Adhyaya 101
Āṇīmāṇḍavya–Upākhyāna (The Account of Āṇīmāṇḍavya and the Birth of Vidura)
Upa-parva: Āṇīmāṇḍavya–Dharmaśāpa (Episode of Māṇḍavya and the Curse of Dharma)
Janamejaya asks what act caused Dharma to incur a curse and be born in a śūdra womb. Vaiśaṃpāyana recounts the renowned brāhmaṇa ascetic Māṇḍavya, steadfast in truth and tapas, observing silence at his hermitage. Thieves pursued by royal guards hide stolen goods in his dwelling; when questioned, he gives no reply due to his vow. The guards discover the goods, suspect the ascetic, and report to the king, who orders punishment alongside the thieves. Māṇḍavya is impaled but does not die, sustaining life through ascetic power; other sages are distressed. The king later seeks forgiveness and has him taken down, but the stake’s tip remains lodged within him; he becomes known as Āṇīmāṇḍavya. He then confronts Dharma, questioning the disproportionate result of an unknown offense. Dharma explains the cause: as a child, Māṇḍavya had pierced insects’ tails with a blade of grass. Māṇḍavya condemns the excess of punishment for a minor act, curses Dharma to be born as a human in a śūdra lineage, and establishes a normative boundary: before the age of fourteen, acts should not be treated as full moral transgressions in the same way. The narration closes by identifying Dharma’s birth as Vidura, characterized by competence in dharma and artha, freedom from greed and anger, and commitment to Kuru welfare.
Chapter Arc: Sauti’s narration turns to the Bharata throne’s luminous pillar—King Shantanu—whose very body and conduct are described as omens of royal fortune. → A cascade of praises builds: Shantanu’s self-mastery, generosity, forbearance, intellect, and splendor; his perfect kingly marks and lion-like vigor. Yet beneath the eulogy runs an anxious subtext—dynasty depends on heirs, and a single son is a fragile lamp in a storm. → The chapter’s heart tightens around lineage and succession: the fear of calamity befalling Ganga’s son (Devavrata) and the stark maxim that one child scarcely equals true posterity—pressing the royal house toward fateful decisions. → The narrative settles into a clear portrait of Shantanu as dharma- and artha-skilled protector of all, while the court’s attention fixes on marriage, progeny, and the worthiness of alliances (with Satyavati looming in the background). → The stage is set for Devavrata’s terrible vow—an approaching thunderclap that will secure Shantanu’s desire yet scar the future of the Kuru line.
Shlokas
Verse 1
/ (दाक्षिणात्य अधिक पाठके २ श्लोक मिलाकर कुल ५१ श्लोक हैं) अपन का छा | अकाल - द्यु” का ही नाम 'द्यो' है
वैशम्पायन उवाच—स राजा शान्तनुर्धीमान् देवराजर्षिसत्कृतः। धर्मात्मा सर्वलोकेषु सत्यवागिति विश्रुतः॥
Verse 2
दमो दान क्षमा बुद्धिह्लीर्धतिस्तेज उत्तमम् । नित्यान्यासन् महासत्त्वे शान्तनौ पुरुषर्षभे
दमो दानं क्षमा बुद्धिर्ह्रीर्धृतिस्तेज उत्तमम्। नित्यान्यासन् महासत्त्वे शान्तनौ पुरुषर्षभे॥
Verse 3
एवं स गुणसम्पन्नो धर्मार्थकुशलो नृप: । आसीदू भरतवंशस्य गोप्ता सर्वजनस्य च,इस प्रकार उत्तम गुणोंसे सम्पन्न एवं धर्म और अर्थके साधनमें कुशल राजा शान्तनु भरतवंशका पालन तथा सम्पूर्ण प्रजाकी रक्षा करते थे
एवं स गुणसम्पन्नो धर्मार्थकुशलो नृपः। आसीद् भरतवंशस्य गोप्ता सर्वजनस्य च॥
Verse 4
कम्बुग्रीव: पृथुव्यंसो मत्तवारणविक्रम: । अन्वित: परिपूर्णार्थ: सर्वे्नुपतिलक्षणै:
