा ॥
Verse 10
ग्राम्यारण्याश्लौषधी श्व दुदुहे पय एव च । षड़सं चामृतनिभं रसायनमनुत्तमम्
गन्धर्व उवाच— ग्राम्यारण्यौषधीः श्वा दुदुहे पय एव च । षड्रसं चामृतनिभं रसायनमनुत्तमम् ॥
Verse 11
भोजनीयानि पेयानि भक्ष्याणि विविधानि च । लेह्यान्यमृतकल्पानि चोष्याणि च तथार्जुन
गन्धर्व उवाच— भोजनीयानि पेयानि भक्ष्याणि विविधानि च । लेह्यान्यमृतकल्पानि चोष्याणि च तथार्जुन ॥
Verse 12
रत्नानि च महाहाणि वासांसि विविधानि च । तैः कामै: सर्वसम्पूर्ण: पूजितश्च महीपति:
गन्धर्व उवाच— रत्नानि च महाहाणि वासांसि विविधानि च । तैः कामैः सर्वसम्पूर्णः पूजितश्च महीपतिः ॥
Verse 13
ग्रामीण तथा जंगली अन्न
गन्धर्व उवाच— कामधेनुः सहसा सर्वं प्रादुरासीद् यथेष्टतः । ग्राम्यारण्यं च धान्यान्नं फलमूलं पयस्तथा ॥ षड्रसं भोजनं चैव अमृतोपममुत्तमम् । रसायनं मधुरं श्रेष्ठं भक्ष्यपेयचर्व्यसङ्कुलम् ॥ लेह्यं चामृतकल्पं च चोष्यं चेक्ष्वादिकं तथा । रत्नानि बहुमूल्यानि वासांसि विविधानि च ॥ एतैः सर्वैर्मनोवाञ्छैः कामैः पूजितवान् नृपम् । हे अर्जुन! विश्वामित्रो नृपतिः सम्यगर्चितः ॥ ततः सामात्यसबलः स तुतोष भृशं तदा । षडङ्गा विपुला धेनुः पुथुपञ्चसमावृता ॥ पार्श्वोरू चारुसम्पन्ना सुस्निग्धा सुमनोहरा ॥
Verse 14
मण्डूकनेत्रां स््वाकारां पीनोधसमनिन्दिताम् | सुवालर्धि शड्कुकर्णा चारुशुज्रां मनोरमाम्
गन्धर्व उवाच— मण्डूकनेत्रां स्वाकारां पीनोधसमनिन्दिताम् । सुवालधिं शङ्कुकर्णां चारुशृङ्गां मनोरमाम् ॥
Verse 15
पुष्टायतशिरोग्रीवां विस्मित: सो5भिवीक्ष्य ताम् । अभिनन्द्य स तां राजा नन्दिनीं गाधिनन्दन:
पुष्टायतशिरोग्रीवां विस्मितः सोऽभिवीक्ष्य ताम् । अभिनन्द्य स तां राजा नन्दिनीं गाधिनन्दनः ॥
Verse 16
अब्रवीच्च भृशं तुष्ट: स राजा तमृषिं तदा । अर्बुदेन गवां ब्रह्मन् मम राज्येन वा पुन:
अब्रवीच्च भृशं तुष्टः स राजा तमृषिं तदा । अर्बुदेन गवां ब्रह्मन् मम राज्येन वा पुनः ॥
Verse 17
वसिष्ठ उवाच देवतातिथिपित्रर्थ याज्यार्थ च पयस्विनी
वसिष्ठ उवाच— देवतातिथिपित्रर्थयाज्यार्थं च पयस्विनी ॥
Verse 18
विश्वामित्र उवाच क्षत्रियो5हं भवान् विप्रस्तपस्स्वाध्यायसाधन:,विश्वामित्रजी बोले--मैं क्षत्रिय राजा हूँ और आप तपस्या तथा स्वाध्यायका साधन करनेवाले ब्राह्मण हैं
विश्वामित्र उवाच— क्षत्रियोऽहं भवान् विप्रस्तपःस्वाध्यायसाधनः ॥
Verse 19
ब्राह्मणेषु कुतो वीर्य प्रशान्तेषु धृतात्मसु । अर्बुदेन गवां यस्त्वं न ददासि ममेप्सितम्
