Shloka 32
भण्डपुत्रशोकः (Bhaṇḍa’s Lament for His Sons) — Lalitopākhyāna Episode
Devanagari script
परितो विभ्रमञ्शालमवकाशमवाप्नुवन् / दक्षिणं द्वारमासाद्य निदध्यौ क्षणमुद्धतः
Transliteration
parito vibhramañśālamavakāśamavāpnuvan / dakṣiṇaṃ dvāramāsādya nidadhyau kṣaṇamuddhataḥ
Translation
परितो विभ्रमशालामवकाशं समवाप्य सः । दक्षिणद्वारमासाद्य क्षणमुद्धतचेतनः न्यदध्यायत् ॥
Word by Word
परितःall around
परितः:
अधिकरण (Adhikaraṇa; locative sense)
TypeIndeclinable
Rootपरितस् (अव्यय)
Formअव्यय; उपसर्ग/क्रियाविशेषण (adverb): ‘around, on all sides’
विभ्रमन्wandering
विभ्रमन्:
कर्ता (Kartā; subject-participle)
TypeVerb
Rootविभ्रम् (धातु)
Formवर्तमानकाले कृदन्त; शतृ-प्रत्ययान्त (present active participle); पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; ‘wandering/roaming’
शालम्hall/house
शालम्:
कर्म (Karma; object)
TypeNoun
Rootशाल (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (कर्म), एकवचन
अवकाशम्space/open area
अवकाशम्:
कर्म (Karma; object)
TypeNoun
Rootअवकाश (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया (कर्म), एकवचन
अवाप्नुवन्he reached/obtained
अवाप्नुवन्:
क्रिया (Kriyā; finite verb)
TypeVerb
Rootअव + आप् (धातु)
Formलङ् (Imperfect/past), परस्मैपद; प्रथमपुरुष, एकवचन; धातु: आप् ‘to obtain’ उपसर्ग: अव; ‘he obtained/reached’
दक्षिणम्southern/right
दक्षिणम्:
विशेषण (Viśeṣaṇa)
TypeAdjective
Rootदक्षिण (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; विशेषण (qualifying)
द्वारम्gate/door
द्वारम्:
कर्म (Karma; object of ‘approaching’)
TypeNoun
Rootद्वार (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (कर्म), एकवचन
आसाद्यhaving approached
आसाद्य:
पूर्वकालक्रिया (Pūrvakāla-kriyā; prior action)
TypeVerb
Rootआ + सद् (धातु)
Formक्त्वा-प्रत्ययान्त अव्ययकृदन्त (gerund); ‘having approached/reached’
निदध्यौhe pondered
निदध्यौ:
क्रिया (Kriyā)
TypeVerb
Rootनि + ध्यै (धातु)
Formलिट् (Perfect), परस्मैपद; प्रथमपुरुष, एकवचन; ‘he pondered/meditated’
क्षणम्for a moment
क्षणम्:
कालाधिकरण (Kāla-adhikaraṇa; time)
TypeNoun
Rootक्षण (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया (काल-अत्यन्तसंयोग; adverbial accusative), एकवचन
उद्धतःagitated/impetuous
उद्धतः:
विशेषण (Viśeṣaṇa)
TypeAdjective
Rootउद्धत (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; विशेषण (of implied subject)