वैशम्पायन उवाच—कम्बुग्रीवः पृथुव्यंसो मत्तवारणविक्रमः। अन्वितः परिपूर्णार्थः सर्वनृपतिलक्षणैः॥
Verse 5
तस्य कीर्तिमतो वृत्तमवेक्ष्म सततं नरा: । धर्म एव पर: कामादर्थाच्चेति व्यवस्थिता:,उन यशस्वी महाराजके धर्मपूर्ण सदाचारको देखकर सब मनुष्य सदा इसी निश्चयपर पहुँचे थे कि काम और अर्थसे धर्म ही श्रेष्ठ है
तस्य कीर्तिमतो वृत्तमवेक्ष्य सततं नराः। धर्म एव परः कामादर्थाच्चेति व्यवस्थिताः॥
Verse 6
एतान्यासन् महासत्त्वे शान्तनौ पुरुषर्षभे । न चास्य सदृशः कश्रिद् धर्मतः पार्थिवो5भवत्
एतान्यासन् महासत्त्वे शान्तनौ पुरुषर्षभे। न चास्य सदृशः कश्चिद्धर्मतः पार्थिवोऽभवत्॥
Verse 7
वर्तमान हि धर्मेषु सर्वधर्मभूतां वरम् । त॑ महीपा महीपालं राजराज्ये5भ्यषेचयन्
वर्तमानो हि धर्मेषु सर्वधर्मभृतां वरः। तं महीपा महीपालं राजराज्येऽभ्यषेचयन्॥
Verse 8
वीतशोकभयाबाधा: सुखस्वप्ननिबोधना: । पति भारत गोप्तारं समपद्यन्त भूमिपा:
वीतशोकभयाबाधाः सुखस्वप्ननिबोधनाः। पतिं भारतगोप्तारं समपद्यन्त भूमिपाः॥
Verse 9
तेन कीर्तिमता शिष्टा: शक्रप्रतिमतेजसा । यज्ञदानक्रियाशीला: समपद्यन्त भूमिपा:,इन्द्रके समान तेजस्वी और कीर्तिशाली शान्तनुके शासनमें रहकर अन्य राजालोग भी दान और यज्ञ कर्मोमें स्वभावतः प्रवृत्त होने लगे
तेन कीर्तिमता शिष्टाः शक्रप्रतिमतेजसा । यज्ञदानक्रियाशीलाḥ समपद्यन्त भूमिपाः ॥
Verse 10
शान्तनुप्रमुखैर्गुप्ते लोके नृपतिभिस्तदा । नियमात् सर्ववर्णानां धर्मोत्तरमवर्तत
शान्तनुप्रमुखैर्गुप्ते लोके नृपतिभिस्तदा । नियमात् सर्ववर्णानां धर्मोत्तरमवर्तत् ॥
Verse 11
ब्रह्म पर्यचरत् क्षत्रं विश: क्षत्रमनुव्रता: । ब्र्मक्षत्रानुरक्ताश्न शूद्रा: पर्यचरन् विश:
ब्रह्म पर्यचरत् क्षत्रं विशः क्षत्रमनुव्रताः । ब्रह्मक्षत्रानुरक्ताश्च शूद्राः पर्यचरन् विशः ॥
Verse 12
स हास्तिनपुरे रम्ये कुरूणां पुटभेदने । वसन् सागरफपर्यन्तामन्वशासद् वसुन्धराम्,महाराज शान्तनु कुर॒ुवंशकी रमणीय राजधानी हस्तिनापुरमें निवास करते हुए समुद्रपर्यन्त पृथ्वीका शासन और पालन करते थे
स हास्तिनपुरे रम्ये कुरूणां पुटभेदने । वसन् सागरपर्यन्तामन्वशासद् वसुन्धराम् ॥
Verse 13
स देवराजसदृशो धर्मज्ञ: सत्यवागृजु: । दानधर्मतपोयोगाच्छ़िया परमया युतः
स देवराजसदृशो धर्मज्ञः सत्यवागृजुः । दानधर्मतपोयोगाच्छ्रिया परमया युतः ॥
Verse 14
अरागद्वेषसंयुक्त: सोमवत् प्रियदर्शन: । तेजसा सूर्यकल्पो5 भूद् वायुवेगसमो जवे । अन्तकप्रतिम: कोपे क्षमया पृथिवीसम:
वैशम्पायन उवाच— अरागद्वेषसंयुक्तः सोमवत् प्रियदर्शनः। तेजसा सूर्यकल्पोऽभूद् वायुवेगसमो जवे॥ अन्तकप्रतिमः कोपे क्षमया पृथिवीसमः॥
Verse 15
वध: पशुवराहाणां तथैव मृगपक्षिणाम् । शान्तनौ पृथिवीपाले नावर्तत तथा नृूप,जनमेजय! महाराज शान्तनुके इस पृथ्वीका पालन करते समय पशुओं, वराहों, मृगों तथा पक्षियोंका वध नहीं होता था
वैशम्पायन उवाच— वधः पशुवराहाणां तथैव मृगपक्षिणाम्। शान्तनौ पृथिवीपाले नावर्तत तथा नृप॥
Verse 16
ब्रह्मधर्मोत्तरे राज्ये शान्तनुर्विनयात्मवान् । सम॑ शशास भूतानि कामरागविवर्जित:
ब्रह्मधर्मोत्तरे राज्ये शान्तनुर्विनयात्मवान्। समं शशास भूतानि कामरागविवर्जितः॥
Verse 17
देवर्षिपितृयज्ञार्थमार भ्यन्त तदा क्रिया: । न चाधर्मेण केषांचित् प्राणिनामभवद् वध:
देवर्षिपितृयज्ञार्थमारभ्यन्त तदा क्रियाः। न चाधर्मेण केषांचित् प्राणिनामभवद् वधः॥
Verse 18
असुखानामनाथानां तिर्यग्योनिषु वर्तताम् । स एव राजा सर्वेषां भूतानामभवत् पिता,दुःखी, अनाथ एवं पशु-पक्षीकी योनिमें पड़े हुए जीव--इन सब प्राणियोंका वे राजा शान्तनु ही पिताके समान पालन करते थे
असुखानामनाथानां तिर्यग्योनिषु वर्तताम्। स एव राजा सर्वेषां भूतानामभवत् पिता॥
Verse 19
तस्मिन् कुरुपतिश्रेष्ठे राजराजेश्वरे सति । श्रिता वागभवत् सत्यं दानधर्माश्रितं मन:
तस्मिन् कुरुपतिश्रेष्ठे राजराजेश्वरे सति । श्रिता वागभवत् सत्यं दानधर्माश्रितं मनः ॥
Verse 20
स समा: षोडशाष्टौ च चतस्रोषष्टौ तथापरा: । रतिमप्राप्रुवन् स्त्रीषु बभूव वनगोचर:,राजा शान्तनु सोलह, आठ, चार और आठ कुल छत्तीस वर्षोतक स्त्रीविषयक अनुरागका अनुभव न करते हुए वनमें रहे
