Adhyaya 8
Īśvara-gītā: The Supreme Lord as Brahman, the Source of Creation, and the Inner Self
पूर्वाध्यायसमाप्तौ ईश्वरः संसारतरणाय गुह्यतरं उपदेशं प्रकाशयति। स एव अद्वितीयं ब्रह्म—शान्तं नित्यं निर्मलं—इति स्वात्मानं निर्दिश्य मायाशक्त्या सृष्टिप्रकारं कथयति; महाब्रह्मणि ‘योनि’वद् बीजं न्यस्य तस्मात् प्रधानपुरुषौ, महत्, भूतादि, तन्मात्राणि, महाभूतानि, इन्द्रियाणि च, अन्ते तेजोमयं ब्रह्माण्डं तथा दिव्यशक्तिसम्पन्नस्य ब्रह्मणो जन्म च जायते। सर्वेषु भूतेषु व्याप्यापि मोहेन जनाः पितरं न प्रजानन्ति। यः पश्यति स सर्वभूतेषु समं स्थितं अक्षरं प्रभुं पश्यन् आत्महिंसां न करोति, परं पदं प्राप्नोति। अत्र सप्त सूक्ष्मतत्त्वानि तथा महादेवस्य षड्विधं तन्त्रं निर्दिश्य बन्धः प्रधानस्य विनियोगदोष इति निरूप्यते। प्रकृतेः परं एकः परममहेश्वरः षड्गुणैः वर्ण्यते, वाच्ये एकोऽपि बहुधा, हृदयगुहायां रहस्ये साक्षात्कर्तव्यः परमगतिर्भवति; अनन्तरं योगज्ञाननिष्ठा तदनुसरति।
Shlokas
Verse 1
इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायामुपरिविभागे (ईश्वरगीतासु) सप्तमो ऽध्यायः ईश्वर उवाच अन्यद् गुह्यतमं ज्ञानं वक्ष्ये ब्राह्मणपुङ्गवाः / येनासौ तरते जन्तुर्घोरं संसारसागरम्
इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायामुपरिविभागे ईश्वरगीतासु सप्तमोऽध्यायः समाप्तः। ईश्वर उवाच—अन्यद् गुह्यतमं ज्ञानं वक्ष्ये ब्राह्मणपुङ्गवाः, येन जन्तुः तरते घोरं संसारसागरम्॥
Verse 2
अहं ब्रह्ममयः शान्तः शाश्वतो निर्मलो ऽव्ययः / एकाकी भगवानुक्तः केवलः परमेश्वरः
अहं ब्रह्ममयः शान्तः शाश्वतो निर्मलोऽव्ययः। एकाकी भगवानुक्तः केवलः परमेश्वरः॥
Verse 3
मम योनिर्महद् ब्रह्म तत्र गर्भं दधाम्यहम् / मूलं मायाभिधानं तु ततो जातमिदं जगत्
मम योनिर्महद् ब्रह्म तत्र गर्भं दधाम्यहम्। मूलं मायाभिधानं तु ततो जातमिदं जगत्॥
Verse 4
प्रधानं पुरुषो ह्यत्मा महान् भूतादिरेव च / तन्मात्राणि महाभूतानीन्द्रियाणि च जज्ञिरे
प्रधानं पुरुषो ह्यात्मा महान् भूतादिरेव च। तस्माज्जज्ञिरे तन्मात्राणि महाभूतानि चेन्द्रियाणि च॥
Verse 5
ततो ऽण्डमभवद्धैमं सूर्यकोटिसमप्रभम् / तस्मिन् जज्ञे महाब्रह्मा मच्छक्त्या चोपबृंहितः
ततोऽण्डमभवद्धैमं सूर्यकोटिसमप्रभम्। तस्मिन् जज्ञे महाब्रह्मा मच्छक्त्या चोपबृंहितः॥
Verse 6
ये चान्ये बहवो जीवा मन्मयाः सर्व एव ते / न मां पश्यन्ति पितरं मायया मम मोहिताः
ये चान्ये बहवो जीवा मन्मयाः सर्व एव ते। न मां पश्यन्ति पितरं मायया मम मोहिताः॥
Verse 7
याश्च योनिषु सर्वासु संभवन्ति हि मूर्तयः / तासां माया परा योनिर्मामेव पितरं विदुः
याश्च योनिषु सर्वासु संभवन्ति हि मूर्तयः। तासां माया परा योनिर्मामेव पितरं विदुः॥
Verse 8
यो मामेवं विजानाति बीजिनं पितरं प्रभुम् / स धीरः सर्वलोकेषु न मोहमधिगच्छति
यो मामेवं विजानाति बीजिनं पितरं प्रभुम्। स धीरः सर्वलोकेषु न मोहमधिगच्छति॥
Verse 9
ईशानः सर्वविद्यानां भूतानां परमेश्वरः / ओङ्कारमूर्तिर्भगवानहं ब्रह्मा प्रजापतिः
अहमेव ईशानः सर्वविद्यानां स्वामी, भूतानां परमेश्वरः। ओङ्कारमूर्तिर्भगवानहं, ब्रह्मा प्रजापतिश्चाहम्॥
Verse 10
समं सर्वेषु भूतेषु तिष्ठन्तं परमेश्वरम् / विनश्यत्स्वविनश्यन्तं यः पश्यति स पश्यति
समं सर्वेषु भूतेषु स्थितं परमेश्वरम्। विनश्यत्सु अविनश्यन्तं यः पश्यति स पश्यति॥
Verse 11
समं पश्यन् हि सर्वत्र समवस्थितमीश्वरम् / न हिनस्त्यात्मनात्मानं ततो याति पराङ्गतिम्
