Adhyaya 125
Adi ParvaAdhyaya 12533 Verses

Adhyaya 125

Adhyāya 125: Raṅga-pradarśana — Arjuna’s Entry and Astric Demonstration (रङ्गप्रदर्शनम्)

Upa-parva: Āstīka-parva (contextual segment: Martial Exhibition at the Kuru arena)

Vaiśaṃpāyana describes a polarized assembly whose affection divides between the Kuru prince and Bhīma, producing loud, ocean-like tumult. Observing the risk of disorder, Bhāradvāja’s son Aśvatthāman restrains the two champions, preventing a confrontation born of arena-provocation. Drona then enters the arena, silences the instruments, and directs attention to Arjuna (Phalguna), praised as foremost among weapon-knowers and likened to divine prowess. Arjuna appears with auspicious rites completed, equipped with bow, full quiver, and golden armor, prompting renewed acclaim; Kuntī’s emotional response is noted. Dhṛtarāṣṭra asks Vidura about the uproar; Vidura identifies Arjuna and explains the cause. The chapter proceeds to a technical display of astras: elemental emissions (fire, water, wind, rain-clouds), entry into the earth, creation of mountains, and disappearance through an antardhāna weapon, alongside rapid transformations of position and scale. Precision archery follows—multiple arrows released with single-shot continuity, and repeated hits on moving targets—culminating in a comprehensive exhibition across sword, bow, and mace. As the crowd quiets, a new thunder-like sound arises at the gate; spectators turn, and Drona is seen encircled by the five Pāṇḍavas, while Aśvatthāman restrains the armed, rising Duryodhana, containing the next surge of confrontation.

Chapter Arc: उत्तरफाल्गुनी के शुभ मुहूर्त में, वन-आश्रम के भीतर ब्राह्मण-भोज और स्वस्तिवाचन की हलचल के बीच, नियति चुपचाप पाण्डु के द्वार पर आ खड़ी होती है—कुन्ती क्षणभर के लिए असावधान होती है। → फल-पुष्पों से लदे पलाश, तिलक, आम, चम्पक, पारिभद्रक आदि वृक्षों से भरे वन का सौंदर्य एक ओर है, और दूसरी ओर शाप-बंधित पाण्डु का भीतर-भीतर बढ़ता आकर्षण। धर्मात्मा राजा अपनी पत्नी माद्री के साथ संगम करता है—पर ‘कालधर्म’ (नियत-नियम) के विरुद्ध उठाया गया यह कदम शाप को जाग्रत कर देता है। → शाप का फल तत्क्षण उतरता है: पाण्डु का प्राणान्त। शोक-विह्वल माद्री कुन्ती से विनती करती है कि वह अकेली लौटे और बालकों को संभाले; फिर वह अपने पति की चिता पर आरूढ़ होकर सतीत्व का व्रत चुनती है—चिताग्नि में प्रवेश ही अध्याय का दहकता शिखर है। → तपस्वी ऋषि कुन्ती और माद्री को (और विशेषतः कुन्ती को) धैर्य बँधाते हैं—‘बालपुत्रा’ कुन्ती को जीवित रहकर पुत्रों की रक्षा करनी है। पुरोहित प्रेतकर्म में पारंगत होकर तिल, घृत, दधि, तण्डुल, उदकुम्भ आदि से विधिवत अन्त्येष्टि-क्रियाएँ आरम्भ कराता है। → पाण्डु-माद्री के दाह-संस्कार के बाद अब प्रश्न शेष है—वन में जन्मे ये बालक किसके संरक्षण में, किस मार्ग से, और किस अधिकार के साथ हस्तिनापुर की राजनीति में लौटेंगे?

Shlokas

Verse 1

(दाक्षिणात्य अधिक पाठके २३ श्लोक मिलाकर कुल ५५ श्लोक हैं) है ० बक। ] अतिफऑशाड< चतुर्विशर्त्याधकशततमो< ध्याय: राजा पाण्डुकी मृत्यु और माद्रीका उनके साथ चितारोहण वैशम्पायन उवाच दर्शनीयांस्तत: पुत्रान्‌ पाण्डु: पज्च महावने । तान्‌ पश्यन्‌ पर्वते रम्ये स्वबाहुबलमाश्रित:

वैशम्पायन उवाच—ततः स महावने पाण्डुः पञ्च दर्शनीयान् पुत्रान् ददर्श। रम्ये पर्वतशिखरे तान् पश्यन् स्वबाहुबलमाश्रित्य सन्तुष्टो न्यवसत्।