स समाः षोडशाष्टौ च चतस्रो षष्टौ तथापराः । रतिमप्राप्रुवन् स्त्रीषु बभूव वनगोचरः ॥
Verse 21
तथारूपस्तथाचारस्तथावृत्तस्तथाश्रुत: । गाड़ेयस्तस्य पुत्रो5 भून्नाम्ना देवव्रतो वसु:
तथारूपस्तथाचारस्तथावृत्तस्तथाश्रुतः । गाङ्गेयस्तस्य पुत्रोऽभून्नाम्ना देवव्रतो वसुः ॥
Verse 22
सवस्त्रिषु स निष्णात: पार्थिवेष्वितरेषु च । महाबलो महासत्त्वो महावीरयों महारथ:
सर्वास्त्रेषु स निष्णातः पार्थिवेष्वितरेषु च । महाबलो महासत्त्वो महावीर्यो महारथः ॥
Verse 23
स कदाचिन्मृगं विद्ध्वा गड्जामनुसरन् नदीम् । भागीरथीमल्पजलां शान््लनुर्दृष्टवान् नृप:
स कदाचिन्मृगं विद्ध्वा गजामनुसरन् नदीम् । भागीरथीमल्पजलां शान्तनुर्दृष्टवान् नृपः ॥
Verse 24
तां दृष्टवा चिन्तयामास शान्तनुः पुरुषर्षभ: । स्वन्दते कि त्वियं नाद्य सरिच्छेष्ठा यथा पुरा
तां दृष्ट्वा चिन्तयामास शान्तनुः पुरुषर्षभः । स्वन्दते किं त्वियं नाद्य सरिच्छेष्ठा यथा पुरा ॥
Verse 25
ततो निमित्तमन्विच्छन् ददर्श स महामना: । कुमारं रूपसम्पन्नं बृहन्तं चारुदर्शनम्
ततो निमित्तमन्विच्छन् ददर्श स महामनाः । कुमारं रूपसम्पन्नं बृहन्तं चारुदर्शनम् ॥
Verse 26
दिव्यमस्त्रं विकुर्वाणं यथा देव॑ पुरन्दरम् । कृत्स्नां गड़ां समावृत्य शरैस्तीक्ष्णमरवस्थितम्
दिव्यमस्त्रं विकुर्वाणं यथा देवः पुरन्दरः । कृत्स्नां गङ्गां समावृत्य शरैस्तीक्ष्णैरवस्थितम् ॥
Verse 27
तां शरैराचितां दृष्टवा नदीं गड़ां तदन्तिके । अभवद् विस्मितो राजा दृष्टवा कर्मातिमानुषम्
तां शरैराचितां दृष्ट्वा नदीं गङ्गां तदन्तिके । अभवद् विस्मितो राजा दृष्ट्वा कर्मातिमानुषम् ॥
Verse 28
जातमात्र पुरा दृष्टवा त॑ पुत्र शान्तनुस्तदा । नोपलेभे स्मृतिं धीमानभिज्ञातुं तमात्मजम्
जातमात्रं पुरा दृष्ट्वा तं पुत्रं शान्तनुस्तदा । नोपलेभे स्मृतिं धीमानभिज्ञातुं तमात्मजम् ॥
Verse 29
सतुतंपितरं दृष्टवा मोहयामास मायया | सम्मोहा तु ततः क्षिप्रं तत्रैवान्तरधीयत,बालकने अपने पिताको देखकर उन्हें मायासे मोहित कर दिया और मोहित कर दिया और मोहित करके शीघ्र वहीं अन्तर्धान हो गया
वैशम्पायन उवाच—स तं पितरं दृष्ट्वा मायया मोहयामास। सम्मोह्य च ततः क्षिप्रं तत्रैवान्तरधीयत॥
Verse 30
तदद्भुतं ततो दृष्टवा तत्र राजा स शान्तनुः । शड्कमान: सुतं गड्भगमब्रवीद् दर्शयेति ह,यह अद्भुत बात देखकर राजा शान्तनुको कुछ संदेह हुआ और उन्होंने गंगासे अपने पुत्रको दिखानेकी कहा
तदद्भुतं ततो दृष्ट्वा तत्र राजा स शान्तनुः। शङ्कमानः सुतं गङ्गामब्रवीद् दर्शयेति ह॥
Verse 31
दर्शयामास तं गड्ढा बिभ्रती रूपमुत्तमम् । गृहीत्वा दक्षिणे पाणौ त॑ कुमारमलंकृतम्
दर्शयामास तं गङ्गा बिभ्रती रूपमुत्तमम्। गृहीत्वा दक्षिणे पाणौ तं कुमारमलङ्कृतम्॥
Verse 32
अलंकृतामाभरणैर्विरजो<म्बरसंवृताम् । दृष्टपूर्वामपि स तां नाभ्यजानात् स शान्तनु:
अलङ्कृतामाभरणैर्विरजोऽम्बरसंवृताम्। दृष्टपूर्वामपि स तां नाभ्यजानात् स शान्तनुः॥
Verse 33
गजड़ोवाच य॑ पुत्रमष्टमं राजंस्त्वं पुरा मय्यविन्दथा: । स चायं पुरुषव्यात्र सर्वास्त्रविदनुत्तम:
गङ्गोवाच—यः पुत्रमष्टमं राजंस्त्वं पुरा मय्यविन्दथाः। स चायं पुरुषव्याघ्र सर्वास्त्रविदनुत्तमः॥
Verse 34
गृहाणेमं महाराज मया संवर्धितं सुतम् । आदाय पुरुषव्याप्र नयस्वैनं गृहं विभो,राजन! मैंने इसे पाल-पोसकर बड़ा कर दिया है। अब आप अपने इस पुत्रको ग्रहण कीजिये। नरश्रेष्ठ! स्वामिन! इसे घर ले जाइये
गृहाणेमं महाराज मया संवर्धितं सुतम् । आदाय पुरुषव्याघ्र नयस्वैनं गृहं विभो ॥
Verse 35
वेदानधिजगे साजड्न् वसिष्ठादेष वीर्यवान् । कृतास्त्र: परमेष्वासो देवराजसमो युधि
वेदानधिजगे साङ्गान् वसिष्ठादेष वीर्यवान् । कृतास्त्रः परमेष्वासो देवराजसमो युधि ॥
Verse 36
सुराणां सम्मतो नित्यमसुराणां च भारत । उशना वेद यच्छास्त्रमयं तद् वेद सर्वश:
सुराणां सम्मतो नित्यमसुराणां च भारत । उशना वेद यच्छास्त्रमयं तद् वेद सर्वशः ॥
Verse 37
