Adhyaya 29
Tila–Darbha–Maṇḍala in Aūrdhvadaihika: Protection, Eligibility, and the Merit of Salt-Dāna
प्रेतकल्पस्य व्यवहारमार्गे कृष्णः और्ध्वदैहिकविधानस्य ‘गुह्य’ उपदेशं प्रकाशयति। पुत्रेण दाहकर्म, पौत्रेण अग्निदानं च कुलधर्मत्वेन निर्दिश्यते। गोमयेन नवमृदा-लेपेन भूमेः शुद्धिः, तिल-दर्भाभ्यां रक्षणं, जीवस्य ऊर्ध्वगत्यर्थं मुखे रत्ननिक्षेपश्च कथ्यते। विधिरक्षणाभावे क्रूरभूताः असंरक्षितं म्रियमाणं गृह्णन्तीति चेतयति; मण्डलस्थापनं विना कृतं दान-होमादि निष्फलम्, यतो मण्डलं ब्रह्मा-रुद्र-विष्णु-अग्नि-श्रीणां आसनम्। केषुचित् ‘अन्यथा’ मरणेषु वायुभूतत्वं, तत्र श्राद्ध-तर्पणयोः अननुशासनं च। तिल-दर्भौ विष्णुजातौ पावनौ, यज्ञोपवीतस्य देव-पितृतृप्त्यर्थं विन्यासभेदः, मोक्षोपकारकाः सोपानाः—विष्णुः, एकादशी, गीता, तुलसी, ब्राह्मणः, गौः—इति निर्दिश्यन्ते। अन्ते शय्यायां दर्भहस्तस्थापनं, प्राणत्यागकाले लवणदानस्य स्वर्गद्वारत्वं च प्रशंस्य, परविधिक्रमाय सेतुः कृतः।
Shlokas
Verse 1
और्ध्वदहिककर्मकालक्रियमाणनानादानादिफलप्रश्रनिरूपणं नामाष्टाविंशो ऽध्यायः श्रीकृष्ण उवाच / साधु पृष्टं त्वया भद्र मानुषाणां हिताय वै / शृणुष्वावहितो भूत्वा सर्वमेवौर्ध्वदैहिकम्
और्ध्वदहिककर्मकालक्रियमाणनानादानादिफलप्रश्रनिरूपणं नामाष्टाविंशो ऽध्यायः । श्रीकृष्ण उवाच । साधु पृष्टं त्वया भद्र मानुषाणां हिताय वै । शृणुष्वावहितो भूत्वा सर्वमेवौर्ध्वदैहिकम् ॥
Verse 2
कम्यग्विभेदरहितं श्रुतिस्मृतिसमुद्धृतम् / यन्न दृष्टं सुरैः सेन्द्रैर्योगिभिर्योगचिन्तकैः
काम्यविभेदरहितं श्रुतिस्मृतिसमुद्धृतम् । यन्न दृष्टं सुरैः सेन्द्रैर्योगिभिर्योगचिन्तकैः ॥
Verse 3
गुह्याद्गुह्यतरं वत्स नाख्यातं कस्यचित्क्वचित् / भक्तस्त्वं हि महाभाग सर्वं ते कथयाम्यहम्
गुह्याद्गुह्यतरं वत्स नाख्यातं कस्यचित्क्वचित् । भक्तस्त्वं हि महाभाग सर्वं ते कथयाम्यहम् ॥
Verse 4
अपुत्रस्य गतिर्नास्ति स्वर्गो नैव च नैव च / येन केनाप्युपायेन कार्यं जन्म सुतस्य च
अपुत्रस्य गतिर्नास्ति स्वर्गो नैव च नैव च । येन केनाप्युपायेन कार्यं जन्म सुतस्य च ॥
Verse 5
तारयेन्नरकात्पुत्रो यदि मोक्षो न विद्यते / दाहः पुत्रेण कर्तव्यो देयः पौत्रेण पावकः
तारयेन्नरकात्पुत्रो यदि मोक्षो न विद्यते । दाहः पुत्रेण कर्तव्यो देयः पौत्रेण पावकः ॥
Verse 6
तिलैर्दर्भैश्च भूम्यां वै कुटी धातुमती भवेत् / पञ्चरत्नानि वक्त्रे तु येन जीवः प्ररोहति
तिलैर्दर्भैश्च भूम्यां वै कुटी धातुमती भवेत् । पञ्चरत्नानि वक्त्रे तु येन जीवः प्ररोहति ॥
