Shloka 49
ललितोपाख्याने मन्त्रतारतम्यकथनम्
Hierarchy of Mantras in the Lalitopākhyāna
Devanagari script
सदा दयार्द्रहृदयं तस्य सर्वेषु जन्तुषु / तत्कोपाग्नेर्विषयतां गन्तुं नालं जगत्त्रयी
Transliteration
sadā dayārdrahṛdayaṃ tasya sarveṣu jantuṣu / tatkopāgnerviṣayatāṃ gantuṃ nālaṃ jagattrayī
Translation
सदा दयार्द्रहृदयोऽसौ सर्वेषु जन्तुषु; तस्य कोपाग्निविषयतां जगत्त्रयी नापि गन्तुमर्हति।
Word by Word
सदाalways
सदा:
कालाधिकरण (काल/Time adjunct)
TypeIndeclinable
Rootसदा (अव्यय)
Formकालवाचक-अव्यय (adverb of time)
दया-आर्द्र-हृदयम्having a heart moist with compassion
दया-आर्द्र-हृदयम्:
विशेषण (of implied subject)
TypeAdjective
Rootदया (प्रातिपदिक) + आर्द्र (प्रातिपदिक) + हृदय (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया (1st/2nd), एकवचन; विशेषण (qualifier)
तस्यof him
तस्य:
सम्बन्ध (षष्ठी/Genitive relation)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग/नपुंसकलिङ्ग, षष्ठी (6th/genitive), एकवचन
सर्वेषुin all
सर्वेषु:
अधिकरण (सप्तमी/Locative)
TypeAdjective
Rootसर्व (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, सप्तमी (7th/locative), बहुवचन; विशेषण
जन्तुषुamong creatures
जन्तुषु:
अधिकरण (Locative domain)
TypeNoun
Rootजन्तु (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, सप्तमी (7th/locative), बहुवचन
तत्-कोप-अग्नेःof that fire of anger (his wrath-fire)
तत्-कोप-अग्नेः:
सम्बन्ध (Genitive)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक) + कोप (प्रातिपदिक) + अग्नि (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, षष्ठी (6th/genitive), एकवचन
विषयताम्the state of being an object (of)
विषयताम्:
कर्म (Karma/Object)
TypeNoun
Rootविषयता (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, द्वितीया (2nd/accusative), एकवचन; गन्तुम् इत्यस्य कर्म (object of infinitive)
गन्तुम्to go/attain
गन्तुम्:
क्रिया (Infinitival action)
TypeVerb
Rootगम् (धातु)
Formतुमुन्-प्रत्ययान्त (infinitive), क्रियार्थक-अव्ययवत्; अर्थः ‘to go/attain’
नnot
न:
निषेध (Negation)
TypeIndeclinable
Rootन (अव्यय)
Formनिषेध-अव्यय (negation particle)
अलम्able/sufficient
अलम्:
प्रवृत्तिनिवृत्तिहेतु (modal sufficiency)
TypeIndeclinable
Rootअलम् (अव्यय)
Formपर्याप्त्यर्थक-अव्यय (indeclinable of sufficiency), ‘enough/able’
जगत्-त्रयीthe three worlds
जगत्-त्रयी:
कर्ता (Karta/Subject)
TypeNoun
Rootजगत् (प्रातिपदिक) + त्रयी (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा (1st/nominative), एकवचन; कर्तृपद (subject)