Adhyaya 173
कल्माषपाद-शाप-कारणम् (Cause of Kalmāṣapāda’s Niyoga under a Curse)
Upa-parva: Sambhava Parva (Genealogical-Exempla Cycle: Kalmāṣapāda–Vasiṣṭha Episode)
Arjuna asks why King Kalmāṣapāda, despite knowing dharma, caused his wife to be appointed to Ṛṣi Vasiṣṭha, and why Vasiṣṭha engaged in an otherwise prohibited approach (agamyāgamanam) (1–2). A Gandharva replies by recounting the king’s earlier curse context and subsequent conduct: the curse renders the king wrathful and restless, driving him with his queen into a frightening forest (3–7). There, hungry and searching for prey, he encounters a Brahmin couple engaged in lawful conjugal union near a forest stream; when they flee, the king forcibly seizes the Brahmin husband (8–9). The Brahmin wife appeals to the king’s lineage and reputation for dharma and guru-service, warning that even under a curse he should not commit wrongdoing, and notes the ṛtu context and her desire for offspring (10–13). The king nevertheless consumes the Brahmin like a predator (14). Her grief and anger manifest as a destructive fire-like force, and she curses the king: upon approaching his own wife during her ṛtu, he will immediately lose his life (15–18). She further declares that since he destroyed Vasiṣṭha’s sons, his wife will bear a lineage-continuing son through union with Vasiṣṭha (19). After uttering the curse, she enters fire (20). Vasiṣṭha, through knowledge and tapas, witnesses these events (21). Later, when the king is freed from the earlier curse and attempts conjugal approach, Queen Madayantī restrains him; only then does he recall the Brahmin woman’s curse and suffer remorse (22–23). The Gandharva concludes that this is the reason the king appointed Vasiṣṭha for niyoga with his wife—an expedient shaped by curse-imposed constraint and dynastic necessity (24).
Chapter Arc: गन्धर्व जनमेजय/अर्जुन-श्रवणकर्ता को बताता है कि सूर्यकन्या तपती और राजा संवरण का अद्भुत संयोग कैसे हुआ—और कैसे एक राजा अचानक वन में लुप्त-सा हो गया। → संवरण तपती-विरह/आकर्षण में राज्य-कर्तव्य से कटकर महावन में जा पड़ता है। मंत्री-सेना उसे खोजते हैं और उसे पृथ्वी पर गिरा हुआ, तेजहीन-सा पाते हैं—मानो समय पाकर गिरा हुआ इन्द्रध्वज। उधर प्रजा भूख-भय से व्याकुल होकर घर-बार छोड़ दिशाओं में भटकने लगती