तथैवाज्धिरस: पुत्र: सुरासुरनमस्कृत: । यद् वेद शास्त्र तच्चापि कृत्स्नमस्मिन् प्रतिष्ठितम्
तथैवाङ्गिरसः पुत्रः सुरासुरनमस्कृतः । यद् वेद शास्त्र तच्चापि कृत्स्नमस्मिन् प्रतिष्ठितम् ॥ मया दत्तं निजं पुत्रं वीर वीर गृहं नय ॥
Verse 38
तव पुत्रे महाबाहौ साड्रोपाड़ं महात्मनि । ऋषि: परैरनाधृष्यो जामदग्न्य: प्रतापवान्
तव पुत्रे महाबाहौ साङ्गोपाङ्गं महात्मनि । ऋषिः परैरनाधृष्यो जामदग्न्यः प्रतापवान् ॥
Verse 39
यदस्त्रं वेद रामश्न तदेतस्मिन् प्रतिष्ठितम् । महेष्वासमिमं राजन् राजधर्मार्थकोविदम्
वैशम्पायन उवाच—यदस्त्रं वेद रामश्न तदेतस्मिन् प्रतिष्ठितम् । महेष्वासमिमं राजन् राजधर्मार्थकोविदम् ॥
Verse 40
वैशम्पायन उवाच (इत्युक्त्वा सा महाभागा तत्रैवान्तरधीयत ।) तयैवं समनुज्ञात: पुत्रमादाय शान्तनु:
वैशम्पायन उवाच—इत्युक्त्वा सा महाभागा तत्रैवान्तरधीयत । तयैवं समनुज्ञातः पुत्रमादाय शान्तनुः ॥
Verse 41
भ्राजमानं यथादित्यमाययौ स्वपुरं प्रति । पौरवस्तु पुरी गत्वा पुरन्दरपुरोपमाम्
भ्राजमानं यथादित्यमाययौ स्वपुरं प्रति । पौरवस्तु पुरीं गत्वा पुरन्दरपुरोपमाम् ॥
Verse 42
सर्वकामसमृद्धार्थ मेने सो55त्मानमात्मना । पौरवेषु ततः पुत्र राज्यार्थमभयप्रदम्
सर्वकामसमृद्धार्थं मेने सोऽऽत्मानमात्मना । पौरवेषु ततः पुत्रं राज्यार्थमभयप्रदम् ॥
Verse 43
गुणवन्तं महात्मानं यौवराज्ये5भ्यषेचयत् । पौरवाउ्छान्तनो: पुत्र: पितरं च महायशा:
गुणवन्तं महात्मानं यौवराज्येऽभ्यषेचयत् । पौरवः शान्तनोः पुत्रः पितरं च महायशाः ॥
Verse 44
राष्ट्र च रज्जयामास वृत्तेन भरतर्षभ | स तथा सह पुत्रेण रममाणो महीपति:
वैशम्पायन उवाच—भरतर्षभ! स राष्ट्रं च रञ्जयामास वृत्तेन; स महीपतिः पुत्रेण सह रममाणः सन्तोषानन्दयुक्तो दिवसान् अतीव निनाय।
Verse 45
वर्तयामास वर्षाणि चत्वार्यमितविक्रम: । स कदाचिद् वन॑ यातो यमुनामभितो नदीम्
अमितविक्रमः स एवं चत्वारि वर्षाणि वर्तयामास। स कदाचिद् यमुनामभितो नदीं समीपवर्तिनि वने जगाम।
Verse 46
महीपतिरनिर्देश्यमाजिघ्रद् गन्धमुत्तमम् । तस्य प्रभवमन्विच्छन् विचचार समन्तत:,वहाँ राजाको अवर्णनीय एवं परम उत्तम सुगन्धका अनुभव हुआ। वे उसके उद्गमस्थानका पता लगाते हुए सब ओर विचरने लगे
महीपतिरनिर्देश्यमुत्तमं गन्धमाजिघ्रत्। तस्य प्रभवमन्विच्छन् समन्ततो विचचार सः।
Verse 47
स ददर्श तदा कनन््यां दाशानां देवरूपिणीम् | तामपृच्छत् स दृष्टवैव कन््यामसितलोचनाम्
स ददर्श तदा कन्यां दाशानां देवरूपिणीम्। दृष्ट्वैव तामसितलोचनां स तामपृच्छत्।
Verse 48
कस्य त्वमसि का चासि कि च भीरु चिकीर्षसि । साब्रवीद् दाशकन्यास्मि धर्मार्थ वाहये तरिम्
कस्य त्वमसि का चासि किं च भीरु चिकीर्षसि। सा ब्रवीद् दाशकन्यास्मि धर्मार्थं वाहये तरिम्॥
Verse 49
पितुर्नियोगाद् भद्गं ते दाशराज्ञों महात्मन: । रूपमाधुर्यगन्धैस्तां संयुक्तां देवरूपिणीम्
वैशम्पायन उवाच—पितुर्नियोगाद् भद्रं ते दाशराज्ञो महात्मनः कन्या धर्मार्थं तरणिं नित्यं वहति स्म। रूपमाधुर्यगन्धैश्च संयुक्ता सा देवरूपिणीवाभवत्। तां दृष्ट्वा राजा शान्तनुः प्राप्तुमिच्छां चकार; ततः स तस्याः पितरं गत्वा तां वरयामास।
Verse 50
समीक्ष्य राजा दाशेयीं कामयामास शान्तनु: । स गत्वा पितरं तस्या वरयामास तां तदा
समीक्ष्य राजा दाशेयीं कामयामास शान्तनुः। स गत्वा पितरं तस्या वरयामास तां तदा॥
Verse 51
पर्यपूच्छत् ततस्तस्या: पितरं सो55त्मकारणात् | सचतं प्रत्युवाचेदं दाशराजो महीपतिम्
पर्यपूच्छत् ततस्तस्याः पितरं सोऽऽत्मकारणात्। श्रुत्वा तं प्रत्युवाचेदं दाशराजो महीपतिम्॥
Verse 52
जातमात्रैव मे देया वराय वरवर्णिनी । ह्ृदि कामस्तु मे कश्नचित् त॑ं निबोध जनेश्वर
जातमात्रैव मे देया वराय वरवर्णिनी। हृदि कामस्तु मे कश्चित् तं निबोध जनेश्वर॥
Verse 53
यदीमां धर्मपत्नीं त्वं मत्तः प्रार्थयसेडनघ । सत्यवागसि सत्येन समयं कुरु मे ततः
यदीमां धर्मपत्नीं त्वं मत्तः प्रार्थयसेऽनघ। सत्यवागसि सत्येन समयं कुरु मे ततः॥
Verse 54