ब्राह्मणेषु कुतो वीर्यं प्रशान्तेषु धृतात्मसु । अर्बुदेन गवां यस्त्वं न ददासि ममेप्सितम् ॥
Verse 20
वसिष्ठ उवाच बलस्थश्वासि राजा च बाहुवीर्यश्न क्षत्रिय:
वसिष्ठ उवाच—बलस्थोऽसि, राजा चासि, बाहुवीर्यसमन्वितः क्षत्रियोऽसि।
Verse 21
यथेच्छसि तथा क्षिप्रं कुरु मा त्वं विचारय । वसिष्ठजीने कहा--तुम सेनाके साथ हो, राजा हो और अपने बाहुबलका भरोसा रखनेवाले क्षत्रिय हो। जैसी तुम्हारी इच्छा हो वैसा शीघ्र कर डालो, विचार न करो ।।
गन्धर्व उवाच—यथेच्छसि तथा क्षिप्रं कुरु; मा त्वं विचारय।
Verse 22
हंसचन्द्रप्रतीकाशां नन्दिनीं तां जहार गाम् । कशादण्डप्रणुदितां काल्यमानामितस्तत:
हंसचन्द्रप्रतीकाशां नन्दिनीं तां जहार गाम्। कशादण्डप्रणुदितां काल्यमानामितस्ततः॥
Verse 23
हम्भायमाना कल्याणी वसिष्ठस्याथ नन्दिनी । आगम्याभिमुखी पार्थ तस्थौ भगवदुन्मुखी
हम्भायमाना कल्याणी वसिष्ठस्याथ नन्दिनी। आगम्याभिमुखी पार्थ तस्थौ भगवदुन्मुखी॥
Verse 24
भृशं च ताड्यमाना वै न जगामाश्रमात् ततः । अर्जुन] उस समय कल्याणमयी नन्दिनी डकराती हुई महर्षि वसिष्ठके सामने आकर खड़ी हो गयी और उन्हींकी ओर मुँह करके देखने लगी। उसके ऊपर जोर-जोरसे मार पड़ रही थी, तो भी वह आश्रमसे अन्यत्र नहीं गयी ।।
भृशं च ताड्यमाना वै न जगामाश्रमात् ततः॥ वसिष्ठ उवाच—शृणोमि ते रवं भद्रे विनदन्त्याः पुनः पुनः। किं करोमि? कल्याणि, विश्वामित्रो बलाद् हरति त्वाम्; अत्र मे किं पराक्रमः? क्षमाशीलोऽहं ब्राह्मणः॥
Verse 25
हियसे त्वं बलाद भद्रे विश्वामित्रेण नन्दिनि । कि कर्तव्यं मया तत्र क्षमावान् ब्राह्म॒णो हाहम्
वसिष्ठ उवाच—भद्रे कल्याणि नन्दिनि, त्वं विश्वामित्रेण बलाद् अपह्रियसे। तव पुनःपुनः क्रन्दनं शृणोमि; अत्र तु मया किं कर्तव्यम्? अहं हि क्षमावान् ब्राह्मणः।
Verse 26
गन्धर्व उवाच सा भयाजन्नन्दिनी तेषां बलानां भरतर्षभ । विश्वामित्रभयोद्धिग्ना वसिष्ठं समुपागमत्
गन्धर्व उवाच—सा भयाज्जननन्दिनी तेषां बलानां भरतर्षभ। विश्वामित्रभयोद्विग्ना वसिष्ठं शरणं ययौ॥
Verse 27
गौरुवाच कशाग्रदण्डाभिह्वतां क्रोशन्ती मामनाथवत् | विश्वामित्रबलैघोरैर्भगवन् किमुपेक्षसे
गौरुवाच—कशाग्रदण्डाभिहता क्रोशन्ती मामनाथवत्। विश्वामित्रबलैर्घोरैर्भगवन् किमुपेक्षसे॥
Verse 28
गन्धर्व उवाच नन्दिन्यामेवं क्रन्दन्त्यां धर्षितायां महामुनि: । न चुक्षुभे तदा धैर्यान्न चचाल धृतव्रत:
गन्धर्व उवाच—नन्दिन्यामेवं क्रन्दन्त्यां धर्षितायां महामुनिः। न चुक्षुभे तदा धैर्यान्न चचाल धृतव्रतः॥
Verse 29
