Adhyaya 11
मोहिनी-प्रादुर्भावः (Mohinī’s Manifestation) — Narrative Prelude to the Bhandāsura Cycle
अध्यायोऽयं हयग्रीव–अगस्त्यसंवादे उत्तरभागे ललितोपाख्यानस्य संघर्षइतिहासस्य कारणप्रस्तावनारूपः। अगस्त्यः भण्डासुरोत्पत्तिं त्रिपुराम्बिका/ललितायाः निर्णायकविजयं च क्रमबद्धं श्रोतुमिच्छति; ततो हयग्रीवः हेतुपरम्परां प्रवर्तयति। दक्षयज्ञविघ्नः दक्षायण्याः प्रस्थानं च स्मार्यते; देवता ज्ञानानन्दरसरूपा मुनिभिः पूजिता वर्ण्यते। हिमालये गङ्गातटे शङ्करभक्तिः, योगेन देहत्यागः, हिमवत्कुले कन्याजननं च; नारदेन वार्ता, शङ्करसेवया ‘रुद्राणी’ इति नामनिर्देशः। तारकपीडिताः देवाः ब्रह्माणं शरणं यान्ति; ब्रह्मा तपः कृत्वा जनार्दनात् वरं लभते। ततः जगन्मोहिनी रूपप्रादुर्भावः, पुष्पबाण–इक्षुधनुर्लक्षणप्रदानं च; कर्मजन्यसृष्टिहेतुत्वं वरशक्तेः अव्यभिचारित्वं च पुनः प्रतिपाद्यते।
Shlokas
Verse 1
इति श्रीब्रह्माण्डमहापुराणे उत्तरभागे हयग्रीवागस्त्यसंवादे ललितोपाख्याने मोहिनीप्रादुर्भावमलकासुरवधो नाम दशमो ऽध्यायः समाप्तश्चोपोद्धातखण्डः / अगस्त्य उवाच कथं भण्डासुरो जातः कथं वा त्रिपुरांबिका / कथं बभञ्ज तं संख्ये तत्सर्वं वद विस्तरात्
इति श्रीब्रह्माण्डमहापुराणे उत्तरभागे हयग्रीवागस्त्यसंवादे ललितोपाख्याने मोहिनीप्रादुर्भावमलकासुरवधो नाम दशमोऽध्यायः समाप्तश्चोपोद्धातखण्डः । अगस्त्य उवाच—कथं भण्डासुरो जातः कथं वा त्रिपुराम्बिका । कथं बभञ्ज तं संख्ये तत्सर्वं वद विस्तरात् ॥
Verse 2
हयग्रीव उवाच पुरा दाक्षायणीं त्यक्त्वा पितुर्यज्ञविनाशनम्
हयग्रीव उवाच—पुरा दाक्षायणीं त्यक्त्वा पितुर्यज्ञविनाशनम् ॥
Verse 3
आत्मानमात्मना पश्यञ्ज्ञानानन्दरसात्मकः / उपास्यमानो मुनिभिरद्वन्द्वगुणलक्षणः
आत्मानं स्वात्मना पश्यन् ज्ञानानन्दरसात्मकः। मुनिभिरुपास्यमानोऽद्वन्द्वगुणलक्षणः॥
Verse 4
गङ्गाकूले हिमवतः पर्यन्ते प्रविवेश ह / सापि शङ्करमा राध्य चिरकालं मनस्विनी
गङ्गाकूले हिमवतः पर्यन्ते प्रविवेश ह। सापि शङ्करमाराध्य चिरकालं मनस्विनी॥
Verse 5
योगेन स्वां तनुं त्यक्त्वा सुतासीद्धिमभूभृतः
योगेन स्वां तनुं त्यक्त्वा सुतासीद्धिमभूभृतः॥
Verse 6
स शैलो नारदाच्छ्रुत्वा रुद्राणीति स्वकन्याकाम् / तस्य शुश्रूषणार्थाय स्थापयामास चान्तिके
स शैलो नारदाच्छ्रुत्वा रुद्राणीति स्वकन्याकाम्। तस्य शुश्रूषणार्थाय स्थापयामास चान्तिके॥
Verse 7
एतस्मिन्नन्तरे देवास्तारकेण हि पीडिताः / ब्रह्मणोक्ताः समाहूय मदनं चेदमब्रुवन्
एतस्मिन्नन्तरे देवास्तारकेण हि पीडिताः। ब्रह्मणोक्ताः समाहूय मदनं चेदमब्रुवन्॥
Verse 8
