Shloka 2
कल्माषपाद-शाप-कारणम्
Cause of Kalmāṣapāda’s Niyoga under a Curse
Devanagari script
अन्वेषमाण: सबलस्तं राजानं नृपोत्तमम् | अमात्य: सानुयात्रश्न तं ददर्श महावने
Transliteration
anveṣamāṇaḥ sabalas taṃ rājānaṃ nṛpottamam | amātyaḥ sānuyātraś ca taṃ dadarśa mahāvane ||
Translation
अन्वेषमाणः सबलस्तं राजानं नृपोत्तमम्। अमात्यः सानुयात्रश्च तं ददर्श महावने॥
Word by Word
अन्वेषमाणःsearching
अन्वेषमाणः:
Karta
TypeVerb
Rootअन्वेष् (धातु)
Formशतृ (वर्तमान कृदन्त), पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
सबलःwith forces/with strength
सबलः:
Karta
TypeAdjective
Rootसबल (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
तम्him/that
तम्:
Karma
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन
राजानम्king
राजानम्:
Karma
TypeNoun
Rootराजन् (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन
नृपोत्तमम्best of kings
नृपोत्तमम्:
Karma
TypeNoun
Rootनृपोत्तम (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन
अमात्यःminister
अमात्यः:
Karta
TypeNoun
Rootअमात्य (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
सानुयात्रःwith attendants/followers
सानुयात्रः:
Karta
TypeAdjective
Rootसानुयात्र (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
तम्him
तम्:
Karma
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन
ददर्शsaw
ददर्श:
Karta
TypeVerb
Rootदृश् (धातु)
Formलिट् (परस्मैपद, परोक्षभूत/परफेक्ट), प्रथम, एकवचन
महावनेin the great forest
महावने:
Adhikarana
TypeNoun
Rootमहावन (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, सप्तमी, एकवचन
Speaker
गन्धर्व उवाच
Characters & Entities
ग
गन्धर्व (speaker)र
राजा (nṛpa/nṛpottama)अ
अमात्य (minister)म
महावन (great forest)स
सेना/बल (troops)Character Dynamics
Dharma Sankata (Moral Dilemma)
War Context
Verse Rasa (Emotional Essence)
Philosophical Teaching
Political Layer
Geographic Context
Meter (Chandas)
Sandhi Notes
Educational Q&A
The verse highlights dharma in governance: ministers and retainers must act with vigilance and loyalty, safeguarding the king and the realm by actively seeking the missing ruler rather than remaining passive.
A minister, accompanied by troops and attendants, searches for the foremost king and finally sees him in a great forest.