समयेन प्रदद्यां ते कन््यामहमिमां नृप । न हि मे त्वत्सम: कश्चिद् वरो जातु भविष्यति,“राजन! मैं इस कनन््याको एक शर्तके साथ आपकी सेवामें दूँगा। मुझे आपके समान दूसरा कोई श्रेष्ठ वर कभी नहीं मिलेगा”
वैशम्पायन उवाच—समयेन प्रदद्यां ते कन्यामहमिमां नृप । न हि मे त्वत्समः कश्चिद्वरो जातु भविष्यति ॥
Verse 55
थान्तनुरु॒वाच श्रुत्वा तव वरं दाश व्यवस्येयमहं तव । दातव्यं चेत् प्रदास्यामि न त्वदेयं कथंचन
शान्तनुरुवाच—श्रुत्वा तव वरं दाश व्यवस्येयमहं तव । दातव्यं चेत्प्रदास्यामि न त्वदेयं कथंचन ॥
Verse 56
दाश उवाच अस्यां जायेत य: पुत्र: स राजा पृथिवीपते । त्वदूर्ध्वमभिषेक्तव्यो नान्य: कश्नन पार्थिव
दाश उवाच—अस्यां जायेत यः पुत्रः स राजा पृथिवीपते । त्वदूर्ध्वमभिषेक्तव्यो नान्यः कश्चन पार्थिव ॥
Verse 57
वैशम्पायन उवाच नाकामयत त॑ दातुं वरं दाशाय शान्तनु: । शरीरजेन तीव्रेण दह्ममानोडपि भारत
वैशम्पायन उवाच—नाकामयत तं दातुं वरं दाशाय शान्तनुः । शरीरजेन तीव्रेण दह्यमानोऽपि भारत ॥
Verse 58
स चिन्तयन्नेव तदा दाशकन्यां महीपति: । प्रत्ययाद्धास्तिनपुरं कामोपहतचेतन:,कामकी वेदनासे उनका चित्त चंचल था। वे उस निषादकन्याका ही चिन्तन करते हुए उस समय हस्तिनापुरको लौट गये
स चिन्तयन्नेव तदा दाशकन्यां महीपतिः । प्रत्ययाद्धास्तिनपुरं कामोपहतचेतनः ॥
Verse 59
ततः कदाचिच्छोचन्तं शान्तनुं ध्यानमास्थितम् । पुत्रो देवव्रतो5भ्येत्य पितरं वाक्यमब्रवीत्
ततः कदाचिच्छोचन्तं शान्तनुं ध्यानमास्थितम् । पुत्रो देवव्रतोऽभ्येत्य पितरं वाक्यमब्रवीत् ॥
Verse 60
सर्वतो भवतः: क्षेमं विधेया: सर्वपार्थिवा: । तत् किमर्थमिहाभी क्ष्णं परिशोचसि दु:खित:
सर्वतो भवतः क्षेमं विधेयाः सर्वपार्थिवाः । तत्किमर्थमिहाभीक्ष्णं परिशोचसि दुःखितः ॥
Verse 61
ध्यायन्निव च मां राजन्नाभिभाषसि किंचन । नचाश्वेन विनिर्यासि विवर्णो हरिण: कृश:
ध्यायन्निव च मां राजन्नाभिभाषसि किंचन । न चाश्वेन विनिर्यासि विवर्णो हरिणः कृशः ॥
Verse 62
व्याधिमिच्छामि ते ज्ञातुं प्रतिकुर्या हि तत्र वै । एवमुक्त: स पुत्रेण शान्तनु: प्रत्यभाषत
व्याधिमिच्छामि ते ज्ञातुं प्रतिकुर्या हि तत्र वै । एवमुक्तः स पुत्रेण शान्तनुः प्रत्यभाषत ॥
Verse 63
असंशयं ध्यानपरो यथा वत्स तथा शृणु । अपत्यं नस्त्वमेवैक: कुले महति भारत
असंशयं ध्यानपरो यथा वत्स तथा शृणु । अपत्यं नस्त्वमेवैकः कुले महति भारत ॥
Verse 64
शस्त्रनित्यश्व॒ सततं पौरुषे पर्यवस्थित: । अनित्यतां च लोकानामनुशोचामि पुत्रक
वैशम्पायन उवाच— त्वं शस्त्रनित्यश्च सततं पौरुषे पर्यवस्थितः। अहं तु पुत्रक, लोकानामवस्थासु सर्वास्वपि अनित्यतां चिन्तयन् निरन्तरं शोकाकुलश्चिन्तितश्च भवामि॥
Verse 65
कथंचित् तव गाड़ेय विपत्ता नास्ति न: कुलम् । असंशयं त्वमेवैक: शतादपि वर: सुत:
वैशम्पायन उवाच— गाङ्गेय, कथंचित्तव विपत्तिर्यदि स्यात्, तदैव नः कुलस्यान्तो भवेत्। असंशयं त्वमेवैकः मम शतपुत्रेभ्योऽपि वरः सुतः॥
Verse 66
न चाप्यहं वृथा भूयो दारान् कर्तुमिहोत्सहे । संतानस्यथाविनाशाय कामये भद्रमस्तु ते
वैशम्पायन उवाच— न चाप्यहं वृथा भूयो दारान् कर्तुमिहोत्सहे। संतानस्याविनाशाय पुनर्दारान् कामये; भद्रं ते॥
Verse 67
अनपत्यतैकपुत्रत्वमित्याहुर्धर्मवादिन: । (चक्षुरेकं च पुत्रश्न अस्ति नास्ति च भारत । चक्षुर्नाशे तनोरनाश: पुत्रनाशे कुलक्षय: ।।) अन्निहोत्रं त्रयीविद्यासंतानमपि चाक्षयम्
वैशम्पायन उवाच— अनपत्यता एकपुत्रत्वमित्याहुर्धर्मवादिनः। चक्षुरेकं च पुत्रश्च अस्ति नास्ति च भारत। चक्षुर्नाशे तनोरनाशः, पुत्रनाशे कुलक्षयः॥ तस्मादग्निहोत्रं त्रयीविद्या संतानं चाक्षयमित्याहुः॥
Verse 68
एवमेतन्मनुष्येषु तच्च सर्वप्रजास्विति,“इस प्रकार संतानका महत्त्व जैसा मनुष्योंमें मान्य है, उसी प्रकार अन्य सब प्राणियोंमें भी है
वैशम्पायन उवाच— एवमेतन्मनुष्येषु, तथा सर्वप्रजास्वपि॥
Verse 69
यदपत्यं महाप्राज्ञ तत्र मे नास्ति संशय: । एषा त्रयीपुराणानां देवतानां च शाश्वती,(अपत्यं कर्म विद्या च त्रीणि ज्योतींषि भारत । यदिदं कारणं तात सर्वमाख्यातमञ्जसा ।।
