Adhyaya 1

Verse 1

इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायां पूर्वविभागे एकपञ्चाशो ऽध्यायः उपरिविभागः ऋषय ऊचुः भवता कथितः सम्यक् सर्गः स्वायंभुवस्ततः / ब्रह्माण्डस्यास्य विस्तारो मन्वन्तरविनिश्चयः

इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायां पूर्वविभागे एकपञ्चाशोऽध्यायः । उपरिविभागः । ऋषय ऊचुः— भवता कथितः सम्यक् सर्गः स्वायंभुवस्ततः । ब्रह्माण्डस्यास्य विस्तारो मन्वन्तरविनिश्चयः ॥

Verse 2

तत्रेश्वरेश्वरो देवो वर्णिभिर्धर्मतत्परैः / ज्ञानयोगरतैर्नित्यमाराध्यः कथितस्त्वया

तत्रेश्वरेश्वरो देवो वर्णिभिर्धर्मतत्परैः । ज्ञानयोगरतैर्नित्यमाराध्यः कथितस्त्वया ॥

Verse 3

तद्वदाशेषसंसारदुः खनाशमनुत्तमम् / ज्ञानं ब्रह्मैकविषयं येन पश्येम तत्परम्

तद्वदाशेषसंसारदुःखनाशमनुत्तमम् । ज्ञानं ब्रह्मैकविषयं येन पश्येम तत्परम् ॥

Verse 4

त्वं हि नारायणात्साक्षात् कृष्णद्वैपायनात् प्रभो / अवाप्ताखिलविज्ञानस्तत्त्वां पृच्छामहे पुनः

त्वं हि नारायणात्साक्षात् कृष्णद्वैपायनात् प्रभो । अवाप्ताखिलविज्ञानस्तत्त्वां पृच्छामहे पुनः ॥

Verse 5

श्रुत्वा मुनीनां तद् वाक्यं कृष्णद्वैपायनं प्रभुम् / सूतः पौराणिकः स्मृत्वा भाषितुं ह्युपचक्रमे

मुनीनां तद्वचः श्रुत्वा सूतः पौराणिकोऽथ सः । प्रभुं कृष्णद्वैपायनं स्मृत्वा वक्तुं समुपचक्रमे ॥

Verse 6

अथास्मिन्नन्तरे व्यासः कृष्णद्वैपायनः स्वयम् / आजगाम मुनिश्रेष्ठा यत्र सत्रं समासते

अथास्मिन्नन्तरे व्यासः कृष्णद्वैपायनः स्वयम् । आजगाम मुनिश्रेष्ठा यत्र सत्रं समासते ॥

Verse 7

तं दृष्ट्वा वेदविद्वांसं कालमेघसमद्युतिम् / व्यासं कमलपत्राक्षं प्रणेमुर्द्विजपुङ्गवाः

तं दृष्ट्वा वेदविद्वांसं कालमेघसमद्युतिम् । व्यासं कमलपत्राक्षं प्रणेमुर्द्विजपुङ्गवाः ॥

Verse 8

पपात दण्डवद् भूमौ दृष्ट्वासौ रोमहर्षणः / प्रदक्षिणीकृत्य गुरुं प्राञ्जलिः पार्श्वगो ऽभवत्

पपात दण्डवद्भूमौ दृष्ट्वासौ रोमहर्षणः । प्रदक्षिणीकृत्य गुरुं प्राञ्जलिः पार्श्वगोऽभवत् ॥

Verse 9

पृष्टास्ते ऽनामयं विप्राः शौनकाद्या महामुनिम् / समाश्वास्यासनं तस्मै तद्योग्यं समकल्पयन्

पृष्टास्तेऽनामयं विप्राः शौनकाद्या महामुनिम् । समाश्वास्यासनं तस्मै तद्योग्यं समकल्पयन् ॥

Verse 10

अथैतानब्रवीद् वाक्यं पराशरसुतः प्रभुः / कच्चिन्न तपसो हानिः स्वाध्यायस्य श्रुतस्य च

अथ तान् प्रति पराशरसुतः प्रभुः व्यासो वाक्यमिदमब्रवीत्—कच्चिन्न तपसो हानिः, स्वाध्यायस्य श्रुतस्य च नाभूत्?