सर्गादौ भगवान्ब्रह्म सृजमानो ऽखिलाः प्रजाः / न निर्वृतिरभूत्तस्य कदाचिदपि मानसे / तपश्चचार सुचिरं मनोवाक्कायकर्मभिः
सर्गारम्भे भगवान् ब्रह्मा सर्वाः प्रजाः सृजन् अपि मनसि कदाचिदपि न निर्वृतिम् अवाप; तस्मात् स सुचिरं मनोवाक्कायकर्मभिः तपश्चकार।
Verse 9
ततः प्रसन्नो भगवान्सलक्ष्मीको जनार्दनः / वरेण च्छन्दयामास वरदः सर्वदेहिनाम्
ततः सलक्ष्मीको भगवान् जनार्दनः प्रसन्नः सन् सर्वदेहिनां वरदः वरेण तं च्छन्दयामास।
Verse 10
ब्रह्मोवाच / यदि तुष्टो ऽसि भगवन्ननायासेन वै जगत् / चराचरयुतं चैतत्सृजामि त्वत्प्रसादतः
ब्रह्मोवाच— भगवन् यदि त्वं तुष्टोऽसि, तव प्रसादतः अहं अनायासेन चराचरयुतं एतज्जगत् सृजामि।
Verse 11
एवमुक्तो विधात्रा तु महाल क्ष्मीमुदैक्षत / तदा प्रादुरभूस्त्वं हि जगन्मोहनरूपधृक्
एवम् उक्तो विधात्रा सन् महालक्ष्मीम् उदैक्षत; तदा त्वं जगन्मोहनरूपधृक् प्रादुरभूः।
Verse 12
तवायुधार्थं दत्तं च पुष्पबाणेक्षुकार्मुकम् / विजयत्वमजेयत्वं प्रादा त्प्रमुदितो हरिः
तव आयुधार्थं पुष्पबाण-इक्षुकार्मुकं दत्तम्; प्रमुदितो हरिः विजयत्वम् अजेयत्वं च प्रादात्।
Verse 13
असौ सृजति भूतानि कारणेन स्वकर्मणा / साक्षिभूतः स्वजनतो भवान्भजतु निर्वृन्तिम्
असौ स्वकर्मकारणेन भूतानि सृजति; स्वजनतोऽपि साक्षिभूतः सन् भवान् निर्वृतिं भजतु।
Verse 14
एष दत्तवरो ब्रह्मा त्वयि विन्यस्य तद्भरम् / मनसो निर्वृतिं प्राप्य वर्तते ऽद्यापि मन्मथ
एष दत्तवरो ब्रह्मा त्वयि तद्भारं विन्यस्य मनसो निर्वृतिं प्राप्य मन्मथ, अद्यापि वर्तते।
Verse 15
अमोघं बलवीर्यं ते न ते मोघः पराक्रमः
अमोघं ते बलवीर्यं; न ते पराक्रमो मोघः।
Verse 16
सुकुमाराण्यमोघानि कुसुमास्त्राणि ते सदा / ब्रह्मदत्तवरो ऽयं हि तारको नाम दानवः
सदा ते सुकुमाराण्यपि कुसुमास्त्राणि अमोघानि; ब्रह्मदत्तवरोऽयं हि तारको नाम दानवः।
Verse 17
बाधते सकलांल्लोकानस्मानपि विशेषतः / शिवपुत्रादृते ऽन्यत्र न भयं तस्य विद्यते
स सकलान् लोकान् बाधते, अस्मानपि विशेषतः; शिवपुत्रादृतेऽन्यत्र तस्य भयं न विद्यते।
Verse 18
त्वां विनास्मिन्महाकार्ये न कश्चित्प्रवदेदपि / स्वकराच्च भवेत्कार्यं भवतो नान्यतः क्वचित्
त्वां विना अस्मिन् महाकर्मणि न कश्चिदपि वक्तुं शक्नोति। कार्यं तव स्वहस्तादेव सिद्ध्यति, अन्यतः कदाचन न।
Verse 19
आत्म्यैक्यधयाननिरतः शिवो गौर्या समन्वितः / हिमाचलतले रम्ये वर्तते मुनिभिर्वृतः
आत्मैक्यध्याननिरतः शिवो गौर्या समन्वितः। हिमाचलतले रम्ये मुनिभिर्वृतो वर्तते॥
Verse 20
तं नियोजय गौर्यां तु जनिष्यति च तत्सुतः / ईषत्कार्यमिदं कृत्वा त्रायस्वास्मान्महाबल
तं गौर्यां नियोजय; तत्सुतश्च जनिष्यते। अल्पमिदं कार्यं कृत्वा, महाबल, अस्मान् त्राहि॥