है; राज्य पर अनावृष्टि और अव्यवस्था का संकट छा जाता है। → वसिष्ठ (राजपुरोहित) की सहायता से संवरण को तपती की प्राप्ति होती है; तपती सहित राजा का नगर में पुनः प्रवेश होते ही सहस्राक्ष इन्द्र प्रसन्न होकर वर्षा करता है और सस्य-समृद्धि लौट आती है—राज्य का भाग्य एक क्षण में पलट जाता है। → तपती-सम्वरण का विवाह/संयोग स्थिर होता है; राज्य-व्यवस्था पुनर्स्थापित होती है। तपती के गर्भ से कुरु का जन्म होता है—जिससे कुरुवंश की वंश-रेखा और ‘तापत्य’ परंपरा का आधार स्थापित होता है।
Shlokas
Verse 1
है अर छा | अ-क्राछ द्विसप्तत्याधिकशततमो< ध्याय: वसिष्ठदजीकी सहायतासे राजा संवरणको तपतीकी प्राप्ति गन्धर्व उवाच एवमुक्त्वा ततस्तूर्ण जगामोर्ध्वमनिन्दिता । सतु राजा पुनर्भूमौ तत्रैव निपपात ह
गन्धर्व उवाच—एवमुक्त्वा ततस्तूर्णं जगामोर्ध्वमनिन्दिता। स तु राजा पुनर्भूमौ तत्रैव निपपात ह॥
Verse 2
अन्वेषमाण: सबलस्तं राजानं नृपोत्तमम् | अमात्य: सानुयात्रश्न तं ददर्श महावने
अन्वेषमाणः सबलस्तं राजानं नृपोत्तमम्। अमात्यः सानुयात्रश्च तं ददर्श महावने॥
Verse 3
क्षितौ निपतितं काले शक्रध्वजमिवोच्छितम् । तं हि दृष्टवा महेष्वासं निरस्तं पतितं भुवि
क्षितौ निपतितं काले शक्रध्वजमिवोच्छ्रितम् । तं हि दृष्ट्वा महेष्वासं निरस्तं पतितं भुवि, जनाः स्नेहसमुद्विग्ना दग्धदेहा इवाभवन्, त्वरितं चोपजग्मुस्तं हृदयैः कम्पितैः सदा ॥
Verse 4
बभूव सो<स्य सचिव: सम्प्रदीप्त इवाग्निना । त्वरया चोपसंगम्य स्नेहादागतसम्भ्रम:
बभूव सोऽस्य सचिवः सम्प्रदीप्त इवाग्निना । त्वरया चोपसंगम्य स्नेहादागतसम्भ्रमः, महेष्वासं नृपं दृष्ट्वा पतितं भुवि दुःखितः ॥
Verse 5
त॑ समुत्थापयामास नृपतिं काममोहितम् | भूतलाद भूमिपालेशं पितेव पतितं सुतम्
तं समुत्थापयामास नृपतिं काममोहितम् । भूतलाद् भूमिपालेशं पितेव पतितं सुतम् ॥
Verse 6
प्रज्ञया वयसा चैव वृद्धः कीर्त्या नयेन च । अमात्यस्तं समुत्थाप्य बभूव विगतज्वर:
प्रज्ञया वयसा चैव वृद्धः कीर्त्या नयेन च । अमात्यस्तं समुत्थाप्य बभूव विगतज्वरः ॥
Verse 7
उवाच चैनं कल्याण्या वाचा मधुरयोत्थितम् । मा भैर्मनुजशार्दूल भद्गरमस्तु तवानघ,वे उठकर बैठे हुए महाराजसे कल्याणमयी मधुर वाणीमें बोले--“नरश्रेष्ठ। आप डरें नहीं। अनघ! आपका कल्याण हो”
उवाच चैनं कल्याण्या वाचा मधुरयोत्थितम् । मा भैर्मनुजशार्दूल भद्रमस्तु तवानघ ॥
Verse 8
क्षुत्पिपासापरिश्रान्तं तर्कयामास वै नृपम् । पतितं पातनं संख्ये शात्रवाणां महीतले
क्षुत्पिपासापरिश्रान्तं तर्कयामास वै नृपम् । पतितं पातनं संख्ये शात्रवाणां महीतले ॥
Verse 9
वारिणा च सुशीतेन शिरस्तस्याभ्यषेचयत् । अस्फुटन्मुकुटं राज्ञ: पुण्डरीकसुगन्धिना
