Adhyaya 138
भीमस्य जलान्वेषणं तथा वनविश्रान्तिः (Bhīma’s Search for Water and the Forest Halt)
Upa-parva: Jatugṛha-dāha Parva (The Lac House and Escape Episode)
Vaiśaṃpāyana describes the Pāṇḍavas’ rapid, concealed movement through harsh terrain after the Vāraṇāvata incident. The wind, likened to a pure seasonal gale, intensifies the sense of urgency as vegetation and thickets are crushed in the wake of forceful passage. The party repeatedly crosses to distant banks using their arms as improvised support, avoiding routes due to fear of Dhṛtarāṣṭra’s faction. Bhīma bears Kuntī across uneven ground, underscoring protective duty amid logistical strain. By evening they reach a frightening forest tract with scarce roots, fruits, and water; ominous birds and beasts and darkened directions heighten vulnerability. Exhausted and thirsty, the group cannot proceed. Bhīma enters deeper into the forest, finds a broad-shaded banyan (nyagrodha), settles them, and announces he will seek water. Hearing the calls of water-birds (sārasas), he infers a substantial water source, drinks, bathes, and returns carrying water in his cloth. Seeing Kuntī and his brothers sleeping on the bare earth, Bhīma laments the reversal from palace beds to ground-rest, praises Kuntī’s stature and motherhood of the brothers, and reflects on the protective value of righteous kinship networks. He resolves to keep watch through the night so they may drink and recover upon waking.
Chapter Arc: जनमेजय! आचार्य द्रोण अपने शिष्यों को बुलाते हैं और गुरु-दक्षिणा के रूप में एक ही कठोर आज्ञा रखते हैं—पांचालराज द्रुपद को रणभूमि में पकड़कर मेरे पास ले आओ। → कुमार-वीर—‘मैं पहले, मैं पहले’ कहते हुए—प्रतिज्ञा को अपनी कीर्ति का शिखर मानकर पंचाल पर चढ़ दौड़ते हैं। रण में रथ, अश्व, गज और धनुष-टंकार का कोलाहल उठता है; भीम की गदा से पर्वत-से गज रक्त बहाते गिरते हैं, और पाण्डवों का वेग पंचाल-सेना को विचलित कर देता है। → रणमूर्धनि द्रुपद का घेरा टूटता है; पाण्डव-बल के प्रहार से गज-रथ धराशायी होते हैं और अंततः द्रुपद को बंदी बनाकर द्रोण के सम्मुख लाया जाता है—गुरु-दक्षिणा का लक्ष्य साकार। → द्रुपद, पराक्रमी शिष्यों के बीच द्रोण की सामर्थ्य स्वीकार करता है और विनय से स्थायी प्रीति/संबंध की याचना करता है। द्रोण का अपमान-प्रतिशोध अब अधिकार और दंड के रूप में रूपांतरित होता है—शिष्य-बल से गुरु का मान स्थापित। → बंदी द्रुपद के साथ द्रोण क्या निर्णय करेंगे—क्षमा, विभाजन, या अपमान का प्रतिदान? और क्या यह अपमान भविष्य में अग्नि की तरह लौटकर द्रोण के भाग्य को जला देगा?
Shlokas
Verse 1
(दाक्षिणात्य अधिक पाठका १ श्लोक मिलाकर कुल २६ श्लोक हैं) ऑपन-माजल छा अकाल सप्तत्रिशर्दाधिकशततमोब< ध्याय: द्रोणका शिष्योंद्वारा द्रपदपर आक्रमण करवाना
