Adhyaya 14
Lalitopākhyāna: Devagaṇa-samāgamaḥ and Śrīnagaryāḥ Nirmāṇam (Assembly of Devas; Construction and Splendor of the Divine City)
अस्याध्याये ललितोपाख्याने हयग्रीव–अगस्त्यसंवादे हयग्रीवः देवसमागमं वर्णयति। ब्रह्मा मुनिभिः सह देवीं द्रष्टुमागच्छति; विष्णुः विनतासुतगरुडारूढः, शिवश्च वृषारूढः समायाति। नारदप्रमुखा देवरषयः, अप्सरसः, गन्धर्वाः (विश्वावसुप्रमुखाः), यक्षाश्च महादेव्याः समीपे समवेताः। ततः ब्रह्मा विश्वकर्माणं अमरावतीसदृशीं दिव्यनगरीं निर्मातुं नियुङ्क्ते—प्राकारैः, गोपुरैः, राजमार्गैः, अश्वशालाभिः, तथा अमात्य-सेनिका-द्विज-परिचारकवर्गाणां निवासैः सह। अनन्तरं तेजोमयं मध्यप्रासादं, नवरत्नसभां, चिन्तामणिकृतसिंहासनं च वर्णयति, यत् उदितसूर्यवत् स्वयंज्योतिः। ब्रह्मा सिंहासनस्य प्रभुत्वशक्तिं चिन्तयन् तस्य सन्निधानेन लोकत्रयेऽपि पदोन्नतिः स्यात् इति सूचयति; राजधर्मेऽभिषेकचिह्नेषु च शुभाचार्य-लक्षण-सम्पन्नस्य, सहधर्मिण्या सह, राज्यं यज्ञवत् लौकिकदैविकसमन्वितं भवतीति नियमवचनं दत्तम्।
Shlokas
Verse 1
इति श्रीब्रह्माण्डमहापुराणे उत्तरभागे हयग्रीवागस्त्यसंवादे ललितोपाख्याने ललितास्तवराजो नाम त्रयोदशो ऽध्यायः हयग्रीव उवाच एतस्मिन्नेव काले तु ब्रह्मा लोकपितामहः / आजगामाथ देवेशीं द्रष्टुकामो महर्षिभिः
इति श्रीब्रह्माण्डमहापुराणे… ललितास्तवराजो नाम त्रयोदशोऽध्यायः। हयग्रीव उवाच—एतस्मिन्नेव काले तु ब्रह्मा लोकपितामहः महर्षिभिः सह देवेशीं द्रष्टुकामः आजगाम।
Verse 2
आजगाम ततो विष्णुरारूढो विनतासुतम् / शिवो ऽपि वृषमारूढः समायातो ऽखिलेश्वरीम्
ततः विष्णुः विनतासुतमारूढः आजगाम; शिवोऽपि वृषमारूढः अखिलेश्वरीं समायातः।
Verse 3
देवर्षयो नारदाद्याः समाजग्मुर्महेश्वरीम् / आययुस्तां महादेवीं सर्वे चाप्सरसां गणाः
देवर्षयः नारदाद्याः महेश्वरीं समाजग्मुः; सर्वे च अप्सरसां गणाः तां महादेवीं आययुः।
Verse 4
विश्वावसुप्रभृतयो गन्धर्वाश्चैव यक्षकाः / ब्रह्मणाथ समादिष्टो विश्वकर्मा विशांपतिः
विश्वावसुप्रभृतयः गन्धर्वाश्चैव यक्षकाः। ब्रह्मणाथ समादिष्टो विश्वकर्मा विशांपतिः॥
Verse 5
चकार नगरं दिव्यं यथामरपुरं तथा / ततो भगवती दुर्गा सर्वमन्त्राधिदेवता
चकार नगरं दिव्यं यथामरपुरं तथा। ततो भगवती दुर्गा सर्वमन्त्राधिदेवता॥
Verse 6
विद्याधिदेवता श्यामा समाजग्मतुरंबिकाम् / ब्राहयाद्या मातरश्चैव स्वस्वभूतगणावृताः
विद्याधिदेवता श्यामा समाजग्मतुरंबिकाम्। ब्राह्याद्या मातरश्चैव स्वस्वभूतगणावृताः॥
Verse 7
सिद्धयो ह्यणिमाद्याश्च योगिन्यश्चैव कोटिशः / भैरवाः क्षेत्रपालाश्च महाशास्ता गणाग्रणीः
सिद्धयो ह्यणिमाद्याश्च योगिन्यश्चैव कोटिशः। भैरवाः क्षेत्रपालाश्च महाशास्ता गणाग्रणीः॥
Verse 8
महागणेश्वरः स्कन्दो बटुको वीरभद्रकः / आगत्य ते महादेवीं तुष्टुवुः प्रणतास्तदा