Verse 11

ततः स सूतः स्वगुरुं प्रणम्याह महामुनिम् / ज्ञानं तद् ब्रह्मविषयं मुनीनां वक्तुमर्हसि

ततः स सूतः स्वगुरुं महामुनिं प्रणम्याह—हे मुने, ब्रह्मविषयं तज्ज्ञानं मुनीनां वक्तुमर्हसि।

Verse 12

इमे हि मुनयः शान्तास्तापसा धर्मतत्पराः / शुश्रूषा जायते चैषां वक्तुमर्हसि तत्त्वतः

इमे हि मुनयः शान्ताः तापसा धर्मतत्पराः; एषां शुश्रूषा च जायते, तत्त्वतः वक्तुमर्हसि।

Verse 13

ज्ञानं विमुक्तिदं दिव्यं यन्मे साक्षात् त्वयोदितम् / मुनीनां व्याहृतं पूर्वं विष्णुना कूर्मरूपिणा

यन्मे त्वया साक्षादुक्तं विमुक्तिदं दिव्यं ज्ञानं, तत्पूर्वं कूर्मरूपिणा विष्णुना मुनीनां व्याहृतम्।

Verse 14

श्रुत्वा सूतस्य वचनं मुनिः सत्यवतीसुतः / प्रणम्य शिरसा रुद्रं वचः प्राह सुखावहम्

सूतस्य वचनं श्रुत्वा सत्यवतीसुतो मुनिः; शिरसा रुद्रं प्रणम्य सुखावहं वचः प्राह।

Verse 15

व्यास उवाच वक्ष्ये देवो महादेवः पृष्टो योगीश्वरैः पुरा / सनत्कुमारप्रमुखैः स्वयं यत्समभाषत

व्यास उवाच—पुरा योगीश्वरैः सनत्कुमारप्रमुखैः पृष्टो यन्महादेवो देवः स्वयमेव समभाषत्, तदहं वक्ष्ये।

Verse 16

सनत्कुमारः सनकस्तथैव च सनन्दनः / अङ्गिरा रुद्रसहितो भृगुः परमधर्मवित्

सनत्कुमारः सनकश्च सनन्दन एव च। अङ्गिरा रुद्रसहितो भृगुश्च परमधर्मवित्॥

Verse 17

कणादः कपिलो योगी वामदेवो महामुनिः / शुक्रो वसिष्ठो भगवान् सर्वे संयतमानसाः

कणादः कपिलो योगी वामदेवो महामुनिः। शुक्रो वसिष्ठो भगवान् सर्वे संयतमानसाः॥

Verse 18

परस्परं विचार्यैते संशयाविष्टचेतसः / तप्तवन्तस्तपो घोरं पुण्ये बदरिकाश्रमे

परस्परं विचार्यैते संशयाविष्टचेतसः। तप्तवन्तस्तपो घोरं पुण्ये बदरिकाश्रमे॥

Verse 19

अपश्यंस्ते महायोगमृषिं धर्मसुतं शुचिम् / नारायणमनाद्यन्तं नरेण सहितं तदा

अपश्यंस्ते महायोगमृषिं धर्मसुतं शुचिम्। नारायणमनाद्यन्तं नरेण सहितं तदा॥

Verse 20

संस्तूय विविधैः स्तोत्रैः सर्वे वेदसमुद्भवैः / प्रणेमुर्भक्तिसंयुक्ता योगिनो योगवित्तमम्

विविधैर्वेदसमुद्भवैः स्तोत्रैः संस्तूय ते सर्वे भक्तिसंयुक्ता योगिनः योगवित्तमं तं प्रणेमुः।

Verse 21

विज्ञाय वाञ्छितं तेषां भगवानपि सर्ववित् / प्राह गम्भीरया वाचा किमर्थं तप्यते तपः

तेषां वाञ्छितं विज्ञाय सर्ववित् भगवान् गम्भीरया वाचा प्राह—किमर्थं तप्यते तपः?