वारिणा च सुशीतेन शिरस्तस्याभ्यषेचयत् । अस्फुटन्मुकुटं राज्ञः पुण्डरीकसुगन्धिना ॥
Verse 10
ततः प्रत्यागतप्राणस्तद् बल॑ बलवान् नृपः । सर्व विसर्जयामास तमेकं॑ सचिवं विना,उससे राजाको चेत हो आया। बलवान नरेशने एकमात्र अपने मन्त्रीके सिवा सारी सेनाको लौटा दिया
ततः प्रत्यागतप्राणस्तद् बलं बलवान् नृपः । सर्वं विसर्जयामास तमेकं सचिवं विना ॥
Verse 11
ततस्तस्याज्ञया राज्ञो विप्रतस्थे महद् बलम् | स तु राजा गिरिप्रस्थे तस्मिन् पुनरुपाविशत्,महाराजकी आज्ञासे तुरंत वह विशाल सेना राजधानीकी ओर चल दी; परंतु वे राजा संवरण फिर उसी पर्वत-शिखरपर जा बैठे
ततस्तस्याज्ञया राज्ञो विप्रतस्थे महद् बलम् । स तु राजा गिरिप्रस्थे तस्मिन् पुनरुपाविशत् ॥
Verse 12
ततस्तस्मिन् गिरिवरे शुचिर्भूत्वा कृताउ्जलि: । आरिराधयिषु: सूर्य तस्थावूर्ध्वमुख: क्षितौ
ततस्तस्मिन् गिरिवरे शुचिर्भूत्वा कृताञ्जलिः । आरिराधयिषुः सूर्यं तस्थावूर्ध्वमुखः क्षितौ ॥
Verse 13
जगाम मनसा चैव वसिष्ठमृषिसत्तमम् | पुरोहितममित्रघ्नस्तदा संवरणो नृप:,उस समय शत्रुओंका नाश करनेवाले राजा संवरणने अपने पुरोहित मुनिवर वसिष्ठका मन-ही-मन स्मरण किया
जगाम मनसा चैव वसिष्ठमृषिसत्तमम् । पुरोहितममित्रघ्नस्तदा संवरणो नृपः ॥
Verse 14
नक्तं दिनमथैकत्र स्थिते तस्मिउजनाधिपे । अथाजगाम विप्रर्षिस्तदा द्वादशमे5हनि,वे रात-दिन एक ही जगह खड़े होकर तपस्यामें लगे रहे। तब बारहवें दिन महर्षि वसिष्ठका (वहाँ) शुभागमन हुआ
नक्तं दिनमथैकत्र स्थिते तस्मिञ्जनाधिपे । अथाजगाम विप्रर्षिस्तदा द्वादशमेऽहनि ॥
Verse 15
स विदित्वैव नृपतिं तपत्या हृतमानसम् | दिव्येन विधिना ज्ञात्वा भावितात्मा महानृषि:,विशुद्ध अन्तःकरणवाले महर्षि वसिष्ठ दिव्यज्ञानसे पहले ही जान गये कि सूर्यकन्या तपतीने राजाका चित्त चुरा लिया है
स विदित्वैव नृपतिं तपत्या हृतमानसम् । दिव्येन विधिना ज्ञात्वा भावितात्मा महानृषिः ॥
Verse 16
तथा तु नियतात्मानं त॑ नृपं मुनिसत्तम: | आबभाषे स धर्मात्मा तस्यैवार्थचिकीर्षया
तथा तु नियतात्मानं तं नृपं मुनिसत्तमः । आबभाषे स धर्मात्मा तस्यैवार्थचिकीर्षया ॥
Verse 17
स तस्य मनुजेन्द्रस्य पश्यतो भगवानृषि: । ऊर्ध्वमाचक्रमे द्रष्ट भास्करं भास्करद्युति:,उक्त महाराजके देखते-देखते सूर्यके समान तेजस्वी भगवान् वसिष्ठ मुनि सूर्यदेवसे मिलनेके लिये ऊपरको गये
स तस्य मनुजेन्द्रस्य पश्यतो भगवानृषिः । ऊर्ध्वमाचक्रमे द्रष्टुं भास्करं भास्करद्युतिः ॥
Verse 18
सहस्रांशुं ततो विप्र: कृताञज्जलिरुपस्थित: । वसिष्ठो5हमिति प्रीत्या स चात्मानं न्यवेदयत्
सहस्रांशुं ततो विप्रः कृताञ्जलिरुपस्थितः । वसिष्ठोऽहमिति प्रीत्या स चात्मानं न्यवेदयत् ॥