वैशम्पायन उवाच । पाण्डवान् धार्तराष्ट्रांश्च कृतास्त्रान् प्रसमीक्ष्य सः । गुर्वर्थं दक्षिणाकाले प्राप्तेऽमन्यत वै गुरुः ॥
Verse 2
ततः शिष्यात् समानीय आचार्यो<5र्थमचोदयत् । द्रोण: सर्वानशेषेण दक्षिणार्थ महीपते,जनमेजय! तदनन्तर आचार्यने अपने शिष्योंको बुलाकर उन सबसे गुरुदक्षिणाके लिये इस प्रकार कहा--
ततः शिष्यान् समानीय आचार्योऽर्थमचोदयत् । द्रोणः सर्वानशेषेण दक्षिणार्थं महीपते ॥
Verse 3
पज्चालराजं ट्रुपदं गृहीत्वा रणमूर्धनि । पर्यानयत भद्र व: सा स्थात् परमदक्षिणा
पाञ्चालराजं द्रुपदं गृहीत्वा रणमूर्धनि । पर्यानयत भद्रं वः सा स्थात् परमदक्षिणा ॥
Verse 4
तथेत्युक्त्वा तु ते सर्वे रथैस्तूर्ण प्रहारिण: । आचार्य धनदानार्थ द्रोणेन सहिता ययु:
तथेत्युक्त्वा तु ते सर्वे रथैस्तूर्णप्रहारिणः । आचार्यधनदानार्थं द्रोणेन सहिता ययुः ॥
Verse 5
ततो5भिजग्मु: पञ्चालान् निध्नन्तस्ते नरर्षभा: । ममृदुस्तस्य नगर द्रुपदस्य महौजस:
ततोऽभिजग्मुः पञ्चालान् निघ्नन्तस्ते नरर्षभाः । ममृदुस्तस्य नगरं द्रुपदस्य महौजसः ॥
Verse 6
दुर्योधनश्व कर्णश्न युयुत्सुश्न महाबल: । दुःशासनो विकर्णश्रव जलसंध: सुलोचन:
दुर्योधनश्च कर्णश्च युयुत्सुश्च महाबलः । दुःशासनः विकर्णश्च जलसन्धः सुलोचनः ॥
Verse 7
एते चान्ये च बहवः कुमारा बहुविक्रमा: । अहं पूर्वमहं पूर्वमित्येवं क्षत्रियर्षभा:
एते चान्ये च बहवः कुमारा बहुविक्रमाः । अहं पूर्वमहं पूर्वमित्येवं क्षत्रियर्षभाः ॥
Verse 8
तदनन्तर दुर्योधन, कर्ण, महाबली युयुत्सु, दुःशासन, विकर्ण, जलसंध तथा सुलोचन-- ये और दूसरे भी बहुत-से महापराक्रमी नरश्रेष्ठ क्षत्रियशिरोमणि राजकुमार “पहले मैं युद्ध करूँगा, पहले मैं युद्ध करूँगा” इस प्रकार कहते हुए पंचालदेशमें जा पहुँचे और वहाँके निवासियोंको मारते-पीटते हुए महाबली राजा द्रुपदकी राजधानीको भी रौंदने लगे || ५-- ७ ।। ततो वररथारूढा: कुमारा: सादिभि: सह । प्रविश्य नगरं सर्वे राजमार्गमुपाययु:,उत्तम रथोंपर बैठे हुए वे सभी राजकुमार घुड़सवारोंके साथ नगरमें घुसकर वहाँके राजपथपर चलने लगे
ततो वररथारूढाः कुमारा अश्वैः सहागतैः । प्रविश्य नगरं सर्वे राजमार्गमुपाययुः ॥
Verse 9
तस्मिन् काले तु पाउ्चाल: श्रुत्वा दृष्टयवा महद् बलम् । भ्रातृभि: सहितो राजंस्त्वरया निर्ययौ गृहात्
तस्मिन् काले तु पाञ्चालः श्रुत्वा दृष्ट्वा च महद् बलम् । भ्रातृभिः सहितो राजा त्वरया निर्ययौ गृहात्, जनमेजय ॥
Verse 10
ततस्तु कृतसंनाहा यज्ञसेनसहोदरा: । शरवर्षाणि मुज्चन्त: प्रणेदु: सर्व एव ते,महाराज यज्ञसेन (ट्रुपद) और उनके सब भाइयोंने कवच धारण किये। फिर वे सभी लोग बाणोंकी बौछार करते हुए जोर-जोरसे गर्जना करने लगे
ततस्तु कृतसंनाहाः यज्ञसेनसहोदराः । शरवर्षाणि मुञ्चन्तः प्रणेदुः सर्व एव ते, महाराज ॥
Verse 11
ततो रथेन शुभ्रेण समासाद्य तु कौरवान् | यज्ञसेन: शरान् घोरान् ववर्ष युधि दुर्जय:
ततो रथेन शुभ्रेण समासाद्य तु कौरवान् । यज्ञसेनः शरान् घोरान् ववर्ष युधि दुर्जयः ॥
Verse 12
वैशम्पायन उवाच पूर्वमेव तु सम्मन्त्रय पार्थो द्रोणमथाब्रवीत् | दर्पोद्रेकात् कुमाराणामाचार्य द्विजसत्तमम्
