Shloka 18
प्रत्याहारवर्णनम्
Pratyāhāra—Cosmic Withdrawal / Dissolution Sequence
Devanagari script
सर्वमापूरयच्छब्दैः सुमहत्तत्प्रकाशते / तस्मिंल्लीने तदा शिष्टमाकाशं शब्दलक्षणम्
Transliteration
sarvamāpūrayacchabdaiḥ sumahattatprakāśate / tasmiṃllīne tadā śiṣṭamākāśaṃ śabdalakṣaṇam
Translation
सर्वं शब्दैः समन्ताद् आपूरयन् सुमहान् तत्त्वप्रकाशते। तस्मिन् लीनें तदा शिष्टम् आकाशं शब्दलक्षणम्॥
Word by Word
सर्वम्all (everything)
सर्वम्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootसर्व (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया (1/2), एकवचन; sarva- (neut.) nominative/accusative singular
आपूरयत्filled
आपूरयत्:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Rootआ-√पूरय् (धातु; पूरयति-कारक, causative of √पॄ/पूर्)
Formलङ् (Imperfect), प्रथमपुरुष, एकवचन; parasmaipada; ‘filled’
शब्दैःwith sounds
शब्दैः:
Karana (करण)
TypeNoun
Rootशब्द (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, तृतीया (3), बहुवचन; instrumental plural
सु-महत्very great
सु-महत्:
Visheshana (विशेषण)
TypeAdjective
Rootसु (उपसर्ग/अव्यय) + महत् (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा (1), एकवचन; adjective agreeing with ‘तत्/आकाशम्’ (understood)
तत्that (entity)
तत्:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा (1), एकवचन; demonstrative pronoun
प्रकाशतेshines forth / becomes manifest
प्रकाशते:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Root√काश् (धातु)
Formलट् (Present), प्रथमपुरुष, एकवचन; आत्मनेपद; ‘shines/appears’
तस्मिन्in that
तस्मिन्:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, सप्तमी (7), एकवचन; locative singular
लीने(when) merged/dissolved
लीने:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeVerb
Root√ली (धातु)
Formक्त (past passive participle), सप्तमी (7), एकवचन, नपुंसकलिङ्ग; locative absolute with ‘तस्मिन्’ = ‘when it had merged’
तदाthen
तदा:
Kriya-visheshana (क्रियाविशेषण)
TypeIndeclinable
Rootतदा (अव्यय)
Formकालवाचक-अव्यय (temporal adverb)
शिष्टम्remaining
शिष्टम्:
Visheshana (विशेषण)
TypeAdjective
Rootशिष्ट (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया (1/2), एकवचन; ‘remaining’ qualifying ‘आकाशम्’
आकाशम्ether/space
आकाशम्:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootआकाश (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया (1/2), एकवचन; nominative/accusative singular
शब्द-लक्षणम्characterized by sound
शब्द-लक्षणम्:
Visheshana (विशेषण)
TypeAdjective
Rootशब्द (प्रातिपदिक) + लक्षण (प्रातिपदिक)
Formषष्ठी-तत्पुरुष; नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया (1/2), एकवचन; ‘having sound as its characteristic’