Verse 19
(वसिष्ठ उवाच अजाय लोकत्रयपावनाय भूतात्मने गोपतये वृषाय । सूर्याय सर्गप्रलयालयाय नमो महाकारुणिकोत्तमाय ।।
वसिष्ठ उवाच— अजाय लोकत्रयपावनाय भूतात्मने गोपतये वृषाय । सूर्याय सर्गप्रलयालयाय नमो महाकारुणिकोत्तमाय ॥ विवस्वते ज्ञानभृदन्तरात्मने जगत्प्रदीपाय जगद्धितैषिणे । स्वयम्भुवे दीप्तसहस्रचक्षुषे सुरोत्तमायामिततेजसे नमः ॥ नमः सवित्रे जगदेकचक्षुषे जगत्प्रसूतिस्थितिनाशहेतवे । त्रयीमयाय त्रिगुणात्मधारिणे विरिञ्चिनारायणशङ्करात्मने ॥ तमुवाच महातेजा विवस्वान् मुनिसत्तमम् । महर्षे स्वागतं तेऽस्तु कथयस्व यथेप्सितम् ॥
Verse 20
यदिच्छसि महाभाग मत्त: प्रवदतां वर । तत् ते दद्यामभिप्रेतं यद्यपि स्यात् सुदुष्करम्
यदिच्छसि महाभाग मत्तः प्रवदतां वर । तत् ते दद्यामभिप्रेतं यद्यपि स्यात् सुदुष्करम् ॥
Verse 21
(स्तुतो5स्मि वरदस्ते5हं वरं वरय सुव्रत । स्तुतिस्त्वयोक्ता भक्तानां जप्येयं वरदो<5स्म्यहम् ।।
स्तुतोऽस्मि वरदस्तेऽहं वरं वरय सुव्रत । स्तुतिस्त्वयोक्ता भक्तानां जप्येयं वरदोऽस्म्यहम् ॥ एवमुक्तः स तेनर्षिवसिष्ठः प्रत्यभाषत । प्रणिपत्य विवस्वन्तं भानुमन्तं महातपाः ॥
Verse 22
वसिष्ठ उवाच यैषा ते तपती नाम सावित्र्यवरजा सुता । तां त्वां संवरणस्यार्थे वरयामि विभावसो
वसिष्ठ उवाच— यैषा ते तपती नाम सावित्र्यवरजा सुता । तां त्वां संवरणस्यार्थे वरयामि विभावसो ॥
Verse 23
स हि राजा बृहत्कीर्तिर्थर्मार्थविदुदारधी: । युक्त: संवरणो भर्ता दुहितुस्ते विहंगम
वसिष्ठ उवाच—स हि राजा बृहत्कीर्तिर्धर्मार्थविदुदारधीः। युक्तः संवरणो भर्ता दुहितुस्ते विहंगम॥
Verse 24
इत्युक्त: स तदा तेन ददानीत्येव निश्चित: । प्रत्यभाषत त॑ विप्रं प्रतिनन्द्य दिवाकर:,वसिष्ठजीके यों कहनेपर अपनी कन्या देनेका निश्चय करके भगवान् सूर्यने ब्रह्मर्षिका अभिनन्दन किया और इस प्रकार कहा--
इत्युक्तः स तदा तेन ददानीत्येव निश्चितः। प्रत्यभाषत तं विप्रं प्रतिनन्द्य दिवाकरः॥
Verse 25
वर: संवरणो राज्ञां त्वमृषीणां वरो मुने । तपती योषितां श्रेष्ठा किमन्न्यदपवर्जनात्
वरः संवरणो राज्ञां त्वमृषीणां वरो मुने। तपती योषितां श्रेष्ठा किमन्यदपवर्जनात्॥
Verse 26
ततः सर्वानिवद्याज़ीं तपतीं तपन: स्वयम् । ददौ संवरणस्यार्थ वसिष्ठाय महात्मने,तदनन्तर साक्षात् भगवान् सूर्यने अनिन्द्यसुन्दरी तपतीको राजा संवरणकी पत्नी होनेके लिये महात्मा वसिष्ठको अर्पित कर दिया
ततः सर्वानिवद्याज्यां तपतीं तपनः स्वयम्। ददौ संवरणस्यार्थं वसिष्ठाय महात्मने॥
Verse 27
प्रतिजग्राह तां कन्यां महर्षिस्तपतीं तदा । वसिष्ठो5थ विसृष्टस्तु पुनरेवाजगाम ह
प्रतिजग्राह तां कन्यां महर्षिस्तपतीं तदा। वसिष्ठोऽथ विसृष्टस्तु पुनरेवाजगाम ह॥