वैशम्पायन उवाच— पूर्वमेव तु सम्मन्त्र्य पार्थो द्रोणमथाब्रवीत् । दर्पोद्रेकात् कुमाराणामाचार्यं द्विजसत्तमम् ॥
Verse 13
एषां पराक्रमस्यान्ते वयं कुर्याम साहसम् | एतैरशक्य: पाज्चालो ग्रहीतुं रणमूर्थनि
एषां पराक्रमस्यान्ते वयं कुर्याम साहसम् । एतैरशक्यः पाञ्चालो ग्रहीतुं रणमूर्धनि ॥
Verse 14
एवमुकक््त्वा तु कौन्तेयो भ्रातृभि: सहितो5नघ: । अर्धक्रोशे तु नगरादतिष्ठद् बहिरेव स:,यों कहकर पापरहित कुन्तीनन्दन अर्जुन अपने भाइयोंके साथ नगरसे बाहर ही आधे कोसकी दूरीपर ठहर गये थे
एवमुक्त्वा तु कौन्तेयो भ्रातृभिः सहितोऽनघः । अर्धक्रोशे तु नगरादतिष्ठद् बहिरेव सः ॥
Verse 15
द्रुपद: कौरवान् दृष्टवा प्राधावत समन्ततः । शरजालेन महता मोहयन् कौरवीं चमूम्
द्रुपदः कौरवान् दृष्ट्वा प्राधावत समन्ततः । शरजालेन महता मोहयन् कौरवीं चमूम् ॥
Verse 16
तमुद्यतं रथेनैकमाशुकारिणमाहवे । अनेकमिव संत्रासान्मेनिरे तत्र कौरवा:
तमुद्यतं रथेनैकमाशुकारिणमाहवे । अनेकमिव संत्रासान्मेनिरे तत्र कौरवाः ॥
Verse 17
ट्रुपदस्य शरा घोरा विचेरु: सर्वतो दिशम् । ततः शड्खाश्न भेर्यश्व मृदड़ाश्न सहस्रश:
द्रुपदस्य शरा घोरा विचेरुः सर्वतो दिशम् । ततः शङ्खाश्च भेर्यश्च मृदङ्गाश्च सहस्रशः । धनुर्ज्यातलशब्दश्च संस्पृश्य गगनं महान् ॥
Verse 18
प्रावाद्यन्त महाराज पाञ्चालानां निवेशने । सिंहनादश्न संजज्ञे पाज्चालानां महात्मनाम्
प्रावाद्यन्त महाराज पाञ्चालानां निवेशने । सिंहनादश्च संजज्ञे पाञ्चालानां महात्मनाम् ॥
Verse 19
दुर्योधनो विकर्णश्न सुबाहुर्दीर्घलोचन:
वैशम्पायन उवाच । दुर्योधनश्च विकर्णश्च सुबाहुर्दीर्घलोचनः । दुःशासनश्च संक्रुद्धाः शरवर्षैरवाकिरन् ॥ ततस्तु द्रुपदो राजा महेष्वासोऽपराजितरथो युधि । तैः शरैः सुतिविद्धोऽपि क्षिप्रमेव तदानीकं समपीडयत् ॥ अलातचक्रवत् सर्वतः परिभ्रमन् स बाणैः । दुर्योधनं विकर्णं च कर्णं च महाबलम् ॥ नानावीरनृपसुतांश्च सैन्यानि विविधानि च । शरैः सन्तर्पयामास सर्वतो रणमूर्धनि ॥
Verse 20
दुःशासनश्न संक़्रुद्ध: शरवर्षैरवाकिरन् । सो35तिविद्धो महेष्वास: पार्षतो युधि दुर्जय:
वैशम्पायन उवाच । दुःशासनः संक्रुद्धः शरवर्षैरवाकिरत् । सोऽतिविद्धो महेष्वासः पार्षतः युधि दुर्जयः ॥
Verse 21
व्यधमत् तान्यनीकानि तत्क्षणादेव भारत । दुर्योधनं विकर्ण च कर्ण चापि महाबलम्
तत्क्षणादेव भारत व्यधमत् तान्यनीकानि । दुर्योधनं विकर्णं च कर्णं चापि महाबलम् ॥
Verse 22
नानानृपसुतान् वीरान् सैन्यानि विविधानि च । अलातचक्रवत् सर्व चरन् बाणैरतर्पयत्
नानानृपसुतान् वीरान् सैन्यानि विविधानि च । अलातचक्रवत् सर्वं चरन् बाणैरतर्पयत् ॥
Verse 23
(दुःशासनं च दशभिर्विकर्ण विंशकै: शरै: | शकुनिं विंशकैस्ती&णैर्दशभिर्मर्म भेदिभि: ।।
ततस्तु नागराः सर्वे मुसलैर्यष्टिभिस्तदा । अभ्यवर्षन्त कौरव्यान् वर्षमाणा घना इव ॥
Verse 24
सबालवृद्धास्ते पौरा: कौरवानभ्यायुस्तदा । श्र॒ुत्वा सुतुमुलं युद्ध कौरवानेव भारत
वैशम्पायन उवाच—ततः पौरा बालवृद्धाः सर्वे कौरवान् अभ्यधावन्। भारत जनमेजय, सुतुमुलं युद्धं प्रवृत्तमिति श्रुत्वा कौरवाः संमोहं जग्मुः।