महागणेश्वरः स्कन्दो बटुको वीरभद्रकः। आगत्य ते महादेवीं तुष्टुवुः प्रणतास्तदा॥
Verse 9
तत्राथ नगरीं रम्यां साट्टप्राकारतोरणाम् / गजाश्वरथशालाढ्यां राजवीथिविराजिताम्
तत्राथ रम्यां नगरीं ददर्श साट्टप्राकारतोरणाम्। गजाश्वरथशालाढ्यां राजवीथिविराजिताम्॥
Verse 10
सामन्तानाममात्यानां सैनिकानां द्विजन्म नाम् / वेतालदासदासीनां गृहाणि रुचिराणि च
सामन्तामात्यसैनिकानां द्विजन्मनाम्। वेतालदासदासीनां गृहाणि रुचिराणि च॥
Verse 11
मध्यं राजगृहं दिव्यं द्वारगोपुरभूषितम् / शालाभिर्बहुभिर्युक्तं सभा भिरुषशोभितम्
मध्ये राजगृहं दिव्यं द्वारगोपुरभूषितम्। शालाभिर्बहुभिर्युक्तं सभाभिरुषशोभितम्॥
Verse 12
सिंहासनसभां चैव नवरत्नमयीं शुभाम् / मध्ये सिंहासनं दिव्यं चिन्तामणिवीनिर्मितम्
सिंहासनसभां चैव नवरत्नमयीं शुभाम्। मध्ये सिंहासनं दिव्यं चिन्तामणिवीनिर्मितम्॥
Verse 13
स्वयं प्रकाशमद्वन्द्वमुदयादित्यसंनिभम् / विलोक्य चिन्तयामास ब्रह्मा लोकपितामहः
स्वयंप्रकाशमद्वन्द्वमुदयादित्यसंनिभम्। विलोक्य चिन्तयामास ब्रह्मा लोकपितामहः॥
Verse 14
यस्त्वेतत्समधिष्ठाय वर्तते बालिशो ऽपिवा / पुरस्यास्य प्रभावेण सर्वलोकाधिको भवेत्
यः त्वेतत् समधिष्ठाय वर्तते बालिशोऽपि वा । अस्य पुरस्य प्रभावेण स सर्वलोकाधिको भवेत् ॥
Verse 15
न केवला स्त्री राज्यार्हा पुरुषो ऽपि तया विना / मङ्गलाचार्यसंयुक्तं महापुरुषलक्षणम् / अनुकूलाङ्गनायुक्तमभिषिञ्चेदिति श्रुतिः
न केवला स्त्री राज्यार्हा पुरुषोऽपि तया विना । मङ्गलाचार्यसंयुक्तं महापुरुषलक्षणम् । अनुकूलाङ्गनायुक्तम् अभिषिञ्चेदिति श्रुतिः ॥
Verse 16
विभातीयं वरारोहा भूर्ता शृङ्गारदेवता / वरो ऽस्यास्त्रिषु लोकेषु न चान्यः शङ्करादृते
विभातीयं वरारोहा भूर्ता शृङ्गारदेवता । वरोऽस्यास्त्रिषु लोकेषु न चान्यः शङ्करादृते ॥
Verse 17
जडिलो मुण्डधारी च विरूपाक्षः कपालभृत् / कल्माषी भस्मदिग्धाङ्गः श्मशानास्थिविभूषणः
जटिलो मुण्डधारी च विरूपाक्षः कपालभृत् । कल्माषी भस्मदिग्धाङ्गः श्मशानास्थिविभूषणः ॥
Verse 18
अमङ्गलास्पदं चैनं वरयेत्सा सुमङ्गला / इति चिन्तयमानस्य ब्रह्मणो ऽग्रे महेश्वरः
अमङ्गलास्पदं चैनं वरयेत्सा सुमङ्गला । इति चिन्तयमानस्य ब्रह्मणोऽग्रे महेश्वरः ॥
Verse 19
कोटिकन्दर्पलावण्ययुक्तो दिव्य शरीरवान् / दिव्यांबरधरः स्रग्वी दिव्यगन्धानुलेपनः
कोटिकन्दर्पलावण्ययुक्तो दिव्यशरीरवान्। दिव्यांबरधरो स्रग्वी दिव्यगन्धानुलेपनः॥
Verse 20
किरीटहारकेयूरकुण्डलाद्यैरलङ्कृतः / प्रादुर्बभूव पुरतो जगन्मोहन रुपधृक्
किरीटहारकेयूरकुण्डलाद्यैरलङ्कृतः। प्रादुर्बभूव पुरतो जगन्मोहनरूपधृक्॥
Verse 21
तं कुमारमथालिङ्ग्य ब्रह्मा लोकपितामहः / चक्रे कामेश्वरं नाम्ना कमनीयवपुर्धरम्
तं कुमारमथालिङ्ग्य ब्रह्मा लोकपितामहः। चक्रे कामेश्वरं नाम्ना कमनीयवपुर्धरम्॥
Verse 22