Verse 7
लिप्यात्तु गोमयैर्भूमिं तिलान्दर्भांश्च निः क्षिपेत् / तस्यामेवातुरो मुक्तः सर्वं दहति पातकम्
गोमयेन भूमिं लिप्य ततो तिलान् दर्भांश्च निःक्षिपेत्। तस्यामेव भूमौ आतुरं मुक्तं सर्वं पातकं दहति॥
Verse 8
दर्भमूलीनयेत्स्वर्गं संस्थितं नात्र संशयः / दर्भांस्तत्र हि ये भूम्यां तिलयुक्तान संशयः
दर्भस्य प्रभावेण स्वर्गं नयति प्रेतं नात्र संशयः। भूमौ तत्र स्थापिताः दर्भाः तिलयुक्ताः नूनं फलप्रदाः॥
Verse 9
सर्वत्र वसुधा पूता यत्र लेपो न विद्यते / यत्र लेपः स्थितस्तत्र पुनर्लेपेन शुध्यति
सर्वत्र वसुधा पूता यत्र लेपो न विद्यते। यत्र लेपः स्थितस्तत्र पुनर्लेपेन शुध्यति॥
Verse 10
यातुधानाः पिशाचाश्च राक्षसाः क्रूरकर्मिणः / अलिप्ते आतुरं मुक्तं विशन्त्येते न संशयः
यातुधानाः पिशाचाश्च राक्षसाः क्रूरकर्मिणः। अलिप्ते आतुरं मुक्तं विशन्त्येते न संशयः॥
Verse 11
नित्यहोमं तथा श्राद्धं विप्राणां पादशोधनम् / मण्डलेन विना भूम्यां कुर्वन्त्येतच्च निष्फलम्
नित्यहोमं तथा श्राद्धं विप्राणां पादशोधनम्। मण्डलेन विना भूम्यां कुर्वन्त्येतच्च निष्फलम्॥
Verse 12
आतुरो मुच्यते नैव मण्डलेन विना भुवि / ब्रह्मा रुद्रश्च विष्णुश्च श्रीर्हुताशन एव च / मण्डले चोपतिष्ठन्तस्तस्मात्कुर्वीत मण्डलम्
भुवि आतुरो जनो मण्डलविधिं विना न मुच्यते। मण्डले ब्रह्मा रुद्रो विष्णुश्च श्रीर्हुताशनश्चोपतिष्ठन्ति; तस्मात् मण्डलं कर्तव्यम्।
Verse 13
अन्यथा म्रियते यस्तु बालो वृद्धो युवापि वा / योन्यन्तरं स वै गच्छेत्क्रीडते वायुना सह
अन्यथा यः म्रियते—बालो वृद्धो युवापि वा—स वै योन्यन्तरं गच्छेत्; वायुना सह क्रीडन्निव भ्रमति।
Verse 14
मिश्रितं लोहताम्रं तु तथैव जन्म जायते / तस्मैवं वायुभूतस्य न श्राद्धं नोदक क्रिया
यथा लोहताम्रयोर्मिश्रणात् रूपान्तरं जायते, तथा जन्मान्तरं भवति। तस्माद् वायुभूतस्य न श्राद्धं न उदकक्रिया विधीयते।
Verse 15
मम स्वेदसमुद्भूतास्तिलास्तार्क्ष्य पवित्रकाः / असुरा दानवा दैत्यास्तृप्यन्ति तिलदानतः
मम स्वेदसमुद्भूतास्तिलाः तार्क्ष्य पवित्रकाः। तिलदानतः असुरा दानवा दैत्याश्च तृप्यन्ति।
Verse 16
तिलाः श्वेतास्तिलाः कृष्णास्तिला गोमूत्रसन्निभाः / ते मे दहन्तु पाषानि शरीरेण कृतानि च
तिलाः श्वेताः कृष्णाश्च गोमूत्रसन्निभाश्च ये। ते मे पाषान् शरीरकृतांश्च बन्धान् दहन्तु।
Verse 17
एक एव तिलद्रोणो हेमद्रोणतिलैः समः / तर्पणे दानहोमे च दत्तो भवति चाक्षयः
एक एव तिलद्रोणो हेमद्रोणतिलैः समः। तर्पणे दानहोमे च दत्तो भवति चाक्षयः॥
Verse 18