Verse 25
द्रवन्ति सम नदन्ति सम क्रोशन्त: पाण्डवान् प्रति । (पाञज्चालशरभिन्नाड़ो भयमासाद्य वै वृष: । कर्णो रथादवप्लुत्य पलायनपरो5 भवत् ।।
द्रवन्ति समं नदन्ति समं क्रोशन्तः पाण्डवान् प्रति। पाञ्चालशरभिन्नाङ्गो भयमासाद्य वै वृषः॥ कर्णो रथादवप्लुत्य पलायनपरोऽभवत्। पाण्डवास्तु स्वनं श्रुत्वा आर्तानां लोमहर्षणम्॥
Verse 26
अभिवाद्य ततो द्रोणं रथानारुरुहुस्तदा । युधिष्ठिरं निवार्याशु मा युध्यस्वेति पाण्डवम्
अभिवाद्य ततो द्रोणं रथानारुरुहुस्तदा। युधिष्ठिरं निवार्याशु मा युध्यस्वेति पाण्डवम्॥
Verse 27
माद्रेयौ चक्ररक्षौ तु फाल्गुनश्व॒ तदाकरोत् सेनाग्रगो भीमसेन: सदाभूद् गदया सह
माद्रेयौ चक्ररक्षौ तु फाल्गुनश्च तदाकरोत्। सेनाग्रगो भीमसेनः सदाभूद् गदया सह॥
Verse 28
तदा शत्रुस्वनं श्र॒त्वा भ्रातृभि: सहितो5नघ: । अयाज्जवेन कौन्तेयो रथेनानादयन् दिश:
तदा शत्रुस्वनं श्रुत्वा भ्रातृभिः सहितोऽनघः। अयाज्जवेन कौन्तेयो रथेनानादयन् दिशः॥
Verse 29
जीप नो सहज अत णिरिवानक ततः :स्वनाम् | भीमसेनो :
वैशम्पायन उवाच । पाञ्चालानां महत् सैन्यं भीमसेनपुरःसरम् । उत्तालतरङ्गविक्षुब्धमहासागरवद् अरावयत् ॥ महाबाहुर्भीमसेनो दण्डपाणिरिवान्तकः । तां महासेनां प्रविवेश मकरः सागरं यथा ॥ गदाधरो भीमसेनः स्वयमेव महाबलः । नागानीकं समासाद्य बभञ्ज बलदर्पितम् ॥
Verse 30
प्रविवेश महासेनां मकर: सागर यथा । स्वयमभ्यद्रवद् भीमो नागानीकं॑ गदाधर:
प्रविवेश महासेनां मकरः सागरं यथा । स्वयमभ्यद्रवद् भीमो नागानीकं गदाधरः ॥
Verse 31
स युद्धकुशलः पार्थों बाहुवीयेण चातुल: । अहनत् कुञ्जरानीकं गदया कालरूपधृत्
स युद्धकुशलः पार्थो बाहुवीर्येण चातुलः । अहनत् कुञ्जरानीकं गदया कालरूपधृत् ॥
Verse 32
ते गजा गिरिसंकाशा: क्षरन्तो रुधिरं बहु भीमसेनस्य गदया भिन्नमस्तकपिण्डका:
ते गजा गिरिसङ्काशाः क्षरन्तो रुधिरं बहु । भीमसेनस्य गदया भिन्नमस्तकपिण्डकाः ॥
Verse 33
पतन्ति द्विरदा भूमौ वज़घातादिवाचला: । गजानश्चान् रथांश्वैव पातयामास पाण्डव:
पतन्ति द्विरदा भूमौ वज्रघातादिवाचलाः । गजानश्चान् रथांश्चैव पातयामास पाण्डवः ॥
Verse 34
पदातींश्व रथांश्चैव न्यवधीदर्जुनाग्रज: । गोपाल इव दण्डेन यथा पशुगणान् वने
पदातीन् रथांश्चैव न्यवधीदर्जुनाग्रजः । गोपाल इव दण्डेन यथा पशुगणान् वने ॥
Verse 35
चालयन् रथनागांश्व॒ संचचाल वृकोदर: । भीमसेनकी गदासे मस्तक फट जानेके कारण वे पर्वतोंके समान विशालकाय गजराज लोहूके झरने बहाते हुए वज़्के आघातसे (पंख कटे हुए) पहाड़ोंकी भाँति पृथ्वीपर गिर पड़ते थे। अर्जुनके बड़े भाई पाण्डुनन्दन भीमने हाथियों
चालयन् रथनागांश्च संचचाल वृकोदरः । गदया भीमसेनेन शिरःस्फुटितमत्तगजाः ॥ पर्वतप्रख्यदेहास्ते रुधिरौघप्रवर्षिणः । वज्राहता इव शैलाः पेतुर्भूमौ निरन्तरम् ॥ हयान् रथांश्च नागांश्च पाण्डुनन्दन आहवे । निपातयामास भीमो पदातीन् रथिनस्तथा ॥ गोपाल इव दण्डेन वने पशुगणानिव । रथिनो नागसंघांश्च भीमसेनोऽन्वधावति ॥
Verse 36
पार्षत॑ शरजालेन क्षिपन्नागात् स पाण्डव: । हयौघांश्ष रथौघांक्ष॒ गजौघांश्व॒ समन्तत:ः