Verse 28
यत्र विख्यातकीर्ति: स कुरूणामृषभो5भवत् । स राजा मन्मथाविष्टस्तद्गतेनान्तरात्मना
वसिष्ठ उवाच—तत्र स राजा विख्यातकीर्तिः कुरूणामृषभः कामवेगेनाभिभूतः, तपत्यां गतान्तःकरणो मनसा तामेव चिन्तयन् उपाविशत्।
Verse 29
दृष्टवा च देवकन्यां तां तपतीं चारुहासिनीम् । वसिष्ठेन सहायान्तीं संहृष्टो 5भ्यधिकं बभौ
दृष्ट्वा च देवकन्यां तां तपतीं चारुहासिनीम्। वसिष्ठेन सहायान्तीं संहृष्टोऽभ्यधिकं बभौ॥
Verse 30
रुरुचे साधिकं सुभ्रूरापतन्ती नभस्तलात् | सौदामिनीव विजश्रष्टा द्योतयन्ती दिशस्त्विषा
रुरुचे साधिकं सुभ्रूरापतन्ती नभस्तलात्। सौदामिनीव विजह्रष्टा द्योतयन्ती दिशस्त्विषा॥
Verse 31
कृच्छाद् द्वादशरात्रे तु तस्य राज्ञ: समाहिते । आजगाम विशुद्धात्मा वसिष्ठो भगवानृषि:
कृच्छाद् द्वादशरात्रे तु तस्य राज्ञः समाहिते। आजगाम विशुद्धात्मा वसिष्ठो भगवानृषिः॥
Verse 32
तपसाड<<राध्य वरदं देवं गोपतिमी श्वरम् । लेभे संवरणो भार्या वसिष्ठस्यैव तेजसा
तपसा आराध्य वरदं देवं गोपतिमीश्वरम्। लेभे संवरणो भार्यां वसिष्ठस्यैव तेजसा॥
Verse 33
ततस्तस्मिन् गिरिश्रेष्ठे देवगन्धर्वसेविते । जग्राह विधिवत् पार्णिं तपत्या: स नरर्षभ:,तदनन्तर उन नरश्रेष्ठने देवताओं और गन्धर्वोंसे सेवित उस उत्तम पर्वतपर विधिपूर्वक तपतीका पाणिग्रहण किया
ततस्तस्मिन् गिरिश्रेष्ठे देवगन्धर्वसेविते । जग्राह विधिवत् पार्णिं तपत्याः स नरर्षभः ॥
Verse 34
वसिष्ठेनाभ्यनुज्ञातस्तस्मिन्नेव धराधरे । सो5कामयत राजर्षिविंहतु सह भार्यया,उसके बाद वसिष्ठजीकी आज्ञा लेकर राजर्षि संवरणने उसी पर्वतपर अपनी पत्नीके साथ विहार करनेकी इच्छा की
वसिष्ठेनाभ्यनुज्ञातस्तस्मिन्नेव धराधरे । सोऽकामयत राजर्षिर्विहर्तुं सह भार्यया ॥
Verse 35
ततः पुरे च राष्ट्र च वनेषूपवनेषु च । आदिदेश महीपालस्तमेव सचिवं तदा,उन दिनों भूपालने नगर, राष्ट्र वन तथा उपवनोंकी देखभाल एवं रक्षाके लिये मन्त्रीको ही आदेश देकर विदा किया
ततः पुरे च राष्ट्रे च वनेषूपवनेषु च । आदिदेश महीपालस्तमेव सचिवं तदा ॥
Verse 36
नृपतिं त्वभ्यनुज्ञाप्य वसिष्ठो<थापचक्रमे । सो<थ राजा गिरौ तस्मिन् विजहारामरो यथा,वसिष्ठजी भी राजासे विदा ले अपने स्थानको चले गये। तदनन्तर राजा संवरण उस पर्वतपर देवताकी भाँति विहार करने लगे
नृपतिं त्वभ्यनुज्ञाप्य वसिष्ठोऽथापचक्रमे । सोऽथ राजा गिरौ तस्मिन् विजहारामरो यथा ॥
Verse 37
ततो द्वादश वर्षाणि काननेषु वनेषु च । रेमे तस्मिन् गिरौ राजा तथैव सह भार्यया,वे उसी पर्वतके वनों और काननोंमें अपनी पत्नीके साथ उसी प्रकार बारह वर्षोंतक रमण करते रहे
ततो द्वादश वर्षाणि काननेषु वनेषु च । रेमे तस्मिन् गिरौ राजा तथैव सह भार्यया ॥
Verse 38
