Adhyaya 9
Iśvara on Māyā, the Unmanifest, and the Viśvarūpa of the One Supreme
उत्तरभागे ईश्वरगीतातुल्ये उपदेशे मुनयः पृच्छन्ति—निष्कलङ्को नित्यः निष्क्रियश्च परः कथं विश्वरूपः? ईश्वरः प्रत्याह—मत्तोऽन्यत् स्वतन्त्रं नास्ति; माया आत्माश्रया अव्यक्ते प्रवर्तते, तया जगदाभासः। अव्यक्तं अक्षरं ज्योतिः आनन्दश्च स्तूयते, तथापि अहमेव अद्वितीयः परब्रह्मेति स प्रतिपादयति। एकत्वं बहुत्वं च समन्वयति—स्वभावतः एकः, मार्गभेदात् विभक्त इव दृश्यते; सत्योपायेनैव सायुज्यं लभ्यते। उपनिषद्भावेन ब्रह्म ‘ज्योतिषां ज्योतिः’, जगत्सूत्रं, वाङ्मनसातीतं इति निरूप्य, प्रत्यक्षज्ञानात् पुनःपुनरन्तरनुभवाच्च मोक्षं दर्शयति। अन्ते एतद् दुर्लभं रहस्यं गोप्यं रक्षितव्यं चेति उपदिश्य, परेषु अध्यायेषु योगतत्त्वविस्ताराय भूमिका करोति।
Shlokas
Verse 1
इति श्रीकूर्मपाराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायामुपरिविभागे (ईश्वरगीतासु) अष्टमो ऽध्यायः ऋषय ऊचुः निष्कलो निर्मलो नित्यो निष्क्रियः परमेश्वरः / तन्नो वद महादेव विश्वरूपः कथं भवान्
ऋषय ऊचुः— निष्कलो निर्मलो नित्यो निष्क्रियः परमेश्वरः। तन्नो वद महादेव, विश्वरूपः कथं भवान्॥
Verse 2
ईश्वर उवाच नाहं विश्वो न विश्वं च मामृते विद्यते द्विजाः / मायानिमित्तमत्रास्ति सा चात्मानमपाश्रिता
ईश्वर उवाच— नाहं विश्वो न विश्वं च मामृते विद्यते द्विजाः। मायानिमित्तमत्रास्ति सा चात्मानमपाश्रिता॥
Verse 3
अनादिनिधना शक्तिर्मायाव्यक्तसमाश्रया / तन्निमित्तः प्रपञ्चो ऽयमव्यक्तादभवत् खलु
अनादिनिधना शक्तिर्माया अव्यक्तसमाश्रया। तन्निमित्तः प्रपञ्चोऽयम् अव्यक्तादभवत् खलु॥
Verse 4
अव्यक्तं कारणं प्राहुरानन्दं ज्योतिरक्षरम् / अहमेव परं ब्रह्म मत्तो ह्यन्यन्न विद्यते
अव्यक्तं कारणं प्राहुरानन्दं ज्योतिरक्षरम्। अहमेव परं ब्रह्म मत्तो ह्यन्यन्न विद्यते॥
Verse 5
तस्मान्मे विश्वरूपत्वं निश्चितं ब्रह्मवादिभिः / एकत्वे च पृथक्त्वे च प्रोक्तमेतन्निदर्शनम्
तस्मान्मे विश्वरूपत्वं निश्चितं ब्रह्मवादिभिः। एकत्वे च पृथक्त्वे च प्रोक्तमेतन्निदर्शनम्॥
Verse 6
अहं तत् परमं ब्रह्म परमात्मा सनातनः / अकारणं द्विजाः प्रोक्तो न दोषो ह्यात्मनस्तथा
अहमेव तत्परं ब्रह्म परमात्मा सनातनः। द्विजाः, अहं निरकारणः प्रोक्तः; अतः आत्मनि दोषो न कदाचन॥
Verse 7
अनन्ता शक्तयो ऽव्यक्ते मायाद्याः संस्थिता ध्रुवाः / तस्मिन् दिवि स्थितं नित्यमव्यक्तं भाति केवलम्
अव्यक्ते मायाद्याः शक्तयोऽनन्ताः ध्रुवाः संस्थिताः। तस्मिन् दिवि परे नित्यं केवलमव्यक्तमेव भाति॥
Verse 8
याभिस्तल्लक्ष्यते भिन्नमभिन्नं तु स्वभावतः / एकया मम सायुज्यमनादिनिधनं ध्रुवम्
याभिः स तल्लक्ष्यते भिन्नमपि स्वभावतोऽभिन्नम्। एकया तु मम सायुज्यं ध्रुवमनादिनिधनं प्राप्यते॥
Verse 9
पुंसो ऽभूदन्यया भूतिरन्यया तत्तिरोहितम् / अनादिमध्यं तिष्ठन्तं युज्यते ऽविद्यया किल
पुंसोऽन्यया भूतिरुत्पद्यते, अन्यया तत्तिरोहितम्। अनादिमध्यं स्थितमपि, अविद्यया किल युज्यते॥
Verse 10
तदेतत् परमं व्यक्तं प्रभामण्डलमण्डितम् / तदक्षरं परं ज्योतिस्तद् विष्णोः परमं पदम्
तदेतत्परमं व्यक्तं प्रभामण्डलमण्डितम्। तदक्षरं परं ज्योतिः, तद्विष्णोः परमं पदम्॥