दर्भा मल्लोमसम्भूतास्तिलाः स्वेदसमुद्भवाः / तृप्ताः स्युर्देवता दानैः श्राद्धेन पितरस्तथा / प्रयोगविधिना ब्रह्मा विश्वञ्चाप्युपजीवनात्
दर्भा मल्लोमसम्भूतास्तिलाः स्वेदसमुद्भवाः। तृप्ताः स्युर्देवता दानैः श्राद्धेन पितरस्तथा। प्रयोगविधिना ब्रह्मा विश्वञ्चाप्युपजीवनात्॥
Verse 19
सव्ययज्ञोपवीतेन ब्रह्माद्यास्तृप्तिमान्पुयुः / अपसव्येन तृप्यन्ति पितरो दिविदेवताः
सव्ययज्ञोपवीतेन ब्रह्माद्यास्तृप्तिमान्पुयुः। अपसव्येन तृप्यन्ति पितरो दिविदेवताः॥
Verse 20
अपसव्यादितो ब्रह्मा दर्भमध्ये तु केशवः / दर्भाग्रे शङ्करं विद्यात्त्रयो देवाः कुशे स्थिताः
अपसव्यादितो ब्रह्मा दर्भमध्ये तु केशवः। दर्भाग्रे शङ्करं विद्यात्त्रयो देवाः कुशे स्थिताः॥
Verse 21
विप्रा मन्त्राः कुशा वह्निस्तुलसी च खगेश्वर / नैते निर्माल्यतां यान्ति क्रियमाणाः पुनः पुनः
विप्रा मन्त्राः कुशा वह्निस्तुलसी च खगेश्वर। नैते निर्माल्यतां यान्ति क्रियमाणाः पुनः पुनः॥
Verse 22
कुशाः पिण्डेषु निर्माल्याः ब्राह्मणाः प्रेतभोजने / मन्त्राः शूद्रेषु पतिताश्चितायाश्च हुताशनः
कुशाः पिण्डेषु विनियुक्ता निर्माल्यतामुपयान्ति; प्रेतभोजने भुञ्जानाः ब्राह्मणाः मलिनतामिव यान्ति। अयोग्येषु न्यस्ताः मन्त्राः पतन्ति पावनभावात्, चितायां दह्यमाने हुताशनोऽपि अशुचितामापद्यते॥
Verse 23
तुलसी ब्राह्मणा गावो विष्णुरेकादशी खग / पञ्च प्रवहणान्येव भवाब्धौ मज्जतां सताम्
तुलसी ब्राह्मणा गावो विष्णुरेकादशी खग। पञ्चैते प्रवहणान्येव भवाब्धौ मज्जतां सताम्॥
Verse 24
विष्णुरेकादशी गीता तुलसीविप्रधेनवः / अपारे दुर्गसंकारे षट्पदी मुक्तिदायिनी
विष्णुरेकादशी गीता तुलसीविप्रधेनवः। अपारे दुर्गसंकारे षट्पदी मुक्तिदायिनी॥
Verse 25
तिलाः पवित्रास्त्रिविधा दर्भाश्च तुलसीदालम् / निवारयन्ति चैतानि दुर्गतिं यान्तमातुरम्
तिलाः पवित्रास्त्रिविधा दर्भाश्च तुलसीदलम्। निवारयन्ति चैतानि दुर्गतिं यान्तमातुरम्॥
Verse 26
हस्ताभ्यामुद्धृतैर्दर्भैस्तोयेन प्रोक्षयेद्भुवम् / मृत्युकाले क्षिपेद्दर्भानातुरस्य करद्वये
हस्ताभ्यामुद्धृतैर्दर्भैस्तोयेन प्रोक्षयेद्भुवम्। मृत्युकाले क्षिपेद्दर्भानातुरस्य करद्वये॥
Verse 27
दर्भेषु क्षिप्यते यो ऽसौ दभस्तु परिवेष्टितः / विष्णुलोकं स वै याति मन्त्रहीनो ऽपि मानवः
मन्त्रहीनोऽपि मानवो यः कुशेषु निक्षिप्य कुशैः परिवेष्टितो भवति, स निश्चयेन विष्णुलोकं याति।
Verse 28
दर्भमूलीगतो भूमौ दर्भपाणिस्तु यो मृतः / प्रायश्चित्तविशुद्धो ऽसौ संसारेपारसागरे