तस्यास्तु परमाशक्तेरनुरूपो वरस्त्वयम् / इति निश्चित्य तेनैव सहितास्तामथाययुः
तस्यास्तु परमाशक्तेरनुरूपो वरस्त्वयम्। इति निश्चित्य तेनैव सहितास्तामथाययुः॥
Verse 23
अस्तुवंस्ते परां शक्तिं ब्रह्मविष्णुमहेश्वराः / तां दृष्ट्वा मृगशावाक्षीं कुमारो नीललोहितः / अभवन्मन्मथाविष्टो विस्मृत्य सकलाः क्रियाः
अस्तुवंस्ते परां शक्तिं ब्रह्मविष्णुमहेश्वराः। तां दृष्ट्वा मृगशावाक्षीं कुमारो नीललोहितः। अभवन्मन्मथाविष्टो विस्मृत्य सकलाः क्रियाः॥
Verse 24
सापि तं वीक्ष्य तन्वङ्गो मूर्तिंमन्तमिव स्मरम् / मदनाविष्टसर्वाङ्गी स्वात्मरूपममन्यत / अन्योन्यालोकनासक्तौ तावृभौ मदनातुरौ
सा अपि तं वीक्ष्य तन्वङ्गो मूर्तिमन्तमिव स्मरम्। मदनाविष्टसर्वाङ्गी स्वात्मरूपमिवामन्यत; अन्योन्यालोकनासक्तौ तावुभौ मदनातुरौ॥
Verse 25
सर्वभावविशेषज्ञौ धृतिमन्तौ मनस्विनौ / परैरज्ञातचारित्रौ मुहूर्तास्वस्थचेतनौ
सर्वभावविशेषज्ञौ धृतिमन्तौ मनस्विनौ। परैरज्ञातचारित्रौ मुहूर्तास्वस्थचेतनौ॥
Verse 26
अथोवाच महादेवीं ब्रह्मा लोकैकनायिकाम् / इमे देवाश्च ऋषयो गन्धर्वाप्सरसां गणाः / त्वामीशां द्रष्टुमिच्छन्ति सप्रियां परमाहवे
अथोवाच महादेवीं ब्रह्मा लोकैकनायिकाम्। इमे देवाश्च ऋषयो गन्धर्वाप्सरसां गणाः। त्वामीशां द्रष्टुमिच्छन्ति सप्रियां परमाहवे॥
Verse 27
को वानुरूपस्ते देवि प्रियो धन्यतमः पुमान् / लोकसंरक्षणार्थाय भजस्व पुरुषं परम्
को वानुरूपस्ते देवि प्रियो धन्यतमः पुमान्। लोकसंरक्षणार्थाय भजस्व पुरुषं परम्॥
Verse 28
राज्ञी भव पुरस्यास्य स्थिता भव वरासने / अभिषिक्तां महाभागैर्देवार्षे भिरकल्मषैः
राज्ञी भव पुरस्यास्य स्थिता भव वरासने। अभिषिक्तां महाभागैर्देवार्षेभिरकल्मषैः॥
Verse 29
साम्राज्यचिह्नसंयुक्तां सर्वाभरणसंयुताम् / सप्रियामासनगतां द्रष्टुमिच्छामहे वयम्
साम्राज्यलक्षणैः संयुक्तां सर्वाभरणभूषिताम् । सप्रियामासनस्थां तां द्रष्टुमिच्छामहे वयम् ॥
Frequently Asked Questions
It is narrated by Hayagrīva within the Hayagrīva–Agastya saṃvāda of the Lalitopākhyāna, describing a ceremonial convergence of deities and attendant beings around the Mahādevī.
The chapter enumerates layered divine classes—Trimūrti, devarṣis, apsarases, gandharvas, yakṣas, mātr̥kās, siddhis, yoginīs, bhairavas, kṣetrapālas, and major gaṇa leaders (Gaṇeśa, Skanda, Vīrabhadra). This functions as cosmological metadata, mapping the Devī’s court as a totalizing hierarchy of beings.
The divine city (built by Viśvakarmā) and the self-luminous cintāmaṇi throne encode Shākta sovereignty: the Devī’s seat becomes a cosmogram of authority, where ritual enthronement, auspicious order, and the presence of the consort motif articulate sacral kingship and cosmic legitimacy.