पार्षतः शरजालेन क्षिपन्नागात् स पाण्डवः । हयौघान् रथौघांश्च गजौघांश्च समन्ततः ॥
Verse 37
पातयन् समरे राजन् युगान्ताग्निरिव ज्वलन् | वैशम्पायनजी कहते हैं--राजन्! उस समय द्रोणाचार्यका प्रिय करनेके लिये उद्यत हुए पाण्डुनन्दन अर्जुन द्रुपदपर बाणसमूहोंकी वर्षा करते हुए उनपर चढ़ आये। वे रणभूमिमें घोड़ों
पातयन् समरे राजन् युगान्ताग्निरिव ज्वलन् । द्रोणस्य प्रियकृत्यर्थं पार्थो द्रुपदमभ्यगात् ॥ शरवर्षैः समाकीर्णं कृत्वा तं रणमूर्धनि । हयौघान् रथौघांश्च गजौघांश्च न्यपातयत् ॥
Verse 38
शरैनननाविधैस्तूर्ण पार्थ संछाद्य सर्वश: । सिंहनादं मुखै: कृत्वा समयुध्यन्त पाण्डवम्
शरैर्नानाविधैस्तूर्णं पार्थं संछाद्य सर्वशः । सिंहनादं मुखैः कृत्वा समयुध्यन्त पाण्डवम् ॥
Verse 39
तद् युद्धमभवद् घोर सुमहाद्भुतदर्शनम् । सिंहनादस्वनं श्रुत्वा नामृष्पतत् पाकशासनि:,वह युद्ध अत्यन्त भयानक और देखनेमें बड़ा ही अद्भुत था। शत्रुओंका सिंहनाद सुनकर इन्द्रकुमार अर्जुन उसे सहन न कर सके
तद् युद्धमभवद् घोरं सुमहाद्भुतदर्शनम् । सिंहनादस्वनं श्रुत्वा नामृष्यत् पाकशासनिः ॥
Verse 40
ततः किरीटी सहसा पाञ्चालान् समरे<द्रवत् । छादयन्निषुजालेन महता मोहयन्निव,उस युद्धमें किरीटधारी पार्थने बाणोंका बड़ा भारी जाल-सा बिछाकर पांचालोंको आच्छादित और मोहित-सा करते हुए उनपर सहसा आक्रमण किया
ततः किरीटी सहसा पाञ्चालान् समरेऽद्रवत् । छादयन्निषुजालेन महता मोहयन्निव ॥
Verse 41
शीघ्रमभ्यस्यतो बाणान् संदधानस्य चानिशम् | नान्तरं ददृशे किंचित् कौन्तेयस्य यशस्विन:
शीघ्रमभ्यस्यतो बाणान् संदधानस्य चानिशम् । नान्तरं ददृशे किंचित् कौन्तेयस्य यशस्विनः ॥
Verse 42
(न दिशो नान्तरिक्षं च तदा नैव च मेदिनी । अदृश्यत महाराज तत्र किंचन संयुगे ।।
न दिशो नान्तरिक्षं च तदा नैव च मेदिनी । अदृश्यत महाराज तत्र किंचन संयुगे ॥ बाणान्धकारे बलिना कृते गाण्डीवधन्वना ॥
Verse 43
त्वरमाणोभिदुद्राव महेन्द्र शम्बरो यथा । महता शरवर्षेण पार्थ: पाउ्चालमावृणोत्
त्वरमाणोऽभिदुद्राव महेन्द्रं शम्बरो यथा । महता शरवर्षेण पार्थः पाञ्चालमावृणोत् ॥
Verse 44
ततो हलहलाशब्द आसीत् पाञ्चालके बले । जिघृक्षति महासिंहो गजानामिव यूथपम्
ततो हलहलाशब्द आसीत् पाञ्चालके बले । जिघृक्षति महासिंहो गजानामिव यूथपम् ॥
Verse 45
दृष्टवा पार्थ तदा5<यान्तं सत्यजित् सत्यविक्रम: । पाज्चालं वै परिप्रेप्सुर्धनं॑ जयमुपाद्रवत्
दृष्ट्वा पार्थं तदा यान्तं सत्यजित् सत्यविक्रमः । पाञ्चालं वै परिप्रेप्सुर्धनंजयं उपाद्रवत् ॥
Verse 46
ततस्त्वर्जुनपाञ्चालौ युद्धाय समुपागतौ । व्यक्षोभयेतां तौ सैन्यमिन्द्रवैरोचनाविव
ततस्त्वर्जुनपाञ्चालौ युद्धाय समुपागतौ । व्यक्षोभयेतां तौ सैन्यमिन्द्रवैरोचनाविव ॥
Verse 47
ततः सत्यजितं पार्थो दशभिर्मर्मभेदिभि: । विव्याध बलवद् गाढं तदद्भुतमिवा भवत्,तब अर्जुनने दस मर्मभेदी बाणोंद्वारा सत्यजितपर बलपूर्वक गहरा आघात करके उन्हें घायल कर दिया। यह अद्भुत-सी बात हुई
ततः सत्यजितं पार्थो दशभिर्मर्मभेदिभिः । विव्याध बलवद् गाढं तदद्भुतमिवाभवत् ॥
Verse 48