Verse 22

अब्रुवन् हृष्टमनसो विश्वात्मानं सनातनम् / साक्षान्नारायणं देवमागतं सिद्धिसूचकम्

हृष्टमनसोऽब्रुवन् ते विश्वात्मानं सनातनं साक्षान्नारायणं देवं सिद्धिसूचकं समागतम्।

Verse 23

वयं संशयमापन्नाः सर्वे वै ब्रह्मवादिनः / भवन्तमेकं शरणं प्रपन्नाः पुरुषोत्तमम्

वयं सर्वे ब्रह्मवादिनः संशयमापन्नाः; तस्मात् भवन्तमेकं शरणं प्रपन्नाः, पुरुषोत्तम।

Verse 24

त्वं हि तद् वेत्थ परमं सर्वज्ञो भगवानृषिः / नारायणः स्वयं साक्षात् पुराणो ऽव्यक्तपूरुषः

त्वं हि तत् परमं वेत्थ, सर्वज्ञो भगवानृषिः; नारायणः स्वयं साक्षात् पुराणोऽव्यक्तपूरुषः।

Verse 25

नह्यन्यो विद्यते वेत्ता त्वामृते परमेश्वर / शुश्रूषास्माकमखिलं संशयं छेत्तुमर्हसि

न ह्यन्यो विद्यते वेत्ता त्वामृते परमेश्वर। शुश्रूषास्माकमखिलं संशयं छेत्तुमर्हसि॥

Verse 26

किं कारणमिदं कृत्स्नं को ऽनुसंसरते सदा / कश्चिदात्मा च का मुक्तिः संसारः किंनिमित्तकः

किं कारणमिदं कृत्स्नं कोऽनुसंसरते सदा। कश्चिदात्मा च का मुक्तिः संसारः किंनिमित्तकः॥

Verse 27

कः संसारयतीशानः को वा सर्वं प्रपश्यति / किं तत् परतरं ब्रह्म सर्वं नो वक्तुमर्हसि

कः संसारयतीशानः को वा सर्वं प्रपश्यति। किं तत् परतरं ब्रह्म सर्वं नो वक्तुमर्हसि॥

Verse 28

एवमुक्ते तु मुनयः प्रापश्यन् पुरुषोत्तमम् / विहाय तापसं रूपं संस्थितं स्वेन तेजसा

एवमुक्ते तु मुनयः प्रापश्यन् पुरुषोत्तमम्। विहाय तापसं रूपं संस्थितं स्वेन तेजसा॥

Verse 29

विभ्राजमानं विमलं प्रभामण्डलमण्डितम् / श्रीवत्सवक्षसं देवं तप्तजाम्बूनदप्रभम्

विभ्राजमानं विमलं प्रभामण्डलमण्डितम्। श्रीवत्सवक्षसं देवं तप्तजाम्बूनदप्रभम्॥

Verse 30

शङ्खचक्रगदापाणिं शार्ङ्गहस्तं श्रियावृतम् / न दृष्टस्तत्क्षणादेव नरस्तस्यैव तेजसा

शङ्खचक्रगदापाणिं शार्ङ्गहस्तं श्रियावृतम्। तं न दृष्टस्तत्क्षणादेव नरस्तस्यैव तेजसा॥

Verse 31

तदन्तरे महादेवः शशाङ्काङ्कितशेखरः / प्रसादाभिमुखो रुद्रः प्रादुरासीन्महेश्वरः

तदन्तरे महादेवः शशाङ्काङ्कितशेखरः। प्रसादाभिमुखो रुद्रः प्रादुरासीन्महेश्वरः॥

Verse 32

निरीक्ष्य ते जगन्नाथं त्रिनेत्रं चन्द्रभूषणम् / तुष्टुवुर्हृष्टमनसो भक्त्या तं परमेश्वरम्