वैशम्पायन उवाच— महाप्राज्ञ! अत्र मे नास्ति संशयः—अपत्यं परमं प्रधानम्। एषा त्रयीपुराणानां देवतानां च शाश्वती मतिः। ‘भारत! अपत्यं कर्म विद्या च त्रीणि ज्योतींषि; तेषु अपत्यं श्रेष्ठतमम्।’ तात! मम चिन्ताया यत् कारणं तत् सर्वमञ्जसा ते निवेदितम्।
Verse 70
त्वं च शूर: सदामर्षी शस्त्रनित्यश्व भारत | नान्यत्र युद्धात् तस्मात् ते निधनं विद्यते क्वचित्
वैशम्पायन उवाच— त्वं च शूरः सदामर्षी शस्त्रनित्यश्च भारत। नान्यत्र युद्धात् तस्मात् ते निधनं विद्यते क्वचित्।
Verse 71
सो5स्मि संशयमापन्नस्त्वयि शान्ते कथं भवेत् | इति ते कारणं तात दुःखस्योक्तमशेषत:
सोऽस्मि संशयमापन्नः त्वयि शान्ते कथं भवेत्। इति ते कारणं तात दुःखस्योक्तमशेषतः।
Verse 72
वैशम्पायन उवाच ततस्तत्कारणं राज्ञो ज्ञात्वा सर्वमशेषत: । देवव्रतो महाबुद्धि: प्रज्ञया चान्वचिन्तयत्
वैशम्पायन उवाच— ततस्तत्कारणं राज्ञो ज्ञात्वा सर्वमशेषतः। देवव्रतो महाबुद्धिः प्रज्ञया चान्वचिन्तयत्।
Verse 73
अभ्यगच्छत् तदैवाशु वृद्धामात्यं पितुर्हितम् । तमपृच्छत् तदाभ्येत्य पितुस्तच्छोककारणम्
अभ्यगच्छत् तदैवाशु वृद्धामात्यं पितुर्हितम्। तमपृच्छत् तदाभ्येत्य पितुस्तच्छोककारणम्।
Verse 74
तस्मै स कुरुमुख्याय यथावत् परिपृच्छते । वरं शशंस कन्यां तामुद्दिश्य भरतर्षभ
तस्मै स कुरुमुख्याय यथावत् परिपृच्छते । वरं शशंस कन्यां तामुद्दिश्य भरतर्षभ ॥
Verse 75
(सूतं भूयो5पि संतप्त आह्वयामास वै पितु: ।।
सूतं भूयोऽपि संतप्त आह्वयामास वै पितुः । सूतस्तु कुरुमुख्यस्य उपयातस्तदाज्ञया ॥ तमुवाच महाप्राज्ञो भीष्मो वै सारथिं पितुः । भीष्म उवाच— त्वं सारथे पितुर्महां सखासि रथयुग् यतः । अपि जानासि यदि वै कस्यां भावो नृपस्य तु ॥ यथा वक्ष्यसि मे पृष्टः करिष्ये न तदन्यथा ॥ सूत उवाच— दाशकन्या नरश्रेष्ठ तत्र भावः पितुर्गतः । वृतः स नरदेवेन तदा वचनमब्रवीत् ॥ योऽस्यां पुमान् भवेद् गर्भः स राजा त्वदनन्तरम् । नाकामयत तद् दातुं पिता तव वरं तदा ॥ स चापि निश्चयस्तस्य न च दद्यामतोऽन्यथा । एवं ते कथितं वीर कुरुष्व यदनन्तरम् ॥ ततो देवव्रतो वृद्धैः क्षत्रियैः सहितस्तदा । अभिगम्य दाशराजं कन्यां वव्रे पितुः स्वयम् ॥
Verse 76
तं दाश: प्रतिजग्राह विधिवत् प्रतिपूज्य च । अब्रवीच्चैनमासीनं राजसंसदि भारत
तं दाशः प्रतिजग्राह विधिवत् प्रतिपूज्य च । अब्रवीच्चैनमासीनं राजसंसदि भारत ॥
Verse 77
दाश उवाच (राज्यशुल्का प्रदातव्या कन्येयं याचतां वर | अपत्यं यद् भवेत् तस्या: स राजास्तु पितु: परम् ।।
दाश उवाच— राज्यशुल्का प्रदातव्या कन्येयं याचतां वर । अपत्यं यद् भवेत् तस्याः स राजास्तु पितुः परम् ॥
Verse 78
को हि सम्बन्धकं शलाध्यमीप्सितं यौनमीदृशम् । अतिक्रामन्न तप्येत साक्षादपि शतक्रतु:
को हि सम्बन्धकं श्लाघ्यमीप्सितं यौवनमीदृशम् । अतिक्रामन्न तप्येत साक्षादपि शतक्रतुः ॥
Verse 79
अपत्यं चैतदार्यस्य यो युष्माकं॑ समो गुणै: । यस्य शुक्रात् सत्यवती सम्भूता वरवर्णिनी
दाश उवाच—एषा कन्या आर्यस्य पुरुषस्यापत्यं, यो युष्माकं गुणैः समः। यस्य शुक्रात् वरवर्णिनी सत्यवती सम्भूता।
Verse 80
तेन मे बहुशस्तात पिता ते परिकीर्तित:ः । अर्ह: सत्यवतीं बोढुं धर्मज्ञ: स नराधिप:
तेन मे बहुशः तात पिता ते परिकीर्तितः। अर्हः सत्यवतीं वोढुं धर्मज्ञः स नराधिपः॥
Verse 81
अर्थितश्नापि राजर्षि: प्रत्याख्यात: पुरा मया । स चाप्यासीत् सत्यवत्या भृशमर्थी महायशा:
अर्थितोऽपि राजर्षिः प्रत्याख्यातः पुरा मया। स चाप्यासीत् सत्यवत्या भृशमर्थी महायशाः॥
Verse 82
कन्यापितृत्वात् किंचित् तु वक्ष्यामि त्वां नराधिप । बलवत्सपत्नतामत्र दोष पश्यामि केवलम्
कन्यापितृत्वात् किंचित् तु वक्ष्यामि त्वां नराधिप। बलवत्सपत्नतामत्र दोषं पश्यामि केवलम्॥
Verse 83
यस्य हि त्वं सपत्न: स्या गन्धर्वस्यासुरस्य वा । नसजातु चिरं जीवेत् त्वयि क्रुद्धे परंतप,परंतप! आप जिसके शत्रु होंगे, वह गन्धर्व हो या असुर, आपके कुपित होनेपर कभी चिरजीवी नहीं हो सकता