यो भूमौ दर्भमूले शयितः दर्भपाणिः सन् मृतः, स प्रायश्चित्तविशुद्धो भूत्वा संसारपारसागरं तरति।
Verse 29
गोमयेनोपलिप्ते तु दर्भस्यास्तरणे स्थितः / तत्र दत्तेन दानेन सर्वं पापं व्यपोहति
गोमयेनोपलिप्ते स्थाने दर्भास्तरणे स्थितः, तत्र दत्तेन दानेन सर्वं पापं व्यपोहति।
Verse 30
लवणं तद्रसं दिव्यं सर्वकामप्रदं नृणाम् / यस्मादन्नरसाः सर्वे नोत्कटा लवणं विना
लवणं दिव्यं तद्रसं नृणां सर्वकामप्रदं; लवणं विना हि सर्वेऽन्नरसाः नोत्कटा भवन्ति।
Verse 31
पितॄणां च प्रियं भव्यं तस्मात्स्वर्गप्रदं भवेत् / विष्णुदेहसमुद्भूतो यतो ऽयं लवणो रसः
पितॄणां प्रियं भव्यं लवणं, तस्मात् स्वर्गप्रदं भवेत्; विष्णुदेहसमुद्भूतोऽयं लवणो रस इति।
Verse 32
विशेषाल्लवणं दानं तेन शंसन्ति योगिनः / ब्राह्मण क्षत्त्रियविशां स्त्रीणां शूद्रजनस्य च
विशेषतः लवणदानं महापुण्यकरं; तस्मात् योगिनः तद् प्रशंसन्ति—ब्राह्मणक्षत्रियवैश्यानां स्त्रीणां शूद्रजनस्य च हितकरम्।
Verse 33
आतुराणां यदा प्राणाः प्रयान्ति वसुधातले / लवणं तु तदा देयं द्बारस्योद्धाटनं दिवः
आतुराणां यदा प्राणाः वसुधातले प्रयान्ति, तदा लवणं देयम्; तत् दिवः द्वारस्य उद्घाटनमिति कथ्यते।
Frequently Asked Questions
The chapter treats the maṇḍala as a necessary ritual container: without it, offerings and śrāddha are said to become fruitless. Its sanctity is grounded in the claim that Brahmā, Rudra, Viṣṇu, Agni, and Śrī are stationed within it, making the rite properly ‘received’ and protected.
Darbha is presented as a purifying and guiding medium. The act of placing darbha at the death moment symbolizes protective containment and auspicious orientation for the departing consciousness; the text even states that, lacking mantras, one placed on and wrapped with darbha can attain Viṣṇu’s world—emphasizing its exceptional ritual efficacy.
It encodes recipient-orientation in ritual: the regular upavīta position is said to satisfy Brahmā and the devas, while the reverse prācīnāvīta position is said to satisfy the pitṛs and their associated deities—mapping bodily gesture to the intended ritual audience.
Salt is praised as auspicious to the pitṛs and as a merit-bearing gift arising from Viṣṇu’s body; giving it when prāṇas are departing is described as ‘opening the heavenly gate,’ i.e., creating favorable momentum (puṇya) at the liminal threshold.