निरीक्ष्य ते जगन्नाथं त्रिनेत्रं चन्द्रभूषणम्। तुष्टुवुर्हृष्टमनसो भक्त्या तं परमेश्वरम्॥

Verse 33

जयेश्वर महादेव जय भूतपते शिव / जयाशेषमुनीशान तपसाभिप्रपूजित

जयेश्वर महादेव जय भूतपते शिव। जयाशेषमुनीशान तपसाभिप्रपूजित॥

Verse 34

सहस्रमूर्ते विश्वात्मन् जगद्यन्त्रप्रवर्तक / जयानन्त जगज्जन्मत्राणसंहारकारण

सहस्रमूर्ते विश्वात्मन् जगद्यन्त्रप्रवर्तक। जयानन्त जगज्जन्मत्राणसंहारकारण॥

Verse 35

सहस्रचरणेशान शंभो योगीन्द्रवन्दित / जयाम्बिकापते देव नमस्ते परमेश्वर

सहस्रचरणेशान शम्भो योगीन्द्रवन्दित । जयाम्बिकापते देव नमस्ते परमेश्वर ॥

Verse 36

संस्तुतो भगवानीशस्त्र्यम्बको भक्तवत्सलः / समालिङ्ग्य हृषीकेशं प्राह गम्भीरया गिरा

संस्तुतो भगवानीशस्त्र्यम्बको भक्तवत्सलः । समालिङ्ग्य हृषीकेशं प्राह गम्भीरया गिरा ॥

Verse 37

किमर्थं पुण्डरीकाक्ष मुनीन्द्रा ब्रह्मवादिनः / इमं समागता देशं किं वा कार्यं मयाच्युत

किमर्थं पुण्डरीकाक्ष मुनीन्द्रा ब्रह्मवादिनः । इमं समागता देशं किं वा कार्यं मयाच्युत ॥

Verse 38

आकर्ण्य भगवद्वाक्यं देवदेवो जनार्दनः / प्राह देवो महादेवं प्रसादाभिमुखं स्थितम्

आकर्ण्य भगवद्वाक्यं देवदेवो जनार्दनः । प्राह देवो महादेवं प्रसादाभिमुखं स्थितम् ॥

Verse 39

इमे हि मुनयो देव तापसाः क्षीणकल्मषाः / अभ्यागता मां शरणं सम्यग्दर्शनकाङ्क्षिणः

इमे हि मुनयो देव तापसाः क्षीणकल्मषाः । अभ्यागता मां शरणं सम्यग्दर्शनकाङ्क्षिणः ॥

Verse 40

यदि प्रसन्नो भगवान् मुनीनां भावितात्मनाम् / सन्निधौ मम तज्ज्ञानं दिव्यं वक्तुमिहार्हसि

यदि प्रसन्नो भगवान् मुनीनां भावितात्मनाम्, तर्हि मम सन्निधौ तज्ज्ञानं दिव्यं वक्तुमिह अर्हसि।

Verse 41

त्वं हि वेत्थ स्वमात्मानं न ह्यन्यो विद्यते शिव / ततस्त्वमात्मनात्मानं मुनीन्द्रेभ्यः प्रदर्शय

त्वं हि वेत्थ स्वमात्मानं, न ह्यन्यो विद्यते शिव; ततस्त्वमात्मनात्मानं मुनीन्द्रेभ्यः प्रदर्शय।

Verse 42

एवमुक्त्वा हृषीकेशः प्रोवाच मुनिपुङ्गवान् / प्रदर्शयन् योगसिद्धिं निरीक्ष्य वृषभध्वजम्

एवमुक्त्वा हृषीकेशः प्रोवाच मुनिपुङ्गवान्; निरीक्ष्य वृषभध्वजं योगसिद्धिं प्रदर्शयन्।