तस्य राज्ञ: पुरे तस्मिन् समा द्वादश सत्तम | न ववर्ष सहस्राक्षो राष्ट्रे चैवास्य भारत,अर्जुन! उन दिनों महाराज संवरणके राज्य और नगरमें इन्द्रने बारह वर्षोतक वर्षा नहीं की
वसिष्ठ उवाच—तस्य राज्ञः पुरे तस्मिन् समा द्वादश सत्तम । न ववर्ष सहस्राक्षो राष्ट्रे चैवास्य भारत—अर्जुन ॥
Verse 39
ततस्तस्यामनावृष्ट्यां प्रवृत्तायामरिंदम । प्रजा: क्षयमुपाजग्मु: सर्वा: सस्थाणुजड़मा:,शत्रुसूदन! उस अनावृष्टिके समय प्राय: स्थावर एवं जंगम सभी प्रकारकी प्रजाका क्षय होने लगा
ततस्तस्यामनावृष्ट्यां प्रवृत्तायामरिंदम । प्रजाः क्षयमुपाजग्मुः सर्वाः स्थावरजङ्गमाः ॥
Verse 40
तस्मिंस्तथाविधे काले वर्तमाने सुदारुणे । नावश्याय: पपातोर्व्या तत: सस्यानि नारुहन्,ऐसे भयंकर समयमें पृथ्वीपर ओसकी एक बूँदतक न गिरी। परिणाम यह हुआ कि खेती उगती ही नहीं थी
तस्मिंस्तथाविधे काले वर्तमाने सुदारुणे । नावश्यायः पपातोर्व्यां ततः सस्यानि नारुहन् ॥
Verse 41
ततो विश्रान्तमनसो जना: क्षुद्धयपीडिता: । गृहाणि सम्परित्यज्य बश्रमु: प्रदिशो दिश:,तब सभी लोगोंका चित्त व्याकुल हो उठा। मनुष्य भूखके भयसे पीड़ित हो घरोंको छोड़कर दिशा-विदिशाओंमें मारे-मारे फिरने लगे
ततो विश्रान्तमनसो जनाः क्षुधयापीडिताः । गृहाणि सम्परित्यज्य बभ्रमुः प्रदिशो दिशः ॥
Verse 42
ततस्तस्मिन् पुरे राष्ट्र त्यक्तदारपरिग्रहा: । परस्परममर्यादा: क्षुधार्ता जध्निरे जना:
ततस्तस्मिन् पुरे राष्ट्रे त्यक्तदारपरिग्रहाः । परस्परममर्यादाः क्षुधार्ता जघ्निरे जनाः ॥
Verse 43
तत् क्षुधार्तर्निरासहारै: शवभूतैस्तथा नरैः । अभवत् प्रेतराजस्य पुरं प्रेतेरिवावृतम्
तत् क्षुधार्तनिर्निराहारैः शवभूतैस्तथा नरैः । अभवत् प्रेतराजस्य पुरं प्रेतेरिवावृतम् ॥
Verse 44
ततस्तत् तादृशं दृष्टवा स एव भगवानृषि: । अभ्यवर्षत धर्मात्मा वसिष्ठो मुनिसत्तम:,प्रजाकी ऐसी दुरवस्था देख धर्मात्मा मुनिश्रेष्ठ भगवान् वसिष्ठने ही (अपने तपोबलसे) उस राज्यमें वर्षा की
ततस्तत् तादृशं दृष्ट्वा स एव भगवानृषिः । अभ्यवर्षत धर्मात्मा वसिष्ठो मुनिसत्तमः ॥
Verse 45
त॑ च पार्थिवशार्टूलमानयामास तत् पुरम् । तपत्या सहित राजन व्युषितं शाश्वती: समा: । ततः प्रवृष्टस्तत्रासीदू् यथापूर्व सुरारिहा
तं च पार्थिवशार्दूलमानयामास तत् पुरम् । तपत्या सहित राजन् व्युषितं शाश्वतीः समाः । ततः प्रवृष्टस्तत्रासीद् यथापूर्वं सुरारिहा ॥
Verse 46
तस्मिन् नृपतिशार्टूले प्रविष्टे नगरं पुनः । प्रववर्ष सहस्राक्ष: सस्यानि जनयन् प्रभु:,उन श्रेष्ठ राजाके नगरमें प्रवेश करनेपर भगवान् इन्द्रने वहाँ अन्नका उत्पादन बढ़ानेके लिये पुनः अच्छी वर्षा की
तस्मिन् नृपतिशार्दूले प्रविष्टे नगरं पुनः । प्रववर्ष सहस्राक्षः सस्यानि जनयन् प्रभुः ॥