वसिष्ठ उवाच क्षत्रियाणां बल॑ तेजो ब्राह्मुणानां क्षमा बलम् | क्षमा मां भजते यस्माद् गम्यतां यदि रोचते
वसिष्ठ उवाच—क्षत्रियाणां बलं तेजो ब्राह्मणानां क्षमा बलम्। क्षमा मां भजते यस्माद् गम्यतां यदि रोचते॥
Verse 30
नन्दिन्युवाच कि नु त्यक्तास्मि भगवन् यदेवं त्वं प्रभाषसे । अत्यक्ताहं त्वया ब्रद्मन् नेतुं शक्या न वै बलात्
नन्दिन्युवाच—किं नु त्यक्तास्मि भगवन् यदेवं त्वं प्रभाषसे। अत्यक्ताहं त्वया ब्रह्मन् नेतुं शक्या न वै बलात्॥
Verse 31
वसिष्ठ उवाच न त्वां त्यजामि कल्याणि स्थीयतां यदि शक््यते । दृढेन दाम्ना बद्ध्वैष वत्सस्ते द्वियते बलात्
वसिष्ठ उवाच—न त्वां त्यजामि कल्याणि स्थीयतां यदि शक्यते। दृढेन दाम्ना बद्ध्वैष वत्सस्ते द्वियते बलात्॥
Verse 32
गन्धर्व उवाच 3644४ हब तच्छृत्वा वसिष्ठस्थ पयस्विनी । ऊर्ध्वाज्चितशि प्रबभौ रौद्रदर्शना
गन्धर्व उवाच—तच्छ्रुत्वा वसिष्ठस्य वचनं पयस्विनी। ऊर्ध्वं शिरश्च ग्रीवां च समुत्क्षिप्य प्रबभौ रौद्रदर्शना॥
Verse 33
क्रोधरक्तेक्षणा सा गौर्हम्भारवघनस्वना । विश्वामित्रस्य तत् सैन्यं व्यद्रावयत सर्वश:
क्रोधरक्तेक्षणा सा गौर्हम्भारवघनस्वना। विश्वामित्रस्य तत् सैन्यं व्यद्रावयत सर्वशः॥
Verse 34
कशाग्रदण्डाभिहता काल्यमाना ततस्ततः । क्रोधरक्तेक्षणा क्रोधं भूय एव समाददे
कशाग्रदण्डाभिहता काल्यमाना ततस्ततः। क्रोधरक्तेक्षणा क्रोधं भूय एव समाददे॥
Verse 35
आदित्य इव मध्यद्े क्रोधदीप्तवपुर्बभौ | अज्भारवर्ष मुज्चन्ती मुहुर्वालधितो महत्
गन्धर्व उवाच—क्रोधदीप्तवपुः सा गौः मध्याह्नसूर्य इवापूर्वप्रभया बभौ। सा महतीं पुच्छप्रहारैर्मुहुर्मुहुरङ्गारवृष्टिं मुमोच।
Verse 36
असृजत् पदह्लवान् पुच्छात् प्रस्रवाद् द्रविडाउछकान् | योनिदेशाच्च यवनान् शकृतः शबरान् बहुन्
पुच्छात् सा पह्लवान् असृजत्; प्रस्रवाद् द्रविडान् शकांश्च; योनिदेशाच्च यवनान्; शकृतो बहून् शबरान् जनयामास।
Verse 37
मूत्रतश्नासृजत् कांश्रिच्छबरांश्वैव पार्श्वतः । पौण्ड्ान् किरातान् यवनान् सिंहलान् बर्बरान् खसान्
मूत्रतः शबरान् कांश्चिदसृजत्, पार्श्वतः पौण्ड्रान् किरातान् यवनान् सिंहलान् बर्बरान् खसान् च।
Verse 38
चिबुकांश्व पुलिन्दांश्व चीनान् हूणान् सकेरलान् | ससर्ज फेनत: सा गौम्लेच्छान् बहुविधानपि,इसी प्रकार उस गौने फेनसे चिबुक, पुलिन्द, चीन, हूण, केरल आदि बहुत प्रकारके म्लेच्छोंकी सृष्टि की
फेनतः सा गौश्चिबुकान् पुलिन्दांश्च चीनान् हूणान् सकेरलान् च बहुविधान् म्लेच्छान् ससर्ज।
Verse 39
