Book 4: The Avatars of Vishnu, Nara-Narayana, and the Birth of Krishna
चतुर्थस्कन्धः
Devi as the Supreme Shakti
श्रीमद्देवीभागवतस्य चतुर्थस्कन्धे राजा जनमेजयः अवतारिणां दुःखविषये व्यासं पृच्छति। सः पृच्छति यत् कथं भगवान् कृष्णः स्वपित्रोः कारावासं निवारयितुं न शक्तः तथा च धर्मिष्ठाः पाण्डवाः किमर्थं कष्टानि सोढवन्तः। व्यासः उत्तरति यत् कर्मणः गतिः गहना अस्ति या ब्रह्माविष्णुशिवादिदेवानपि बध्नाति। अस्मिन् स्कन्धे नरनारायणयोः तपस्यायाः वर्णनं वर्तते। इन्द्रस्य गर्वभङ्गाय नारायणः स्वोरुतः उर्वशीं सृजति। ततः प्रह्लादेन सह तयोः भीषणं युद्धं वर्णितम् अस्ति। कश्यपस्य शापः, विष्णुना शुक्राचार्यस्य मातुः शिरश्छेदः, तथा च असुरान् मोहयितुं विष्णोः कपटवेषधारणम् अत्र विस्तरेण वर्णितम्। अन्ते भूदेव्याः दुःखं दृष्ट्वा भगवती महामाया देवानां अवतारं तथा च कृष्णस्य जन्म सुनिश्चितं करोति।
Adhyayas in Skandha 4 - Devi as Supreme Shakti
Adhyaya 1
Janamejaya Prashnah (Janamejaya's Questions)
चतुर्थस्कन्धस्य प्रथमेऽध्याये राजा जनमेजयः महर्षि व्यासं प्रति अवतार-कर्म-धर्माणां विषये गम्भीरान् प्रश्नान् पृच्छति। सः श्रीकृष्णस्य जन्म-कारागार-मथुरात्याग-पत्नीहरणादीनां विरोधाभासानां समाधानं वाञ्छति। नरनारायणयोः अर्जुनकृष्णरूपेण अवतारस्य, पाण्डवानां द्रौपद्याश्च कष्टानां, महाभारतयुद्धस्य औचित्यस्य, स्वपितुः परीक्षितः अपराधस्य च विषये तस्य जिज्ञासा वर्तते। एषः अध्यायः कर्मणः ईश्वरेच्छायाश्च अमोघशक्तिं प्रतिपादयति।
Adhyaya 2
Skandha 4, Adhyaya 2: Karmano Janmadikaranatvanirupanam
अस्मिन् अध्याये सूतः व्यास-जनमेजययोः संवादं वर्णयति यत्र कर्मणः अनिवार्यतायाः चर्चा अस्ति। ब्रह्मा-विष्णु-शिवाः अपि कर्मबद्धाः सन्ति। सञ्चित-प्रारब्ध-वर्तमान-भेदेन त्रिविधं कर्म। जनमेजयः पृच्छति यत् वैकुण्ठनाथः विष्णुः किमर्थं गर्भवासस्य दुःखं सहते। व्यासः कश्यपस्य वरुणशापस्य कथां सूचयति।
Adhyaya 3
Diti's Curse on Aditi (Ditya Adityai Shapadanam)
अस्मिन् अध्याये कश्यपादीनां वसुदेवदेवकीरूपेण भूमौ जन्मकारणानि वर्णितानि। कश्यपेन वरुणस्य धेनुः अपहृता, अतः सः गोपरूपेण जन्म प्राप्तुं शप्तः। द्वितीये वृत्तान्ते दिति-अदित्योः कलहः वर्णितः। इन्द्रेण दित्याः गर्भः विदीर्णः, अतः दितिः अदितिं शप्तवती यत् सा कारागारे मृतपुत्रा भविष्यति।
Adhyaya 4
Adhamajagatah Sthitivarnanam
अस्मिन् अध्याये जनमेजयः कृष्णपाण्डवादीनां कपटपूर्णव्यवहारं दृष्ट्वा विस्मितः सन् व्यासं पृच्छति। सः पृच्छति यत् कथं देवाः अपि मोहग्रस्ताः भवन्ति। व्यासः उत्तरति यत् मायायाः त्रिगुणानां च प्रभावात् सर्वे जीवाः बद्धाः सन्ति। मनसः शुद्धता एव धर्मस्य मूलम्।