Verse 2

(पूर्णे चतुर्दशे वर्षे फाल्गुनस्य च धीमत: । तदा उत्तरफन्गुन्यां प्रवृत्ते स्वस्तिवाचने ।।

पूर्णे चतुर्दशे वर्षे फाल्गुनस्य धीमतः। उत्तरफाल्गुन्यां प्रवृत्ते स्वस्तिवाचने तदा॥ रक्षणे विस्मृता कुन्ती व्यग्रा ब्राह्मणभोजने। पुरोहितेन सहिता ब्राह्मणान् पर्यवेषयत्॥ तस्मिन् काले समाहूय माद्रीं मदनमोहितः। सुपुष्पितवने काले कदाचिन्मधुमाधवे॥ भूतसम्मोहने राजा सभार्यो व्यचरद् वनम्।

Verse 3

पलाशैस्तिलकैश्षूतैश्वम्पकैः पारिभद्रकै: । अन्यैश्न बहुभिव॑क्षे: फलपुष्पसमृद्धिभि:

पलाशैस्तिलकैश्चूतैश्चम्पकैः पारिभद्रकैः। अन्यैश्च बहुभिर्वृक्षैः फलपुष्पसमृद्धिभिः॥

Verse 4

जलस्थानैश्व विविधै: पप्मिनीभिश्न शोभितम्‌ | पाण्डोर्वनं तत्‌ सम्प्रेक्ष्य प्रजज्ञे हूदि मन्मथ:

जलस्थानैश्च विविधैः पद्मिनीभिश्च शोभितम्। पाण्डोर्वनं तत् सम्प्रेक्ष्य प्रजज्ञे हृदि मन्मथः॥

Verse 5

प्रहृष्मनसं तत्र विचरन्तं यथामरम्‌ । त॑ माद्रयनुजगामैका वसनं बिभ्रती शुभम्‌,वे मनमें हर्षोल्लास भरकर देवताकी भाँति वहाँ विचर रहे थे। उस समय माद्री सुन्दर वस्त्र पहने अकेली उनके पीछे-पीछे जा रही थी

प्रहृष्टमनसं तत्र विचरन्तं यथामरम्। तं माद्र्यनुजगामैका वसनं बिभ्रती शुभम्॥

Verse 6

समीक्षमाण: स तु तां वयःस्थां तनुवाससम्‌ | तस्य काम: प्रववृथे गहने5ग्निरिवोद्गत:

वैशम्पायन उवाच—स तु तां वयःस्थां तनुवाससं समीक्षमाणः पाण्डोः हृदि कामोऽभ्यवर्धत, गहने वनान्तरे दावाग्निरिव सहसा समुत्थितः।

Verse 7

रहस्येकां तु तां दृष्टवा राजा राजीवलोचनाम्‌ । न शशाक नियमन्तुं तं कामं कामवशीकृत:,एकान्त प्रदेशमें कमलनयनी माद्रीको अकेली देखकर राजा कामका वेग रोक न सके, वे पूर्णतः: कामदेवके अधीन हो गये थे

वैशम्पायन उवाच—रहस्ये एकां तु तां दृष्ट्वा राजीवलोचनाम्। राजा कामवशीकृतः तं कामं नियमयितुं न शशाक॥

Verse 8

तत एनां बलादू राजा निजग्राह रहो गताम्‌ । वार्यमाणस्तया देव्या विस्फुरन्त्या यथाबलम्‌

ततः एनां बलाद् राजा निजग्राह रहोगताम्। वार्यमाणस्तया देव्या विस्फुरन्त्या यथाबलम्॥

Verse 9

स तु कामपरीतात्मा तं शापं नान्वबुध्यत । माद्रीं मैथुनधर्मेण सो5न्वगच्छद्‌ बलादिव

स तु कामपरीतात्मा तं शापं नान्वबुध्यत। माद्रीं मैथुनधर्मेण सोऽन्वगच्छद् बलादिव॥

Verse 10

जीवितान्ताय कौरव्य मन्मथस्य वशं गत: । शापजं भयमुत्सृज्य विधिना सम्प्रचोदित:

वैशम्पायन उवाच—जीवितान्ताय कौरव्य मन्मथस्य वशं गतः। शापजं भयमुत्सृज्य विधिना सम्प्रचोदितः॥

Verse 11

तस्य कामात्मनो बुद्धि: साक्षात्‌ कालेन मोहिता । सम्प्रमथ्येन्द्रियग्रामं प्रणष्टा सह चेतसा