यस्य हि त्वं सपत्नः स्याः गन्धर्वस्यासुरस्य वा। न स जातु चिरं जीवेत् त्वयि क्रुद्धे परंतप॥
Verse 84
एतावानत्र दोषो हि नान्य: कश्चन् पार्थिव । एतज्जानीहि भद्रं ते दानादाने परंतप
एतावानत्र दोषो हि नान्यः कश्चन पार्थिव। एतज्जानीहि भद्रं ते दानादाने परंतप॥
Verse 85
वैशम्पायन उवाच एवमुक्तस्तु गाड़्रेयस्तद्युक्त प्रत्यभाषत । शृण्वतां भूमिपालानां पितुरर्थाय भारत
वैशम्पायन उवाच। एवमुक्तस्तु गाड्रेयस्तद्युक्तं प्रत्यभाषत। शृण्वतां भूमिपालानां पितुरर्थाय भारत॥
Verse 86
वैशम्पायनजी कहते हैं-जनमेजय! निषादके ऐसा कहनेपर गंगानन्दन देवद्रतने पिताके मनोरथको पूर्ण करनेके लिये सब राजाओंके सुनते-सुनते यह उचित उत्तर दिया -- ८५ ॥। इदं मे व्रतमादत्स्व सत्यं सत्यवतां वर । नैव जातो न वाजात ईदृशं वक्तुमुत्सहेत्
वैशम्पायन उवाच। इदं मे व्रतमादत्स्व सत्यं सत्यवतां वर। नैव जातो न वाजात ईदृशं वक्तुमुत्सहेत्॥
Verse 87
एवमेतत् करिष्यामि यथा त्वमनुभाषसे । योअस्यां जनिष्यते पुत्र: स नो राजा भविष्यति,“लो, तुम जो कुछ चाहते या कहते हो, वैसा ही करूँगा। इस सत्यवतीके गर्भसे जो पुत्र पैदा होगा, वही हमारा राजा बनेगा”
एवमेतत् करिष्यामि यथा त्वमनुभाषसे। योऽस्यां जनिष्यते पुत्रः स नो राजा भविष्यति॥
Verse 88
इत्युक्त: पुनरेवाथ तं दाश: प्रत्यभाषत । चिकीर्षुर्दुष्करं कर्म राज्यार्थे भरतर्षभ,भरतवंशावतंस जनमेजय! देवव्रतके ऐसा कहनेपर निषाद उनसे फिर बोला। वह राज्यके लिये उनसे कोई दुष्कर प्रतिज्ञा कराना चाहता था
इत्युक्तः पुनरेवाथ तं दाशः प्रत्यभाषत। चिकीर्षुर्दुष्करं कर्म राज्यार्थे भरतर्षभ॥
Verse 89
त्वमेव नाथ: सम्प्राप्त: शान्तनोरमितद़ुते । कन्यायाश्वैव धर्मात्मन् प्रभुर्दानाय चेश्वर:
वैशम्पायन उवाच— “त्वमेव नाथः सम्प्राप्तः शान्तनोरमितद्युते। कन्यायाश्चैव धर्मात्मन् प्रभुर्दानाय चेश्वरः; यं कञ्चिदिच्छसि तस्मै दातुं समर्थः प्रभुः स्वयम्।”
Verse 90
इदं तु वचन सौम्य कार्य चैव निबोध मे । कौमारिकाणां शीलेन वक्ष्याम्पहमरिन्दम
वैशम्पायन उवाच— “इदं तु वचनं सौम्य कार्यं चैव निबोध मे। कौमारिकाणां शीलेन वक्ष्याम्यहमरिन्दम॥”
Verse 91
यत् त्वया सत्यवत्यर्थे सत्यधर्मपरायण । राजमध्ये प्रतिज्ञातमनुरूपं तवैव तत्,'सत्यधर्मपरायण राजकुमार! आपने सत्यवतीके हितके लिये इन राजाओंके बीचमें जो प्रतिज्ञा की है, वह आपके ही योग्य है
वैशम्पायन उवाच— “यत् त्वया सत्यवत्यर्थे सत्यधर्मपरायण। राजमध्ये प्रतिज्ञातमनुरूपं तवैव तत्॥”
Verse 92
नान्यथा तन्महाबाहो संशयोत्र न कश्नन । तवापत्यं भवेद् यत् तु तत्र न: संशयो महान्
वैशम्पायन उवाच— “नान्यथा तन्महाबाहो संशयोऽत्र न कश्चन। तवापत्यं भवेद्यत्तु तत्र नः संशयो महान्॥”
Verse 93
वैशम्पायन उवाच तस्यैतन्मतमाज्ञाय सत्यधर्मपरायण: । प्रत्यजानात् तदा राजन् पितु: प्रियचिकीर्षया
वैशम्पायन उवाच— तस्यैतन्मतमाज्ञाय सत्यधर्मपरायणः। प्रत्यजानात् तदा राजन् पितुः प्रियचिकीर्षया॥
Verse 94
गाड़ेय उवाच दाशराज निबोधेदं वचन मे नरोत्तम । (ऋषयो वाथवा देवा भूतान्यन्तर्हितानि च । यानि यानीह शृण्वन्तु नास्ति वक्ता हि मत्सम: ।।
गाडेय उवाच—दाशराज निबोधेदं वचनं मे नरोत्तम। ऋषयो वा तथा देवा भूतान्यन्तर्हितानि च, यानि यानीह शृण्वन्तु; नास्ति वक्ता हि मत्समः। इदं वचनमादत्स्व सत्येन मम जल्पतः। शृण्वतां भूमिपालानां यद् ब्रवीमि पितुः कृते, तद् गृहाण मम वाक्यम्।
Verse 95
राज्यं तावत् पूर्वमेव मया त्यक्तं नराधिपा: । अपत्यहेतोरपि च करिष्येड्द्य विनिश्चयम्,राजाओ! राज्य तो मैंने पहले ही छोड़ दिया है; अब संतानके लिये भी अटल निश्चय कर रहा हूँ
राज्यं तावत् पूर्वमेव मया त्यक्तं नराधिपाः। अपत्यहेतोरपि च करिष्येऽद्य विनिश्चयम्॥
Verse 96
अद्यप्रभृति मे दाश ब्रह्मचर्य भविष्यति । अपुत्रस्यापि मे लोका भविष्यन्त्यक्षया दिवि
अद्यप्रभृति मे दाश ब्रह्मचर्यं भविष्यति। अपुत्रस्यापि मे लोका भविष्यन्त्यक्षया दिवि॥
Verse 97
(न हि जन्मप्रभृत्युक्ते मम किंचिदिहानूतम् । यावत् प्राणा प्रियन्ते वै मम देहं समाश्रिता: ।।
