Shloka 55
भण्डपुत्रशोकः (Bhaṇḍa’s Lament for His Sons) — Lalitopākhyāna Episode
Devanagari script
निर्विद्य तत्प्रभावेण कटकं प्रमिमन्थिषुः / द्वितीययुद्धदिवसस्यार्धरात्रे गते सति
Transliteration
nirvidya tatprabhāveṇa kaṭakaṃ pramimanthiṣuḥ / dvitīyayuddhadivasasyārdharātre gate sati
Translation
निर्विद्य तत्प्रभावेण कटकं प्रमिमन्थिषुः । द्वितीययुद्धदिवसस्यार्धरात्रे गते सति ॥
Word by Word
निर्विद्यhaving despaired
निर्विद्य:
Pūrvakāla-kriyā (पूर्वकालक्रिया)
TypeVerb
Rootनिर्+विद् (धातु)
Formक्त्वान्त अव्यय (gerund); ‘having become despondent/disgusted’
तत्-प्रभावेणby/owing to its power
तत्-प्रभावेण:
Hetu/Karaṇa (हेतु/करण)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक) + प्रभाव (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, तृतीया (करण/हेतु), एकवचन; तत्पुरुषः ‘तस्य प्रभावः’
कटकम्the host/army
कटकम्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootकटक (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन
प्रमिमन्थिषुःthey assailed/harassed
प्रमिमन्थिषुः:
Kriyā (क्रिया)
TypeVerb
Rootप्र+मन्थ् (धातु)
Formलिट् (परोक्षभूत/Perfect), प्रथमपुरुष, बहुवचन; परस्मैपद; (reduplicated perfect) ‘they churned/harassed/assailed’
द्वितीय-युद्ध-दिवसस्यof the second battle-day
द्वितीय-युद्ध-दिवसस्य:
Sambandha (सम्बन्ध/षष्ठी)
TypeNoun
Rootद्वितीय (प्रातिपदिक) + युद्ध (प्रातिपदिक) + दिवस (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, षष्ठी, एकवचन; बहुपद-तत्पुरुषः ‘द्वितीयस्य युद्धदिवसस्य’ (of the second day of battle)
अर्ध-रात्रेat midnight
अर्ध-रात्रे:
Kāla-adhikaraṇa (कालाधिकरण)
TypeNoun
Rootअर्ध (प्रातिपदिक) + रात्रि (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, सप्तमी, एकवचन; तत्पुरुषः ‘रात्रेः अर्धम्’ (at midnight)
गतेwhen (it) had passed
गते:
Sati-saptamī (सति-सप्तमी)
TypeVerb
Rootगम् (धातु)
Formक्त-प्रत्ययान्त कृदन्त (past passive participle); पुं/नपुंसक, सप्तमी, एकवचन; सति-सप्तमीयोगे
सतिwhile being/when
सति:
Sati-saptamī (सति-सप्तमी)
TypeVerb
Rootअस् (धातु)
Formशतृ-प्रत्ययान्त कृदन्त (present participle) ‘sat’; पुं/नपुंसक, सप्तमी, एकवचन; सति-सप्तमी (locative absolute)