ततः शरशतै: पार्थ पाज्चाल: शीघ्रमार्दयत् । पार्थस्तु शरवर्षेण छाद्यमानो महारथ:
ततः शरशतैः पार्थं पाञ्चालः शीघ्रमर्दयत् । पार्थस्तु शरवर्षेण छाद्यमानो महारथः ॥
Verse 49
वेग॑ चक्रे महावेगो धनुज्यामवमृज्य च । ततः सत्यजितश्चापं छित्त्वा राजानमभ्ययात्
वैशम्पायन उवाच— महावेगः पार्थो वेगं चक्रे; धनुर्ज्याम् अवमृज्य सम्यक् कृत्वा महता वेगेन शरान् मुमोच। ततः सत्यजितश्चापं छित्त्वा स राजानं द्रुपदं प्रत्यभ्ययात्॥
Verse 50
अथान्यद् धनुरादाय सत्यजिद् वेगवत्तरम् | साश्वंं ससूतं सरथं पार्थ विव्याध सत्वर:,तब सत्यजितने दूसरा अत्यन्त वेगशाली धनुष लेकर तुरंत ही घोड़े, सारथि एवं रथसहित अर्जुनको बींध डाला
अथान्यद् धनुरादाय सत्यजिद् वेगवत्तरम्। साश्वं ससूतं सरथं पार्थं विव्याध सत्वरः॥
Verse 51
सतं न ममृषे पार्थ: पाज्चालेनार्दितो युधि । ततस्तस्य विनाशार्थ सत्वरं व्यसृजच्छरान्
सतं न ममृषे पार्थः पाञ्चालेनार्दितो युधि। ततस्तस्य विनाशार्थं सत्वरं व्यसृजच्छरान्॥
Verse 52
हयान् ध्वजं धनुर्मुष्टिमुभौ तौ पार्ष्णिसारथी । स तथा भियद्यमानेषु कार्मुकेषु पुन: पुन:
हयान् ध्वजं धनुर्मुष्टिं उभौ तौ पार्ष्णिसारथी। स तथा भिद्यमानेषु कार्मुकेषु पुनः पुनः॥
Verse 53
हयेषु विनियुक्तेषु विमुखो5भवदाहवे । स सत्यजितमालोक्य तथा विमुखमाहवे
हयेषु विनियुक्तेषु विमुखोऽभवदाहवे। स सत्यजितमालोक्य तथा विमुखमाहवे॥
Verse 54
वेगेन महता राजन्नभ्यवर्षत पाण्डवम् | तदा चक्रे महद् युद्धमर्जुनो जयतां वर:
वैशम्पायन उवाच—राजन्, स महता वेगेन बलवांश्च पाण्डवमभ्यवर्षच्छरवृष्ट्या। ततः जयतां वरः पार्थोऽर्जुनो महद् युद्धमकरोत्।
Verse 55
तस्य पार्थो धनुश्कछित्त्वा ध्वजं चोव्यामपातयत् | पजञ्चभिस्तस्य विव्याथ हयान् सूतं च सायकै:
तस्य पार्थो धनुः छित्त्वा ध्वजं चोव्यामपातयत्। पञ्चभिश्च तस्य विव्याथ हयान् सूतं च सायकैः॥
Verse 56
तत उत्सृज्य तच्चापमाददानं शरावरम् । खड्गमुद्धृत्य कौन्तेय: सिंहनादमथाकरोत्
ततः उत्सृज्य तच्चापम् आददानं शरावरम्। खड्गम् उद्धृत्य कौन्तेयः सिंहनादम् अथाकरोत्॥
Verse 57
पाञ्चालस्य रथस्येषामाप्लुत्य सहसापतत् । पाञज्चालरथमास्थाय अवित्रस्तो धनंजय:
पाञ्चालस्य रथस्येषाम् आप्लुत्य सहसापतत्। पाञ्चालरथमास्थाय अवित्रस्तो धनंजयः॥
Verse 58
विक्षोभ्याम्भोनिधिं पार्थस्तं नागमिव सो5ग्रहीत् । ततस्तु सर्वपाञज्चाला विद्रवन्ति दिशो दश
विक्षोभ्य अम्भोनिधिं पार्थस् तं नागमिव सोऽग्रहीत्। ततस्तु सर्वपाञ्चालाः विद्रवन्ति दिशो दश॥
Verse 59
दर्शयन् सर्वसैन्यानां स बाद्दोर्बलमात्मन: । सिंहनादस्वनं कृत्वा निर्जनाम धनंजय:,समस्त सैनिकोंको अपना बाहुबल दिखाते हुए अर्जुन सिंहनाद करके वहाँसे लौटे
दर्शयन् सर्वसैन्यानां स बाहुदोर्बलमात्मनः । सिंहनादस्वनं कृत्वा निर्जनाम् अकरोद् धनंजयः ॥
Verse 60
आयान्तमर्जुनं दृष्टवा कुमारा: सहितास्तदा । ममृदुस्तस्य नगर टद्रुपदस्य महात्मन:,अर्जुनको आते देख सब राजकुमार एकत्र हो महात्मा ट्रपदके नगरका विध्वंस करने लगे
आयान्तम् अर्जुनं दृष्ट्वा कुमाराः सहितास्तदा । ममृदुस्तस्य नगरं तद् द्रुपदस्य महात्मनः ॥
Verse 61