Adhyaya 5
Nara Narayana Katha Varnanam
व्यासः धर्मपुत्रयोः नरनारायणयोः जन्म तथा बदरिकाश्रमे तयोः घोरतपसः वर्णनं करोति। इन्द्रः स्वसिंहासनभयात् तयोः तपः भङ्क्तुं प्रलोभनैः भयैश्च प्रयतते। तयोः दृढतायाः कारणं आदिशक्तेः बीजमन्त्रैः ध्यानम् इति ज्ञायते। इन्द्रः कामं वसन्तं च प्रेषयति, किन्तु कामः देवीभक्तानां सामर्थ्यं वर्णयन् इन्द्रं सावधयति।
Adhyaya 6
Apsaras' Prayer to Narayana (अप्सरां नारायणसमीपे प्रार्थनाकरणम्)
अस्मिन् अध्याये व्यासः इन्द्रेण प्रेषितस्य अकालवसन्तस्य वर्णनं करोति। नरनारायणयोः तपः भङ्क्तुं कामदेवः अप्सरसः च आगच्छन्ति। नारायणः स्वजङ्घायाः उर्वशीं सृजति। अप्सरसः तस्य पादयोः पतन्ति तं पतिरूपेण प्रार्थयन्ति च। नारायणः वैराग्यं बोधयति।
Adhyaya 7
Ahankaravartanavarnanam (The Description of the Cycle of Ego)
अस्मिन् अध्याये ऋषिः नारायणः अहङ्कारेण अप्सरसां सृष्टौ पश्चात्तापं करोति, यतः गर्वः एव संसारबन्धनस्य मूलम्। तस्य भ्राता नरः तं प्रह्लादेन सह पुरातनयुद्धस्य स्मरणं कारयति। राजा जनमेजयः एतच्छ्रुत्वा आश्चर्यचकितः भवति यत् कथं शान्ताः ऋषयः युद्धं कृतवन्तः। व्यासः स्पष्टयति यत् त्रिमूर्तयः अपि मायायाः त्रिगुणानां च वशीभूताः सन्ति। अहङ्कारः सृष्टेः आधारभूतः पदार्थः अस्ति, अतः कोऽपि देहधारी कामक्रोधाभ्यां पूर्णतया मुक्तः भवितुं न शक्नोति।
Adhyaya 8
Prahlada Tirtha Yatra Varnanam
अस्मिन् अध्याये व्यासः जनमेजयाय प्रह्लादस्य कथां श्रावयति। च्यवनर्षिः नर्मदायां स्नात्वा सर्पेण पाताललोकं नीतः। तत्र प्रह्लादेन सह तस्य तीर्थमहिमाविषये संवादः भवति। च्यवनः कथयति यत् मनसः शुद्धिमन्तरा तीर्थस्नानं व्यर्थम्। ततः प्रह्लादः नैमिषारण्यं प्रति तीर्थयात्रां करोति।
Adhyaya 9
Prahlada-Narayana Yuddhe Vishnoragamana Varnanam
अस्मिन् अध्याये प्रह्लादः पवित्रं आश्रमं गच्छति, तत्र नरनारायणौ शस्त्रधारिणौ दृष्ट्वा विस्मितः भवति। सः तयोः तपसा सह शस्त्रधारणं धर्मविरुद्धं मन्यते। तयोः मध्ये भीषणं युद्धं शतदिव्यवर्षाणि यावत् प्रचलति। अन्ते भगवान् विष्णुः प्रकटितः भूत्वा नरनारायणौ स्वस्य अंशौ इति कथयति। प्रह्लादः युद्धं त्यक्त्वा वितललोकं प्रतिनिवर्तते।
Adhyaya 10
Bhrigu Shapa Karana Varnanam (Description of the Cause of Bhrigu's Curse)