Verse 47
ततः सराष्ट्रं मुमुदे तत् पुरं परया मुदा । तेन पार्थिवमुख्येन भावितं भावितात्मना,तबसे शुद्ध अन्तःकरणवाले नृपश्रेष्ठ संवरणके द्वारा पालित सब लोग प्रसन्न रहने लगे। उस राज्य और नगरमें बड़ा आनन्द छा गया
ततः सराष्ट्रं मुमुदे तत् पुरं परया मुदा । तेन पार्थिवमुख्येन भावितं भावितात्मना ॥
Verse 48
ततो द्वादश वर्षाणि पुनरीजे नराधिप: । तपत्या सहित: पत्न्या यथा शच्या मरुत्पति:,तदनन्तर तपतीके सहित महाराज संवरणने शचीके साथ इन्द्रके समान सुशोभित होते हुए बारह वर्षोतक यज्ञ किया
ततो द्वादश वर्षाणि पुनरीजे नराधिपः । तपत्या सहितः पत्न्या यथा शच्या मरुत्पतिः ॥
Verse 49
गन्धर्व उवाच एवमासीन्महाभागा तपती नाम पौर्विकी । तव वैवस्वती पार्थ तापत्यस्त्वं यया मत:
गन्धर्व उवाच एवमासीन्महाभागा तपती नाम पौर्विकी । तव वैवस्वती पार्थ तापत्यस्त्वं यया मतः ॥
Verse 50
तस्यां संजनयामास कुरुं संवरणो नृपः । तपत्यां तपतां श्रेष्ठ तापत्यस्त्वं ततोडर्जुन
तस्यां संजनयामास कुरुं संवरणो नृपः । तपत्यां तपतां श्रेष्ठ तापत्यस्त्वं ततोऽर्जुन ॥
Verse 171
इस प्रकार श्रीमहाभारत आदिपव॑के अन्तर्गत चैत्ररथपर्वमें तपती-उपाख्यानविषयक एक सौ इकद्ठत्तरवाँ अध्याय पूरा हुआ
इति श्रीमहाभारते आदिपर्वणि चैत्ररथपर्वणि तपत्युपाख्याने एकसप्तत्यधिकशततमोऽध्यायः समाप्तः ॥
Verse 172
(कुरूद्धवा यतो यूयं कौरवा: कुरवस्तथा । पौरवा आजमीढाक्ष भारता भरतर्षभ || तापत्यमखिल प्रोक्तं वृत्तान्तं तव पूर्वकम् । पुरोहितमुखा यूय॑ भुड्ग्ध्वं वै पृथिवीमिमाम् ।।
गन्धर्व उवाच— कुरूद्भवा यतो यूयं कौरवाः कुरवस्तथा । पौरवा आजमीढाक्ष भारता भरतर्षभ ॥ तापत्यमखिलं प्रोक्तं वृत्तान्तं तव पूर्वकम् । पुरोहितमुखा यूयं भुङ्क्त्वं वै पृथिवीमिमाम् ॥
Frequently Asked Questions
The chapter stages a dharma-conflict between royal appetite/coercion and the protected moral order of household life: whether a king, even under curse-driven impairment, may violate social-ritual boundaries and thereby incur binding ethical sanctions.
Power does not suspend accountability: adharma committed under agitation still produces enforceable consequences, and social order in the epic is maintained through the countervailing authority of dharma articulated by ascetic and household agents.
No explicit phalaśruti is stated; the chapter functions as etiological commentary, explaining a lineage-preserving niyoga as a consequence of curse-structured causality within the broader genealogical narrative.