Verse 43

संदर्शनान्महेशस्य शङ्करस्याथ शूलिनः / कृतार्थं स्वयमात्मानं ज्ञातुमर्हथ तत्त्वतः

संदर्शनान्महेशस्य शङ्करस्याथ शूलिनः, कृतार्थं स्वयमात्मानं ज्ञातुमर्हथ तत्त्वतः।

Verse 44

प्रष्टुमर्हथ विश्वेशं प्रत्यक्षं पुरतः स्थितम् / ममैव सन्निधावेष यथावद् वक्तुमीश्वरः

प्रष्टुमर्हथ विश्वेशं प्रत्यक्षं पुरतः स्थितम्; ममैव सन्निधावेष यथावद् वक्तुमीश्वरः।

Verse 45

निशम्य विष्णुवचनं प्रणम्य वृषभध्वजम् / सनत्कुमारप्रमुखाः पृच्छन्ति स्म महेश्वरम्

निशम्य विष्णोर्वचनं प्रणम्य वृषभध्वजम् । सनत्कुमारप्रमुखाः पृच्छन्ति स्म महेश्वरम् ॥

Verse 46

अथास्मिन्नन्तरे दिव्यमासनं विमलं शिवम् / किमप्यचिन्त्यं गगनादीश्वरार्हं समुद्बभौ

अथास्मिन्नन्तरे दिव्यमासनं विमलं शिवम् । किमप्यचिन्त्यं गगनादीश्वरार्हं समुद्बभौ ॥

Verse 47

तत्राससाद योगात्मा विष्णुना सह विश्वकृत् / तेजसा पूरयन् विश्वं भाति देवो महेश्वरः

तत्राससाद योगात्मा विष्णुना सह विश्वकृत् । तेजसा पूरयन् विश्वं भाति देवो महेश्वरः ॥

Verse 48

तं ते देवादिदेवेशं शङ्करं ब्रह्मवादिनः / विभ्राजमानं विमले तस्मिन् ददृशुरासने

तं ते देवादिदेवेशं शङ्करं ब्रह्मवादिनः । विभ्राजमानं विमले तस्मिन् ददृशुरासने ॥

Verse 49

यं प्रपश्यन्तियोगस्थाः स्वात्मन्यात्मानमीश्वरमा / अनन्यतेजसं शान्तं शिवं ददृशिरे किल

यं प्रपश्यन्ति योगस्थाः स्वात्मन्यात्मानमीश्वरम् । अनन्यतेजसं शान्तं शिवं ददृशिरे किल ॥

Verse 50

यतः प्रसूतिर्भूतानां यत्रैतत् प्रविलीयते / तमासनस्थं भूतानामीशं ददृशिरे किल

यतः सर्वभूतानां प्रसूतिः प्रवर्तते, यत्र चैतद् जगत् सर्वं प्रविलीयते; तं भूतानामीश्वरं योगासनस्थं ते किल ददृशिरे।

Verse 51

यदन्तरा सर्वमेतद् यतो ऽभिन्नमिदं जगत् / स वासुदेवमासीनं तमीशं ददृशुः किल

यदन्तरा सर्वमेतद् स्थितं, यतोऽभिन्नमिदं जगत्; तं वासुदेवमासीनं तमीशं ते किल ददृशुः।

Verse 52

प्रोवाच पृष्टो भगवान् मुनीनां परमेश्वरः / निरीक्ष्य पुण्डरीकाक्षं स्वात्मयोगमनुत्तमम्

पृष्टो मुनीनां परमेश्वरो भगवान् प्रोवाच; पुण्डरीकाक्षं निरीक्ष्य स्वात्मयोगमनुत्तमम्।

Verse 53

तच्छृणुध्वं यथान्यायमुच्यमानं मयानघाः / प्रशान्तमानसाः सर्वे ज्ञानमीश्वरभाषितम्

तच्छृणुध्वं यथान्यायं मयोच्यमानमनघाः; प्रशान्तमानसाः सर्वे ज्ञानमीश्वरभाषितम्।