अस्मिन् अध्याये जनमेजयः व्यासं पृच्छति यत् कथं शान्तौ नरनारायणौ प्रह्लादेन सह युद्धं कृतवन्तौ। व्यासः अहंकारस्य महत्त्वं वर्णयति यः ब्रह्माविष्णुशिवादिषु अपि प्रभावं करोति। सः भृगुशापस्य कारणं देवासुरसङ्ग्रामं च वर्णयति यत्र शुक्राचार्यः असुराणां रक्षणाय प्रतिज्ञां करोति।
Adhyaya 11
Shukramaturvadhavarnanam (The Description of the Killing of Shukra's Mother)
चतुर्थस्कन्धे एकादशाध्याये शुक्राचार्यः दैत्यान् शान्तिं कर्तुं शिवस्य मन्त्राणां प्राप्तये तपस्यां कर्तुं च उपदिशति। शिवः तस्मै धूमपानपूर्वकं सहस्रवर्षपर्यन्तं कठिनतपस्यां ददाति। देवाः दैत्यान् आक्रमन्ते, दैत्याः शुक्रमातुः (काव्यमाता) शरणं गच्छन्ति। सा देवान् स्तम्भयति। विष्णुः इन्द्रं रक्षति किन्तु काव्यमाता तौ भस्मीकर्तुं प्रयतते। इन्द्रस्य प्रार्थनया विष्णुः सुदर्शनचक्रेण तस्याः शिरश्छेदं करोति। तदनन्तरं भृगुमुनेः शापभयात् विष्णुः इन्द्रश्च दुःखिताः भवन्ति।
Adhyaya 12
Jayantya Shukrasahavasavarnanam (Jayanti and Shukra's Cohabitation)
भृगुः स्वपत्न्याः वधकारणात् क्रुद्धः सन् विष्णुं मर्त्यलोके जन्मग्रहणाय शपति। सः स्वप्रभावेन पत्नीं पुनर्जीवयति। इन्द्रः स्वपुत्रीं जयन्तीं शुक्रस्य तपःभङ्गाय प्रेषयति। शिवः शुक्राय वरं ददाति। शुक्रः जयन्त्या सह दशवर्षाणि निवसति। बृहस्पतिः शुक्ररूपं धृत्वा दैत्यान् मोहयति।
Adhyaya 13
Shukrarupeṇa Guruṇa Daityavañcanavarṇanam
जनमेजयः व्यासं पृच्छति यत् कथं देवगुरुः बृहस्पतिः शुक्ररूपं धृत्वा दैत्यान् वञ्चितवान्। व्यासः कथयति यत् सर्वे देहधारिणः त्रिगुणात्मिकायाः मायायाः वशीभूताः सन्ति। केवलं भुवनेश्वर्याः भक्त्या एव मुक्तिः सम्भवा। दशवर्षानन्तरं वास्तविकः शुक्राचार्यः प्रत्यागच्छति, बृहस्पतिं च स्ववेषेण पाखण्डधर्मं प्रचारयन्तं पश्यति।
Adhyaya 15
Devikathanena Danavanam Rasatalam Prati Gamanam (The Danavas' Departure to Rasatala)
देवासुरयुद्धे दानवानां विजयानन्तरं इन्द्रः महामायां स्तुतवान्। देवी प्रादुर्भूता। प्रह्लादः तां प्रार्थयित्वा गुणानां साम्यं प्रतिपादितवान्। देव्याः आज्ञया दानवाः रसातलं गताः।
Adhyaya 16
Hareh Nanavatara Varnanam (Description of the Various Avatars of Hari)
जनमेजयः भृगुशापवशात् विष्णोः विविधवताराणां विषये पृच्छति। व्यासः नर-नारायण-दत्तात्रेय-नृसिंह-वामन-परशुराम-राम-कृष्णादीनां वर्णनं करोति। अन्ते सः कथयति यत् एते सर्वे अवताराः पराप्रकृत्याः (देव्याः) इच्छया एव भवन्ति। सा एव त्रिमूर्तीनां प्रेरिका अस्ति।
Adhyaya 17
Narayana Varadanam: Narayana's Boon to the Celestial Nymphs