देवव्रत उवाच—न हि जन्मप्रभृत्युक्ते मम किंचिदिहानृतम्। यावत् प्राणा प्रियन्ते वै मम देहं समाश्रिताः, तावन्न जनयिष्यामि। पित्रे कन्यां प्रयच्छ मे। परित्यजाम्यहं राज्यं मैथुनं चापि सर्वशः। ऊर्ध्वरेता भविष्यामि, दाश सत्यं ब्रवीमि ते॥ वैशम्पायन उवाच—तस्य तद् वचनं श्रुत्वा सम्प्रहृष्टतनूरुहः। ददानीत्येव तं दाशो धर्मात्मा प्रत्यभाषत॥
Verse 98
ततोडन्तरिक्षेडप्सरसो देवा: सर्षिगणास्तदा । अभ्यवर्षन्त कुसुमैर्भीष्मो5यमिति चाब्रुवन्
ततोऽन्तरिक्षेऽप्सरसो देवाḥ सर्षिगणास्तदा। अभ्यवर्षन्त कुसुमैर्भीष्मोऽयमिति चाब्रुवन्॥
Verse 99
ततः स पितुरर्थाय तामुवाच यशस्विनीम् । अधिरोह रथं मातर्गच्छाव: स्वगृहानिति
ततः स पितुरर्थाय तामुवाच यशस्विनीम् । अधिरोह रथं मातर्गच्छावः स्वगृहानिति ॥
Verse 100
वैशम्पायन उवाच एवमुकक््त्वा तु भीष्मस्तां रथमारोप्य भाविनीम् | आगम्य हास्तिनपुरं शान्तनो: संन्यवेदयत्
वैशम्पायन उवाच— एवमुक्त्वा तु भीष्मस्तां रथमारोप्य भाविनीम् । आगम्य हास्तिनपुरं शान्तनोः संन्यवेदयत् ॥
Verse 101
तस्य तद् दुष्करं कर्म प्रशशंसुर्नराधिपा: । समेताश्न पृथक् चैव भीष्मोड्यमिति चाब्रुवन्
तस्य तद् दुष्करं कर्म प्रशशंसुर्नराधिपाः । समेताश्च पृथक् चैव भीष्मोऽयमिति चाब्रुवन् ॥
Verse 102
नच्छुत्वा दुष्करं कर्म कृतं भीष्मेण शान्तनुः । स्वच्छन्दमरणं तुष्टो ददौ तस्मै महात्मने
निशम्य दुष्करं कर्म कृतं भीष्मेण शान्तनुः । स्वच्छन्दमरणं तुष्टो ददौ तस्मै महात्मने ॥
Verse 103
देवव्रत (भीष्म)-की भीषण प्रतिज्ञा न ते मृत्यु: प्रभविता यावज्जीवितुमिच्छसि । त्वत्तो हानुज्ञां सम्प्राप्य मृत्यु: प्रभवितानधघ
न ते मृत्युḥ प्रभविता यावज्जीवितुमिच्छसि । त्वत्तोऽनुज्ञां समप्राप्य मृत्युḥ प्रभवितानघ ॥
Verse 396
मया दत्तं निजं पुत्र वीरं वीर गृहं नय । इसी प्रकार अंगिराके पुत्र देव-दानव-वन्दित बृहस्पति जिस शास्त्रको जानते हैं
वैशम्पायन उवाच— मया दत्तं निजं पुत्रं वीरं वीर गृहम् नय। अङ्गिरसः सुतो देवदानववन्दितो बृहस्पतिर्यां शास्त्रविद्यां वेत्ति, सा सर्वाङ्गोपाङ्गसम्पन्ना ममैतस्मिन् महाबाहौ महात्मनि पुत्रे सम्यक् प्रतिष्ठिता। यामस्त्रविद्यां प्रतापी महर्षिर्जमदग्निनन्दनः परशुरामोऽपराजितः वेत्ति, सा च मम पुत्रे प्रतिष्ठिता। वीरवर महाराज! अयं कुमारो राजधर्मार्थशास्त्रयोर्महान् पण्डितः। मया दत्तं महाधनुर्धरं वीरं पुत्रं गृहं नय।
Verse 676
सर्वाण्येतान्यपत्यस्य कलां नाहन्ति षोडशीम् । “धर्मवादी विद्वान् कहते हैं कि एक पुत्रका होना संतानहीनताके ही तुल्य है। भारत! एक आँख अथवा एक पुत्र यदि है
वैशम्पायन उवाच— सर्वाण्येतानि कर्माणि वेदास्त्रयश्च सर्वशः। शिष्यप्रशिष्यपर्यन्ता विद्यावंशपरम्परा॥ एतानि सर्वाण्यपत्यस्य कलां नाहन्ति षोडशीम्। धर्मवादिनो विद्वांसो वदन्त्येकसुतोऽपि हि॥ अपुत्रतुल्य एव स्यात्; यथा नेत्रं ह्येकमेव चेत्। नास्तीत्येव समं तस्य, नष्टे नेत्रे शरीरवत्॥ तथा पुत्रे विनष्टे तु कुलपरम्परा विनश्यति। तस्माज्जन्मसमुत्पन्ना सन्ततिः परमं धनम्॥
Frequently Asked Questions
The dilemma is the ethical failure of disproportionate punishment under uncertainty: the ascetic is penalized severely due to circumstantial association and silence under vow, raising questions about intent, evidence, and the limits of state coercion.
Justice is not merely procedural; it must be proportionate and context-sensitive. The chapter also models that even ‘Dharma’ is accountable to critique when outcomes violate fairness, and it links ethical governance to careful calibration of daṇḍa.
No explicit phalaśruti is stated; the meta-commentary is etiological and normative—explaining Vidura’s birth as Dharma’s consequence and articulating a maryādā that actions before fourteen years should not be assessed as full pātaka in the same manner.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.