अर्जुन उवाच सम्बन्धी कुरुवीराणां द्रुपदो राजसत्तम: । मा वधीस्तद्धलं भीम गुरुदानं प्रदीयताम्
अर्जुन उवाच— सम्बन्धी कुरुवीराणां द्रुपदो राजसत्तमः । मा वधीस्तद्बलं भीम गुरुदानं प्रदीयताम् ॥
Verse 62
वैशमग्पायन उवाच भीमसेनस्तदा राजन्नर्जुनेन निवारित: । अतृप्तो युद्धधर्मेषु न््यवर्तत महाबल:
वैशम्पायन उवाच— भीमसेनस्तदा राजन्नर्जुनेन निवारितः । अतृप्तो युद्धधर्मेषु निववृत्त महाबलः ॥
Verse 63
ते यज्ञसेन द्रुपदं गृहीत्वा रणमूर्थनि । उपाजहु: सहामात्यं द्रोणाय भरतर्षभ,भरतश्रेष्ठ जनमेजय! उन पाण्डवने यज्ञसेन द्रुपदको मन्त्रियोंसहित संग्रामभूमिमें बंदी बनाकर द्रोणाचार्यको उपहारके रूपमें दे दिया
ते यज्ञसेनं द्रुपदं गृहीत्वा रणमूर्धनि । उपाजह्रुः सहामात्यं द्रोणाय भरतर्षभ ॥
Verse 64
भग्नदर्प हृतधनं तं तथा वशमागतम् | स वैरं मनसा ध्यात्वा द्रोणो द्रुपदमब्रवीत्
भग्नदर्पहृतधनं तं तथा वशमागतम् । स वैरं मनसा ध्यात्वा द्रोणो द्रुपदमब्रवीत् ॥
Verse 65
विमृद्य तरसा राष्ट्र पुरं ते मृदितं मया । प्राप्प जीवं रिपुवशं सखिपूर्व किमिष्यते
विमृद्य तरसा राष्ट्रं पुरं ते मृदितं मया । प्राप्य जीवं रिपुवशं सखिपूर्वं किमिष्यसे ॥
Verse 66
एवमुक््त्वा प्रहस्यैनं किंचित् स पुनरब्रवीत् । मा भे: प्राणभयाद् वीर क्षमिणो ब्राह्मणा वयम्
एवमुक्त्वा प्रहस्यैनं किंचित् स पुनरब्रवीत् । मा भैः प्राणभयाद् वीर क्षमिणो ब्राह्मणा वयम् ॥
Verse 67
आश्रमे क्रीडितं यत् तु त्वया बाल्ये मया सह । तेन संवर्द्धित: स्नेह: प्रीतिश्न क्षत्रियर्षभ
आश्रमे क्रीडितं यत्तु त्वया बाल्ये मया सह । तेन संवर्धितः स्नेहः प्रीतिश्च क्षत्रियर्षभ ॥
Verse 68
प्रार्थयेयं त्वया सख्यं पुनरेव जनाधिप । वरं ददामि ते राजन् राज्यस्यार्धमवाप्रुहि
प्रार्थयेयं त्वया सख्यं पुनरेव जनाधिप । वरं ददामि ते राजन् राज्यस्यार्धमवाप्नुहि ॥
Verse 69
अराजा किल नो राज्ञ: सखा भवितुमहसि । अतः: प्रयतितं राज्ये यज्ञसेन मया तव,'यज्ञसेन! तुमने कहा था--जो राजा नहीं है, वह राजाका मित्र नहीं हो सकता; इसीलिये मैंने तुम्हारा राज्य लेनेका प्रयत्न किया है
अराजा किल नो राज्ञः सखा भवितुमर्हसि । अतः प्रयतितं राज्ये यज्ञसेन मया तव ॥
Verse 70
राजासि दक्षिणे कूले भागीरथ्याहमुत्तरे । सखायं मां विजानीहि पाउ्चाल यदि मन्यसे,“गंगाके दक्षिण प्रदेशके तुम राजा हो और उत्तरके भूभागका राजा मैं हूँ। पांचाल! अब यदि उचित समझो तो मुझे अपना मित्र मानो”
राजासि दक्षिणे कूले भागीरथ्याऽहमुत्तरे । सखायं मां विजानीहि पाञ्चाल यदि मन्यसे ॥
Verse 71
दुपद उवाच अनाश्षर्यत्रिदं ब्रह्मन् विक्रान्तेषु महात्मसु । प्रीये त्वयाहं त्वत्तश्न॒ प्रीतिमिच्छामि शाश्व॒तीम्
द्रुपद उवाच अनाश्चर्यमिदं ब्रह्मन् विक्रान्तेषु महात्मसु । प्रीये त्वयाहं त्वत्तश्च प्रीतिमिच्छामि शाश्वतीम् ॥
Verse 72
वैशग्पायन उवाच एवमुक्त: स तं॑ द्रोणो मोक्षयामास भारत । सत्कृत्य चैनं प्रीतात्मा राज्यार्ध प्रत्यपादयत्
वैशम्पायन उवाच एवमुक्तः स तं द्रोणो मोक्षयामास भारत । सत्कृत्य चैनं प्रीतात्मा राज्यार्धं प्रत्यपादयत् ॥
Verse 73