सर्वत्र समं पश्यन् समवस्थितमीश्वरम्। न हिनस्त्यात्मनात्मानं ततो याति पराङ्गतिम्॥
Verse 12
विदित्वा सप्त सूक्ष्माणि षडङ्गं च महेश्वरम् / प्रधानविनियोगज्ञः परं ब्रह्माधिगच्छति
सप्त सूक्ष्मतत्त्वानि विदित्वा षडङ्गं महेश्वरम्। प्रधानविनियोगज्ञः परं ब्रह्माधिगच्छति॥
Verse 13
सर्वज्ञता तृप्तिरनादिबोधः स्वतन्त्रता नित्यमलुप्तशक्तिः / अनन्तशक्तिश्च विभोर्विदित्वा षडाहुरङ्गानि महेश्वरस्य
सर्वज्ञता तृप्तिरनादिबोधः स्वतन्त्रता नित्यमलुप्तशक्तिः। अनन्तशक्तिश्च विभोर्विदित्वा षडाहुरङ्गानि महेश्वरस्य॥
Verse 14
तन्मात्राणि मन आत्मा च तानि सूक्ष्माण्याहुः सप्त तत्त्वात्मकानि / या सा हेतुः प्रकृतिः सा प्रधानं बन्धः प्रोक्तो विनियोगो ऽपि तेन
तन्मात्राणि मनश्चात्मा च—एतानि सूक्ष्माणि सप्त तत्त्वात्मकानि प्राहुः। या सा हेतुभूता प्रकृतिः सा प्रधानं कथ्यते; तया कृतो विनियोगोऽयथायोगः बन्ध इति प्रोक्तः॥
Verse 15
या सा शक्तिः प्रकृतौ लीनरूपा वेदेषूक्ता कारणं ब्रह्मयोनिः / तस्या एकः परमेष्ठी परस्ता- न्महेश्वरः पुरुषः सत्यरूपः
या सा शक्तिः प्रकृतौ लीनरूपा वेदेषूक्ता कारणं ब्रह्मयोनिः। तस्याः परतः एकः परमेष्ठी महेश्वरः पुरुषः सत्यस्वरूपः॥
Verse 16
ब्रह्मा योगी परमात्मा महीयान् व्योमव्यापी वेदवेद्यः पुराणः / एको रुद्रो मृत्युरव्यक्तमेकं बीजं विश्वं देव एकः स एव
स एव ब्रह्मा योगी परमात्मा महीयान् व्योमव्यापी वेदवेद्यः पुराणः। एको रुद्रो मृत्युरव्यक्तमेकं बीजं विश्वं देव एकः स एव॥
Verse 17
तमेवैकं प्राहुरन्ये ऽप्यनेकं त्वेकात्मानं केचिदन्यत्तथाहुः / अणोरणीयान् महतो ऽसौ महीयान् महादेवः प्रोच्यते वेदविद्भिः
तमेवैकं प्राहुरन्येऽप्यनेकं त्वेकात्मानं केचिदन्यत्तथाहुः। अणोरणीयान् महतोऽसौ महीयान् महादेवः प्रोच्यते वेदविद्भिः॥
Verse 18
एवं हि यो वेद गुहाशयं परं प्रभुं पुराणं पुरुषं विश्वरूपम् / हिरण्मयं बुद्धिमतां परां गतिं स बुद्धिमान् बुद्धिमतीत्य तिष्ठति
एवं हि यो वेद गुहाशयं परं प्रभुं पुराणं पुरुषं विश्वरूपम्। हिरण्मयं बुद्धिमतां परां गतिं स बुद्धिमान् बुद्धिमतीत्य तिष्ठति॥
Frequently Asked Questions
It presents manifestation through Māyā: from Pradhāna and Puruṣa arise Mahat and bhūtādi, then tanmātras, mahābhūtas, and indriyas, followed by the golden cosmic Egg within which Brahmā is born—an emanation schema used to orient the seeker toward liberation rather than mere cosmography.
The Lord is declared the imperishable Brahman equally abiding in all beings; delusion arises from Māyā, but the wise who recognize the Supreme as the indwelling Self and the seed-bearing Father do not fall into error and attain transcendence.
The chapter enumerates six essential qualities: omniscience, perfect contentment, beginningless knowledge, absolute independence, unfailing power, and infinite potency—presented as defining attributes for understanding Maheśvara as the Supreme.
Bondage is framed as a distorted engagement of primordial Nature (Pradhāna/Prakṛti), whereby consciousness becomes entangled with its evolutes (mind, senses, elements); correct knowledge and yogic discernment reverse this misapplication and lead to realization of the Supreme Brahman.