Shloka 66
महापद्माटव्यार्घ्यस्थापनकथनम्
Establishing the Arghya in the Mahāpadmāṭavī
Devanagari script
अथ मुद्रान्तरस्योर्ध्वं प्रोक्ता नित्याकलां तरम् / हस्तविंशतिरुन्नम्रं चतुर्नल्वप्रविस्तरम् / पर्वतश्चैव सोपानमुत्तरोत्तरमिष्यते
Transliteration
atha mudrāntarasyordhvaṃ proktā nityākalāṃ taram / hastaviṃśatirunnamraṃ caturnalvapravistaram / parvataścaiva sopānamuttarottaramiṣyate
Translation
अथ मुद्रान्तरस्योर्ध्वं प्रोक्ता नित्याकलातरम्। हस्तविंशतिरुन्नम्रं चतुर्नल्वप्रविस्तरम्। पर्वतश्चैव सोपानमुत्तरोत्तरमिष्यते॥
Word by Word
अथthen/now
अथ:
वाक्य-निपात
TypeIndeclinable
Rootअथ (अव्यय)
Formअव्यय; अनुक्रम/आरम्भसूचक-निपात
मुद्रा-अन्तरस्यof the next/inner mudrā (section)
मुद्रा-अन्तरस्य:
सम्बन्ध (षष्ठी-सम्बन्ध)
TypeNoun
Rootमुद्रा (प्रातिपदिक) + अन्तर (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग (n.) ‘अन्तर’, षष्ठी (Gen. 6), एकवचन (sg.); तत्पुरुष—मुद्रायाः अन्तरम् (the next/inner mudrā-section)
ऊर्ध्वम्above/upwards
ऊर्ध्वम्:
क्रियाविशेषण (अव्यय)
TypeIndeclinable
Rootऊर्ध्व (प्रातिपदिक/अव्ययार्थ)
Formअव्यय; दिशावाचक (adverb of direction)
प्रोक्ताis declared/taught
प्रोक्ता:
क्रिया (कर्मणि-प्रयोग)
TypeVerb
Rootप्र-वच् (धातु)
Formकृदन्त—क्त (past passive participle) from √वच् with उपसर्ग प्र-; स्त्रीलिङ्ग (f.), प्रथमा (Nom. 1), एकवचन (sg.); कर्मणि—‘is declared’ (refers to an implied feminine noun like ‘कला/रेखा/विभागः’)
नित्या-कलाम्the Nityā-kalā (eternal division/kalā)
नित्या-कलाम्:
कर्म (कर्म)
TypeNoun
Rootनित्या (प्रातिपदिक) + कला (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग (f.), द्वितीया (Acc. 2), एकवचन (sg.); कर्मधारय—नित्या एव कला; कर्म (object) with an implied verb of ‘describing/mentioning’
तरम्further/more
तरम्:
विशेषण/क्रियाविशेषण
TypeAdjective
Rootतर (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग (n.), द्वितीया (Acc. 2), एकवचन (sg.); तुलनार्थक-प्रत्यय ‘-तर’ (comparative) used adverbially/qualitatively; here as qualifier ‘more/further’ (textually difficult)
हस्त-विंशतिःa measure of twenty hands
हस्त-विंशतिः:
कर्ता/प्रमाण (प्रमाणवाचक)
TypeNoun
Rootहस्त (प्रातिपदिक) + विंशति (संख्या-प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग (f.) ‘विंशति’, प्रथमा (Nom. 1), एकवचन (sg.); द्विगु-समासः—विंशतिः हस्ताः (measure of twenty hands)
उन्नम्रम्raised/elevated
उन्नम्रम्:
विशेषण (गुण)
TypeAdjective
Rootउन्नम्र (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग (n.), प्रथमा (Nom. 1), एकवचन (sg.); विशेषणम् (agreeing with an implied neuter like ‘प्रमाणम्/विस्तारम्’)
चतुः-नल्व-प्रविस्तरम्having a breadth/extent of four nalvas (measure)
चतुः-नल्व-प्रविस्तरम्:
कर्ता/प्रमाण (प्रमाणवाचक)
TypeNoun
Rootचतुः (संख्या-प्रातिपदिक) + नल्व (प्रातिपदिक; uncertain/rare measure-term) + प्रविस्तर (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग (n.), प्रथमा (Nom. 1), एकवचन (sg.); द्विगु-समासः—चतुर्-नल्व-प्रमाणेन प्रविस्तरः; ‘नल्व’ पदं दुर्लभम्/पाठभेदसम्भवः
पर्वतःa mountain
पर्वतः:
कर्ता (कर्तृ)
TypeNoun
Rootपर्वत (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग (m.), प्रथमा (Nom. 1), एकवचन (sg.)
चand
च:
समुच्चय (conjunctive)
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formअव्यय; समुच्चयार्थक (conjunction)
एवindeed/just
एव:
अवधारण (emphasis)
TypeIndeclinable
Rootएव (अव्यय)
Formअव्यय; अवधारणार्थक (emphatic particle)
सोपानम्a staircase/steps
सोपानम्:
समानााधिकरण/कर्ता
TypeNoun
Rootसोपान (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग (n.), प्रथमा (Nom. 1), एकवचन (sg.)
उत्तर-उत्तरम्successively higher
उत्तर-उत्तरम्:
क्रियाविशेषण (अव्यय)
TypeIndeclinable
Rootउत्तर (प्रातिपदिक) + उत्तर (प्रातिपदिक)
Formअव्ययीभाव-समासः; क्रियाविशेषणार्थे (adverbial) ‘successively higher and higher’
इष्यतेis considered/accepted
इष्यते:
क्रिया (मुख्यक्रिया)
TypeVerb
Rootइष् (धातु)
Formलट्-लकार (Pres.), प्रथमपुरुष (3rd), एकवचन (sg.); आत्मनेपद (Ā.); भावे/कर्तरि—‘is considered/accepted’