तस्य कामात्मनो बुद्धिः साक्षात्कालेन मोहिता । सम्प्रमथ्येन्द्रियग्रामं प्रणष्टा सह चेतसा ॥

Verse 12

स तया सह संगम्य भार्यया कुरुनन्दन: । पाण्डु: परमधर्मात्मा युयुजे कालधर्मणा,कुरुकुलको आनन्दित करनेवाले परम धर्मात्मा महाराज पाण्डु इस प्रकार अपनी धर्मपत्नी माद्रीसे समागम करके कालके गालमें पड़ गये

स तया सह संगम्य भार्यया कुरुनन्दनः । पाण्डुः परमधर्मात्मा युयुजे कालधर्मणा ॥

Verse 13

ततो माद्री समालिड्र्य राजानं गतचेतसम्‌ । मुमोच दुःखजं शब्दं पुन: पुनरतीव हि,तब माद्री राजाके शवसे लिपटकर बार-बार अत्यन्त दुःखभरी वाणीमें विलाप करने लगी

ततो माद्री समालिड्र्य राजानं गतचेतसम् । मुमोच दुःखजं शब्दं पुनः पुनरतीव हि ॥

Verse 14

सह पुत्रैस्तत: कुन्ती माद्रीपुत्रो च पाण्डवौ । आज म्मु: सहितास्तत्र यत्र राजा तथागत:

सह पुत्रैस्ततः कुन्ती माद्रीपुत्रौ च पाण्डवौ । आजग्मुः सहितास्तत्र यत्र राजा तथागतः ॥

Verse 15

ततो माद्रयत्रवीद्‌ राजन्नार्ता कुन्तीमिदं वच: । एकैव त्वमिहागच्छ तिष्ठन्त्वत्रैव दारका:,जनमेजय! यह देख शोकातुर माद्रीने कुन्तीसे कहा--“बहिन! आप अकेली ही यहाँ आयें। बच्चोंको वहीं रहने दें”

ततो माद्री व्यथिता राजन्नार्ता कुन्तीमिदं वचः । एकैव त्वमिहागच्छ तिष्ठन्त्वत्रैव दारकाः ॥

Verse 16

तच्छुत्वा वचन तस्यास्तत्रैवाधाय दारकान्‌ । हताहमिति विक्रुश्य सहसैवाजगाम सा

तच्छ्रुत्वा वचनं तस्याः कुन्ती तत्रैव दारकान् स्थापयित्वा, “हताहमिति” शोकाकुला विक्रुश्य सहसैव माद्रीं प्रति जगाम।

Verse 17

दृष्टवा पाण्डुं च माद्रीं च शयानौ धरणीतले । कुन्ती शोकपरीताज़्ी विललाप सुदु:ःखिता

दृष्ट्वा पाण्डुं च माद्रीं च शयानौ धरणीतले, कुन्ती शोकपरीताङ्गी सुदुःखिता विललाप।

Verse 18

रक्ष्यमाणो मया नित्यं वीर: सततमात्मवान्‌ । कथं त्वामत्यतिक्रान्त: शापं जानन्‌ वनौकस:

रक्ष्यमाणो मया नित्यं वीरः सततमात्मवान्। कथं त्वामत्यतिक्रान्तः शापं जानन् वनौकसः॥

Verse 19

ननु नाम त्वया माद्रि रक्षितव्यो नराधिप: । सा कथ॑ं लोभितवती विजने त्वं नराधिपम्‌,'माद्री! तुम्हें तो महाराजकी रक्षा करनी चाहिये थी। तुमने एकान्तमें उन्हें लुभाया क्यों?

ननु नाम त्वया माद्रि रक्षितव्यो नराधिपः। सा कथं लोभितवती विजने त्वं नराधिपम्॥

Verse 20

कथं दीनस्य सततं त्वामासाद्य रहोगताम्‌ | त॑ विचिन्तयत:ः शापं प्रहर्ष. समजायत

कथं दीनस्य सततं त्वामासाद्य रहोगताम्। तं विचिन्तयतः शापं प्रहर्षः समजायत॥

Verse 21

धन्या त्वमसि बाह्नलीकि मत्तो भाग्यतरा तथा | दृष्टवत्यसि यद्‌ वक्‍त्रं प्रह्ृष्टस्य महीपते:

वैशम्पायन उवाच—धन्या त्वमसि बाह्नलीकि मत्तो भाग्यतरा तथा। दृष्टवत्यसि यद् वक्‍त्रं प्रहृष्टस्य महीपतेः॥

Verse 22

माद्रयुवाच विलपन्त्या मया देवि वार्यमाणेन चासकृत्‌ । आत्मा न वारितो<नेन सत्यं दिष्टं चिकीर्षणा

माद्र्युवाच—विलपन्त्या मया देवि वार्यमाणेन चासकृत्। आत्मा न वारितोऽनेन सत्यं दिष्टं चिकीर्षणा॥

Verse 23

वैशम्पायन उवाच (तस्यास्तद्‌ वचन श्रुत्वा कुन्ती शोकाग्नितापिता । पपात सहसा भूमौ छिन्नमूल इव द्रुम: ।।

वैशम्पायन उवाच—तस्यास्तद्वचनं श्रुत्वा कुन्ती शोकाग्नितापिता। पपात सहसा भूमौ छिन्नमूल इव द्रुमः॥ निश्चेष्टा पतिता भूमौ मोहान्नेव चचाल सा। माद्री तामुत्थाप्य मोहेनाविष्टचेतनाम्॥ “एहि, एहि” इति कुन्तीम् आनयामास कौरवम्। पादयोः पतिता कुन्ती पुनरुत्थाय भूमिपम्॥ सस्मितेन तु वक्त्रेण गदन्तमिव भारत। परिरभ्य तदा मोहाद् विललापाकुलेन्द्रिया॥ माद्री चापि समालिङ्ग्य राजानं विललाप सा॥

Verse 24

अन्विष्यामीह भर्तारिमहं प्रेतवशं गतम्‌ | उत्तिष्ठ त्वं विसृज्यैनमिमान्‌ पालय दारकान्‌

कुन्त्युवाच—अन्विष्यामीह भर्तारम् अहं प्रेतवशं गतम्। उत्तिष्ठ त्वं विसृज्यैनम् इमान् पालय दारकान्॥ अवाप्य पुत्रान् लब्धात्मा वीरपत्नीत्वमर्थये॥

Verse 25

माद्रयुवाच अहमेवानुयास्यामि भर्तारमपलायिनम्‌ । न हि तृप्तास्मि कामानां ज्येष्ठा मामनुमन्यताम्‌

माद्र्युवाच—अहमेवानुयास्यामि भर्तारमपलायिनम्। न हि तृप्तास्मि कामानां ज्येष्ठा मामनुमन्यताम्॥

Verse 26

मां चाभिगम्य क्षीणो5यं कामाद्‌ भरतसत्तम: । तमुच्छिन्द्यामस्य कामं कथं नु यमसादने

वैशम्पायन उवाच—मां चाभिगम्य क्षीणोऽयं कामाद् भरतसत्तमः। तमुच्छिन्द्यामस्य कामं कथं नु यमसादने॥

Verse 27

न चाप्यहं वर्तयन्ती निर्विशेषं सुनेषु ते । वृत्तिमार्ये चरिष्यामि स्पृशेदेनस्तथा च माम्‌,आये! मैं आपके पुत्रोंके साथ अपने सगे पुत्रोंकी भाँति बर्ताव नहीं कर सकूँगी। उस दशामें मुझे पाप लगेगा

न चाप्यहं वर्तयन्ती निर्विशेषं सुनेषु ते। वृत्तिमार्ये चरिष्यामि स्पृशेदेनस्तथा च माम्॥

Verse 28

तस्मान्मे सुतयो: कुन्ति वर्तितव्यं स्वपुत्रवत्‌ मां च कामयमानो<यं राजा प्रेतवशं गत:

तस्मान्मे सुतयोः कुन्ति वर्तितव्यं स्वपुत्रवत्। मां च कामयमानोऽयं राजा प्रेतवशं गतः॥

Verse 29

वैशम्पायन उवाच (ऋषयस्तान्‌ समाश्चास्य पाण्डवान्‌ सत्यविक्रमान्‌ | ऊचुः कुन्तीं च माद्रीं च समाश्वास्य तपस्विन: ।।