Verse 11
तत्र सर्वमिदं प्रोतमोतं चैवाखिलं जगत् / तदेव च जगत् कृत्स्नं तद् विज्ञाय विमुच्यते
तस्मिन् परमे तत्त्वे सर्वमिदं जगत् प्रोतमोतं च; तदेव खलु कृत्स्नं जगत्। तद् एव यथावत् विज्ञाय जनो विमुच्यते॥
Verse 12
यतो वाचो निवर्तन्ते अप्राप्य मनसा सह / आनन्दं ब्रह्मणो विद्वान् विभेति न कुतश्चन
यतो वाचो मनसा सह निवर्तन्ते अप्राप्य; ब्रह्मणोऽनन्दं विदित्वा विद्वान् कुतश्चन न विभेति॥
Verse 13
वेदाहमेतं पुरुषं महान्त- मादित्यवर्णं तमसः परस्तात् / तद् विज्ञाय परिमुच्येत विद्वान् नित्यानन्दी भवति ब्रह्मभूतः
वेदाहमेतं महान्तं पुरुषम् आदित्यवर्णं तमसः परस्तात्। तं विज्ञाय विद्वान् परिमुच्यते, ब्रह्मभूतो नित्यानन्दी भवति॥
Verse 14
यस्मात् परं नापरमस्ति किञ्चित् यज्ज्योतिषां ज्योतिरेकं दिविस्थम् / तदेवात्मानं मन्यमानो ऽथ विद्वान् आत्मानन्दी भवति ब्रह्मभूतः
यस्मात् परं न किञ्चिदस्ति नापरं; यज्ज्योतिषां ज्योतिरेकं दिविस्थम्। तदेवात्मानं मत्वा विद्वान् आत्मानन्दी भवति ब्रह्मभूतः॥
Verse 15
तदव्ययं कलिलं गूढदेहं ब्रह्मानन्दममृतं विश्वधाम / वदन्त्येवं ब्राह्मणा ब्रह्मनिष्ठा यत्र गत्वा न निवर्तेत भूयः
तदव्ययं सूक्ष्मं गूढदेहं ब्रह्मानन्दममृतं विश्वधाम। एवं ब्रह्मनिष्ठा ब्राह्मणा वदन्ति; यत्र गत्वा भूयो न निवर्तते॥
Verse 16
हिरण्मये परमाकाशतत्त्वे यदर्चिषि प्रविभातीव तेजः / तद्विज्ञाने परिपश्यन्ति धीरा विभ्राजमानं विमलं व्योम धाम
हिरण्मये परमाकाशतत्त्वे यदर्चिषि प्रविभातीव तेजः। तद्विज्ञाने परिपश्यन्ति धीरा विभ्राजमानं विमलं व्योमधाम॥
Verse 17
ततः परं परिपश्यन्ति धीरा आत्मन्यात्मानमनुभूयानुभूय / स्वयंप्रभः परमेष्ठी महीयान् ब्रह्मानन्दी भगवानीश एषः
ततः परं परिपश्यन्ति धीरा आत्मन्यात्मानमनुभूयानुभूय। स्वयंप्रभः परमेष्ठी महीयान् ब्रह्मानन्दी भगवानीश एषः॥
Verse 18
एको देवः सर्वभूतेषु गूढः सर्वव्यापी सर्वभूतान्तरात्मा / तमेवैकं ये ऽनुपश्यन्ति धीरास् तेषां शान्तिः शाश्वती नेतरेषाम्
एको देवः सर्वभूतेषु गूढः सर्वव्यापी सर्वभूतान्तरात्मा। तमेवैकं येऽनुपश्यन्ति धीरास्तेषां शान्तिः शाश्वती नेतरेषाम्॥
Verse 19
सर्वाननशिरोग्रीवः सर्वभूतगुहाशयः / सर्वव्यापी च भगवान् न तस्मादन्यदिष्यते
सर्वाननशिरोग्रीवः सर्वभूतगुहाशयः। सर्वव्यापी च भगवान् न तस्मादन्यदिष्यते॥
Verse 20
इत्येतदैश्वरं ज्ञानमुक्तं वो मुनिपुङ्गवाः / गोपनीयं विशेषेण योगिनामपि दुर्लभम्
इत्येतदैश्वरं ज्ञानमुक्तं वो मुनिपुङ्गवाः। गोपनीयं विशेषेण योगिनामपि दुर्लभम्॥
Frequently Asked Questions
It asserts that nothing exists apart from Īśvara; the universe is not independent but appears through Māyā, which rests upon the Self. Thus Brahman remains partless and actionless in itself, while multiplicity is an appearance dependent on the Unmanifest and Māyā.
The chapter frames bondage as concealment by avidyā and liberation as direct knowledge of the one all-pervading inner Self. When the wise realize the Self within the self, they abide as Brahman (brahma-sthiti) and attain fearlessness and non-return.