माकन्दीमथ गज्जायास्तीरे जनपदायुताम् । सो<ध्यावसद् दीनमना: काम्पिल्यं च पुरोत्तमम्
माकन्दीमथ गङ्गायास्तीरे जनपदायुताम् । सोऽध्यावसद् दीनमनाḥ काम्पिल्यं च पुरोत्तमम् ॥
Verse 74
दक्षिणांश्नापि पञज्चालान् यावच्चर्मण्वती नदी । द्रोणेन चैवं ट्रपद: परिभूयाथ पालित:
वैशम्पायन उवाच—एवं द्रोणेन राजानं द्रुपदं परिभूय, चर्मण्वतीनदीपर्यन्तं दक्षिणपाञ्चालदेशं तस्यैवाधीनं कृत्वा, स एव तत्र रक्षितः।
Verse 75
क्षात्रेण च बलेनास्य नापश्यत् स पराजयम् | हीनं विदित्वा चात्मानं ब्राह्ेण स बलेन तु
वैशम्पायन उवाच—स क्षात्रेण बलेन द्रोणस्य पराजयं नापश्यत्। आत्मानं ब्राह्मबलेन हीनं विदित्वा, द्रोणं जेतुं समर्थं पुत्रं प्रार्थयन् पृथिवीं पर्यटत्। अथ द्रोणोऽपि उत्तरपाञ्चालेऽहिच्छत्रं राज्यं स्ववशं निनाय।
Verse 76
पुत्रजन्म परीप्सन् वै पृथिवीमन्वसंचरत् । अहिच्छत्रं च विषयं द्रोणग: समभिपद्यत
वैशम्पायन उवाच—पुत्रजन्म परीप्सन् वै द्रुपदः पृथिवीमन्वसञ्चरत्। तस्मिन्नन्तरे द्रोणपुत्रोऽश्वत्थामा अहिच्छत्रं विषयं राज्यं च समभिपद्यत।
Verse 77
एवं राजन्नहिच्छत्रा पुरी जनपदायुता । युधि निर्जित्य पार्थेन द्रोणाय प्रतिपादिता
वैशम्पायन उवाच—एवं राजन्, जनपदबहुलामहिच्छत्रां पुरीं पार्थो युधि निर्जित्य, गुरुदक्षिणार्थं द्रोणाय सम्यक् प्रतिपादयामास।
Verse 136
इस प्रकार श्रीमहाभारत आदिपववके अन्तर्गत यम्भवपर्वमें अस्त्र- कौशलदर्शनविषयक एक सौ छत्तीसवाँ अध्याय पूरा हुआ
इति श्रीमहाभारते आदिपर्वणि सम्भवपर्वणि अस्त्रकौशलदर्शनविषयोऽध्यायः षट्त्रिंशदधिकशततमः समाप्तः।
Verse 137
इति श्रीमहाभारते आदिपर्वणि सम्भवपर्वणि द्रुपदशासने सप्तत्रिंशदाधिकशततमो<ध्याय:
इति श्रीमहाभारते आदिपर्वणि सम्भवपर्वणि द्रुपदशासने सप्तत्रिंशदधिकशततमोऽध्यायः।
Verse 183
धनुर्ज्यातलशब्दश्न संस्पृश्य गगनं महान् | द्रपदके भयंकर बाण सब दिशाओंमें विचरने लगे। महाराज! उनकी विजय होती देख पांचालोंके घरोंमें शंख
वैशम्पायन उवाच—धनुर्ज्यातलनिःशब्दो महान् गगनं स्पृशन्निवोत्थितः। भयानका बाणाः सर्वतो विचेरुः। राजन्, तेषां जयमवलोक्य पाञ्चालानां गृहेषु शङ्खभेरीमृदङ्गादीनि सहस्रशो वाद्यानि सहसा समनादयन्। महात्मबलसम्पन्नाः पाञ्चालसैनिकाः सिंहनादं महान्तं चक्रुः; सहैव च धनुर्ज्यानां टङ्कारो गगने व्याप्तो दिगन्तेषु प्रतिननाद।
Frequently Asked Questions
The chapter presents a survival-ethics dilemma: how to preserve family safety and dignity while operating under concealment—balancing speed, secrecy, and care for exhausted dependents without increasing detection risk.
Adversity is framed as a test of dharma expressed through concrete care—resource-seeking, sheltering, and vigilance—where leadership is measured by protection of the vulnerable and steadiness under reversed fortune.
No explicit phalaśruti appears here; the meta-function is narrative-ethical, using Bhīma’s lament and resolve as an exemplum of protective duty and resilience within the epic’s broader moral causality.