वैशम्पायन उवाच—ऋषयस्तान् समाश्वास्य पाण्डवान् सत्यविक्रमान्। ऊचुः कुन्तीं च माद्रीं च समाश्वास्य तपस्विनः॥ सुभगे बालपुत्रे तु न मर्तव्यं कथंचन। पाण्डवानपि नेष्यामः कुरुराष्ट्रं परंतपान्॥ अधर्मेष्वर्थजातेषु धृतराष्ट्रोऽतिलोभवान्। स कदाचिन्न वर्तेत पाण्डवेषु यथाविधि॥ कुन्त्याश्च वृष्णयो नाथाः कुन्तिभोजस्तथैव च। माद्र्याश्च बलिनां श्रेष्ठः शल्यो भ्राता महारथः॥ भर्त्रा तु मरणं सार्थं फलवन्नात्र संशयः। युवाभ्यां दुष्करं चैतद् वदन्ति द्विजपुङ्गवाः॥ मृते भर्तरि या साध्वी ब्रह्मचर्यव्रते स्थिता। यमैर्नियमैः श्रान्ता मनोवाक्कायजैः शुभैः॥ व्रतोपवासनियमैः कृच्छ्रैश्चान्द्रायणादिभिः। भूशय्यां क्षारलवणवर्जनं चैकभोजनम्॥ येन केनापि विधिना देहशोषणतत्परा। देहपोषणसंयुक्ता विषयैर्हतचेतना॥ देहव्ययेन नरकं महदाप्नोत्यसंशयः। तस्मात्संशोषयेद्देहं विषया नाशमाप्नुयुः॥ भर्तरं चिन्तयन्ती सा भर्तरे निस्तरेच्छुभा। तारितश्चापि भर्ता स्यादात्मा पुत्रस्तथैव च॥ तस्माज्जीवितमेवैतद् युवयोर्विद्य शोभनम्॥

Verse 30

दारकेष्वप्रमत्ता च भवेथाशक्ष हिता मम । अतोजन्यन्न प्रपश्यामि संदेष्टव्यं हि किंचन

दारकेष्वप्रमत्ता च भवेथाः सखि हिता मम। अतोन्यन्न प्रपश्यामि संदेष्टव्यं हि किंचन॥

Verse 31

वैशम्पायन उवाच इत्युक्त्वा तं चिताग्निस्थं धर्मपत्नी नरर्षभम्‌ । मद्रराजसुता तूर्णमन्वारोहदू यशस्विनी

वैशम्पायन उवाच—इत्युक्त्वा तं चिताग्निस्थं धर्मपत्नी नरर्षभम् । मद्रराजसुता तूर्णमन्वारोहद् यशस्विनी ॥

Verse 123

इस प्रकार श्रीमहाभारत आदिपव॑के अन्तर्गत सम्भवपर्वमें पाण्डवोंकी उत्पत्तिविषयक एक सौ तेईसवाँ अध्याय पूरा हुआ

इति श्रीमहाभारते आदिपर्वणि सम्भवपर्वणि पाण्डवोत्पत्तिविषये त्रयोविंशत्यधिकशततमोऽध्यायः समाप्तः ॥

Verse 124

(ततः पुरोहित: स्नात्वा प्रेतकर्मणि पारग: । हिरण्यशकलान्याज्यं तिलान्‌ दधि च तण्डुलान्‌ ।।

ततः पुरोहितः स्नात्वा प्रेतकर्मणि पारगः । हिरण्यशकलान्याज्यं तिलान् दधि च तण्डुलान् ॥ उदकुम्भं सपरशुं समानीय तपस्विभिः । अश्वमेधाग्निमाहृत्य यथान्यायं समन्ततः ॥ काश्यपः कारयामास पाण्डोः प्रेतस्य तां क्रियाम् ॥ अहताम्बरसंवीतो भ्रातृभिः सहितोऽनघः । उदकं कृतवांस्तत्र पुरोहितमते स्थितः ॥ अर्हतस्तस्य कृत्यानि शतशृङ्गनिवासिनः । तापसा विधिवच्चक्रुश्चारणा ऋषिभिः सह ॥ इति श्रीमहाभारते आदिपर्वणि सम्भवपर्वणि पाण्डूपरमे चतुर्विंशत्यधिकशततमोऽध्यायः ॥

Frequently Asked Questions

The dilemma is governance of collective emotion: whether public admiration and rivalry are allowed to escalate into immediate confrontation, or are restrained by teacherly and institutional authority to preserve order and legitimacy.

Force and excellence are socially constructive only when disciplined; the chapter models how authority re-directs volatile public sentiment toward regulated demonstration, preventing factional pride from becoming immediate violence.

No explicit phalaśruti is stated here; its meta-function is structural—establishing Arjuna’s recognized competence and the court’s early mechanisms of conflict containment within the epic’s broader ethical causality.