अस्मिन् अध्याये व्यासः कथयति यत् कथं नारायणर्षिः इन्द्रेण प्रेषिताः अप्सरसः शान्तवान्। सः ताभ्यः वरं दत्तवान् यत् अष्टाविंशतितमे द्वापरयुगे यदा सः कृष्णरूपेण अवतरिष्यति, तदा ताः तस्य पत्न्यः भविष्यन्ति। जनमेजयः कृष्णस्य जीवनस्य विरोधाभासान्, पाण्डवानां कष्टानि, द्रौपद्याः बहुपतित्वं च प्रति गम्भीरान् प्रश्नान् करोति।
Adhyaya 18
Brahmanam Prati Vishnuvakyam (Vishnu's Words to Brahma)
अस्मिन् अध्याये पृथ्वी (धरा) कंस-जरासन्ध-शिशुपालादीनां भारपीडिता धेनुं भूत्वा इन्द्रं शरणं गच्छति। इन्द्रः तां ब्रह्मसमीपं नयति, ब्रह्मा च विष्णुं प्रार्थयति। विष्णुः कथयति यत् सः स्वतन्त्रः नास्ति, अपितु योगमायायाः अधीनः अस्ति। सः स्वस्य पूर्ववतारेषु कष्टानि स्मरति।
Adhyaya 19
Description of Devi's Words to the Devas
अस्मिन् अध्याये भगवान् विष्णुः देवेभ्यः कथयति यत् त्रिमूर्तयः अपि देव्याः महामायायाः वशीभूताः सन्ति। तस्य उपदेशानुसारं देवाः भुवनेश्वरीं ध्यायन्ति। देवी प्रादुर्भूय देवान् अनुगृह्णाति। देवाः तां स्तुवन्ति। देवी कृष्णस्य अवतारं, कंसवधं, कुरुक्षेत्रयुद्धं च उद्घोषयति।
Adhyaya 20
Krishnavatara Kathopakrama Varnanam
अस्मिन् अध्याये व्यासः जनमेजयाय यदुवंशे कृष्णस्य अवतारस्य कारणानि वर्णयति। भृगुशापः महामायायाः प्रभावश्च मुख्यकारणानि सन्ति। ब्रह्मा-विष्णु-शिवाः अपि मायाधीनाः इति रामस्य शोकवृत्तान्तेन स्पष्टीकृतम्। ततः वसुदेव-देवकी-विवाहः, आकाशवाणी, कंसस्य क्रोधः, वसुदेवस्य प्रतिज्ञा च वर्णिताः।
Adhyaya 21
The Description of the Killing of Devaki's First Son by Kamsa
देवकी प्रथमपुत्रं प्रसूते। वसुदेवः सत्यपालनाय तं कंसं प्रति नेतुं उद्यतः। देवकी प्रारब्धं प्रति शङ्कां करोति, किन्तु वसुदेवः कर्मत्रयस्य (सञ्चित-प्रारब्ध-वर्तमानानां) दर्शनं ददाति। कंसः वसुदेवस्य सत्यनिष्ठया प्रभावितः सन् बालकं प्रत्यर्पयति। नारदः आगत्य कंसं बोधयति यत् देवाः कपटिनः, अष्टमः कश्चिदपि भवितुं अर्हति। ततः कंसः बालकं हन्ति।
Adhyaya 22
Devadanavanam Amsavatarana Varnanam: Description of the Incarnations of Devas and Danavas
अस्मिन् अध्याये जनमेजयः पृच्छति यत् नारदः कथं कंसं शिशुहत्यायै प्रेरितवान्। व्यासः स्पष्टयति यत् नारदः देवानां कार्यसिद्धये कार्यं करोति। सः षड्गर्भाणां कथां कथयति ये मरीचेः पुत्राः आसन्। ते हिरण्यकशिपोः पुत्राः भूत्वा ब्रह्मणा वरं प्राप्तवन्तः, ततः हिरण्यकशिपोः शापेन देवक्याः पुत्राः भूत्वा कंसेन हताः। योगमाया सप्तमं गर्भं रोहिण्याः उदरे स्थापितवती। अन्ते महाभारते देवानां दानवानां च अंशावताराणां वर्णनं वर्तते।