विश्वामित्रकी सेनापर नन्दिनीका कोप तैर्विसृष्टेमहासैन्यैर्नानाम्लेच्छगणैस्तदा । नानावरणसंच्छन्नैर्नानायुधधरैस्तथा
तदा विश्वामित्रस्य सेनां प्रति नन्दिनीकृतकोपविसृष्टैः नानाम्लेच्छगणैर्महासैन्यैः समन्तात् समभ्यपतत्। ते नानावरणसञ्च्छन्ना नानायुधधराश्च, विश्वामित्रस्य पश्यतः तां सेनां व्याकुलां चकारुः प्रससारयामासुश्च; तस्यैकैकं सैनिकं पञ्चभिः सप्तभिर्वा म्लेच्छयोधैः परिवृतमभवत्।
Verse 40
अवाकीर्यत संरब्धैर्विश्वामित्रस्य पश्यत: । एकैकश्न तदा योध: पञ्चभि: सप्तभिव्वृत:
अवाकीर्यत संरब्धैर्विश्वामित्रस्य पश्यतः। एकैकशस्तदा योधः पञ्चभिः सप्तभिर्वृतः॥
Verse 41
उस समय अस्त्र-शस्त्रोंकी भारी वर्षसे घायल होकर विश्वामित्रकी सेनाके पाँव उखड़ गये और उनके सामने ही वे सभी योद्धा भयभीत हो सब ओर भाग चले
अस्त्रशस्त्रघनवृष्ट्या तदा विद्रावितं बलम्। पादाः प्रच्यविताः सर्वे भयभीताः प्रदुद्रुवुः॥
Verse 42
नच प्राणैर्वियुज्यन्ते केचित् तत्रास्य सैनिका: । विश्वामित्रस्य संक्रुद्धैर्वासिछ्ैर्भरतर्षभ
न च प्राणैर्वियुज्यन्ते केचित्तत्रास्य सैनिकाः। विश्वामित्रस्य संक्रुद्धैर्वसिष्ठैर्भरतर्षभ॥
Verse 43
सा गौस्तत् सकल सैन्यं कालयामास दूरत: । विश्वामित्रस्य तत् सैन्यं काल्यमानं त्रियोजनम्
सा गौस्तत्सकलं सैन्यं कालयामास दूरतः। विश्वामित्रस्य तत्सैन्यं कालयामानं त्रियोजनम्॥
Verse 44
क्रोशमानं भयोद्धिग्नं त्रातारं नाध्यगच्छत । इस प्रकार नन्दिनी गायने उनकी सारी सेनाको दूर भगा दिया। विश्वामित्रकी वह सेना तीन योजनतक खदेड़ी गयी। वह सेना भयसे व्याकुल होकर चीखती- चिल्लाती रही; किंतु कोई भी संरक्षक उसे नहीं मिला || ४३ ह ।।
क्रोशमानं भयोद्विग्नं त्रातारं नाध्यगच्छत।
Verse 45
विश्वामित्र: क्षत्रभावान्निर्विण्णो वाक््यमब्रवीत् । धिग् बल क्षत्रियबल ब्रह्मतेजोबलं बलम्
विश्वामित्रः क्षत्रभावान्निर्विण्णो वाक्यमब्रवीत् । धिग्बल क्षत्रियबलं ब्रह्मतेजोबलं बलम् ॥
Verse 46
बलाबल विनिश्चित्य तप एव परं बलम् | स राज्यं स्फीतमुत्सज्य तां च दीप्तां नृपश्रियम्
बलाबलं विनिश्चित्य तप एव परं बलम् । स राज्यं स्फीतमुत्सज्य तां च दीप्तां नृपश्रियम् ॥
Verse 47
भोगांश्व॒ पृष्ठतः कृत्वा तपस्येव मनो दधे | स गत्वा तपसा सिद्धि लोकान् विष्ट भ्य तेजसा
भोगान् पृष्ठतः कृत्वा तपस्येव मनो दधे । स गत्वा तपसा सिद्धिं लोकान् विष्टभ्य तेजसा ॥
Verse 48
तताप सर्वान् दीप्तौजा ब्राह्मणत्वमवाप्तवान् | अपिबच्च तत: सोममिन्द्रेण सह कौशिक:
तताप सर्वान् दीप्तौजा ब्राह्मणत्वमवाप्तवान् । अपिबच्च ततः सोममिन्द्रेण सह कौशिकः ॥
Verse 163
नन्दिनीं सम्प्रयच्छस्व भुड्क्ष्व राज्यं महामुने । और अत्यन्त संतुष्ट होकर राजा विश्वामित्रने उस समय उन महर्षिसे कहा--“ब्रह्मन्! आप दस करोड़ गायें अथवा मेरा सारा राज्य लेकर इस नन्दिनी-को मुझे दे दें। महामुने! इसे देकर आप राज्य भोग करें"
नन्दिनीं सम्प्रयच्छस्व भुङ्क्ष्व राज्यं महामुने ।
Verse 174
इति श्रीमहाभारते आदिपर्वणि चैत्ररथपर्वणि वासिष्े विश्वामित्रपरा भवे चतु:सप्तत्यधिकशततमो<ध्याय:
इति श्रीमहाभारते आदिपर्वणि चैत्ररथपर्वणि वसिष्ठविश्वामित्रप्रसङ्गे विश्वामित्रपराभवे चतुḥसप्तत्यधिकशततमोऽध्यायः।
Verse 176
अदेया नन्दिनीयं वै राज्येनापि तवानघ । वसिष्ठजीने कहा--अनघ! देवता
अदेया नन्दिनीयं वै राज्येनापि तवानघ। देवतातिथिपितॄणां पूजार्थं यज्ञहविषां च कारणात् इह मे वसति; तस्मात् राज्येनापि न दातुं शक्या॥
Verse 193
स्वधर्म न प्रहास्यामि नेष्यामि च बलेन गाम् | (क्षत्रियोडस्मि न विप्रो&हं बाहुवीय्योंडस्मि धर्मतः । तस्माद् भुजबलेनेमां हरिष्यामीह पश्यत: ।।
स्वधर्मं न प्रहास्यामि नेष्यामि च बलेन गाम्। क्षत्रियोऽस्मि न विप्रोऽहं बाहुवीर्योऽस्मि धर्मतः। तस्माद् भुजबलेनेमां हरिष्यामि इह पश्यतः॥
Verse 412
अस्त्रवर्षेण महता वध्यमानं बल॑ तदा । प्रभग्नं सर्वतस्त्रस्तं विश्वामित्रस्य पश्यत:
अस्त्रवर्षेण महता वध्यमानं बलं तदा। प्रभग्नं सर्वतस्त्रस्तं विश्वामित्रस्य पश्यतः॥
Frequently Asked Questions
The implicit dharma-choice concerns balancing concealment and safety with truthful social conduct: the brothers must navigate public space while maintaining legitimacy, using respectful disclosure (origin from Ekacakrā, traveling with their mother) without unnecessary exposure.
Public institutions (like svayaṃvara and festival assemblies) operate through shared norms—truthful speech, guided travel, and reciprocal generosity—so prudent action aligns personal aims with socially sanctioned channels rather than coercive or clandestine methods.
No explicit phalaśruti appears in this adhyāya; its meta-function is connective—providing narrative transit, public intelligence, and a sociological sketch of the svayaṃvara as a legitimate arena for alliance formation.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.