Adhyaya 23
Kamsaṃ Prati Yogamāyāvākyam
अस्मिन् अध्याये भगवतः कृष्णस्य जन्म तथा योगमायायाः दिव्यलीला वर्णिता अस्ति। कंसः देवकी-वसुदेवौ कारागारे बद्धवान्। श्रावणमासस्य अष्टम्यां कृष्णः जातः। वसुदेवः तं गोकुलं नीत्वा यशोदायाः कन्यां (योगमायाम्) आनीतवान्। कंसः तां हन्तुं प्रयतितवान् किन्तु सा आकाशे दिव्यं रूपं धृत्वा तस्य विनाशस्य भविष्यवाणीं कृतवती।
Adhyaya 24
Devya Krishnashokapanodanam
अस्मिन् अध्याये कृष्णस्य वीरकृत्यानि वर्णितानि सन्ति, यथा कंसवधः, जरासन्धस्य आक्रमणानि, कालयवनस्य विनाशश्च। कृष्णः यादवान् द्वारकां प्रति नयति। मुचुकुन्दद्वारा कालयवनस्य भस्मीकरणं भवति। ततः कृष्णः रुक्मिण्यादिभिः सह विवाहं करोति। प्रद्युम्नस्य जन्म, शम्बरासुरेण तस्य अपहरणं च भवति। कृष्णः चण्डिकां प्रार्थयति, देवी च तस्य शोकं निवारयति, प्रद्युम्नस्य प्रत्यागमनस्य भविष्यवाणीं च करोति।
Adhyaya 25
The Omniscience of Para Shakti
जनमेजयः पृच्छति कथं कृष्णसदृशाः अवताराः अज्ञानं दुःखं च अनुभवन्ति। व्यासः मायायाः पराशक्तिं वर्णयति। यदा देवाः मानवरूपं धरन्ति, तदा ते मानवीयान् सीमाः अनुभवन्ति। कृष्णस्य शिवं प्रति तपस्या, जाम्बवत्याः पुत्रप्राप्तिः, पार्वत्याः यादवकुलविनाशस्य भविष्यवाणी च अत्र वर्णिताः। सर्वं प्रारब्धाधीनम्। ब्रह्माविष्णुमहेश्वराः अपि मायाधीनाः। 'अहं देवी न चान्योऽस्मि' इति वेदान्तसारः।
Frequently Asked Questions
Sage Vyasa explains to King Janamejaya that even divine incarnations are bound by the supreme law of Karma and the will of the Supreme Goddess. Their suffering was the result of past karmic actions and curses, illustrating that taking a physical body subjects one to the dualities of joy and sorrow.
To break the intense penance of the sages Nara and Narayana at Badarikashrama, Indra sent Kamadeva and celestial nymphs. Unfazed, Sage Narayana patted his thigh (Uru) and created Urvashi, a nymph of unparalleled beauty, humbling Indra's pride and proving their mastery over the senses.
When the Asuras took refuge with Shukracharya's mother during a battle, she used her yogic powers to paralyze Indra and Vishnu. To protect the cosmic order, Lord Vishnu severed her head with his Sudarshana Chakra, which led to Sage Bhrigu cursing Vishnu to endure multiple human incarnations.
Read Devi Bhagavatam in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.