Verse 21
एवमभ्यर्थितो देवैः स्तूयमानो मुहुर्मुहुः / जगामात्मविनाशाय यतो हिमवतस्तटम्
एवं देवैः प्रार्थितः स्तूयमानो मुहुर्मुहुः। स आत्मविनाशाय यतो हिमवतस्तटं जगाम॥
Verse 22
किमप्याराधयान्तं तु ध्यानसंमीलितेक्षणम् / ददर्शेशानमासीनं कुसुमषुरुदायुधः
किमपि आराधयन् तं ध्यानसंमीलितेक्षणम्। कुसुमेषुरुदायुधः ईशानम् आसीनं ददर्श॥
Verse 23
एतस्मिन्नन्तरे तत्र हिमवत्तनया शिवम् / आरिराधयिषुश्चा गाद्बिभ्राणा रूपमद्भुतम्
एतस्मिन्नन्तरे तत्र हिमवत्तनया शिवम् आरिराधयिषुः; सा अद्भुतरूपं बिभ्राणा तत्र जगाम।
Verse 24
समेत्य शम्भुं गिरिजां गन्धपुष्पोपहारकैः / शुश्रूषणपरां तत्र ददर्शातिबलः स्मरः
समेत्य शम्भुं गिरिजा गन्धपुष्पोपहारकैः; तत्र शुश्रूषणपरां तां स्मरोऽतिबलो ददर्श।
Verse 25
अदृश्यः सर्वभूतानान्नातिदूरे ऽस्य संस्थितः / सुमनोमार्गणैरग्र्यैस्स विव्याध महेश्वरम्
अदृश्यः सर्वभूतानां नातिदूरेऽस्य संस्थितः; स सुमनोमार्गणैरग्र्यैः महेश्वरं विव्याध।
Verse 26
विस्मृत्य स हि कार्याणि बाणविद्धो ऽन्तिके स्थिताम् / गौरीं विलोकयामास मन्मथाविष्टचेतनः
विस्मृत्य स हि कार्याणि बाणविद्धोऽन्तिके स्थिताम्; गौरीं विलोकयामास मन्मथाविष्टचेतनः।
Verse 27
धृतिमालंब्य तु पुनः किमेतदिति चिन्तयन् / ददर्शाग्रे तु सन्नद्धं मन्मथं कुसुमायुधम्
धृतिमालम्ब्य तु पुनः किमेतदिति चिन्तयन्; ददर्शाग्रे तु सन्नद्धं मन्मथं कुसुमायुधम्।
Verse 28
तं दृष्ट्वा कुपितः शूली त्रैलोक्यदहनक्षमः / तार्तीयं चक्षुरुन्मील्य ददाह मकरध्वजम्
तं दृष्ट्वा कुपितः शूली त्रैलोक्यदहनक्षमः। तृतीयं चक्षुरुन्मील्य ददाह मकरध्वजम्॥
Verse 29
शिवेनैवमवज्ञाता दुःखिता शैलकन्यका / अनुज्ञया ततः पित्रोस्तपः कर्तुमगाद्वनम्
शिवेनैवमवज्ञाता दुःखिता शैलकन्यका। अनुज्ञया ततः पित्रोस्तपः कर्तुमगाद्वनम्॥
Verse 30
अथ तद्भस्म संवीक्ष्य चित्रकर्मा गणेश्वरः / तद्भस्मना तु पुरुषं चित्राकारं चकार सः
अथ तद्भस्म संवीक्ष्य चित्रकर्मा गणेश्वरः। तद्भस्मना तु पुरुषं चित्राकारं चकार सः॥
Verse 31
तं विचित्रतनुं रुद्रो ददर्शाग्रे तु पूरुषम् / तत्क्षणाज्जात जीवो ऽभून्मूर्तिमानिव मन्मथः / महाबलो ऽतितेजस्वी मध्याह्नार्कसमप्रभः
तं विचित्रतनुं रुद्रो ददर्शाग्रे तु पूरुषम्। तत्क्षणाज्जातजीवोऽभून्मूर्तिमानिव मन्मथः॥ महाबलोऽतितेजस्वी मध्याह्नार्कसमप्रभः॥
Verse 32
तं चित्रकर्मा बाहुभ्यां समालिङ्ग्य मुदान्वितः / स्तुहि वाल महादेवं स तु सर्वार्थसिद्धिदः
तं चित्रकर्मा बाहुभ्यां समालिङ्ग्य मुदान्वितः। स्तुहि वत्स महादेवं स तु सर्वार्थसिद्धिदः॥
Verse 33
इत्युक्त्वा शतरुद्रीयमुपादिशदमेयधीः / ननाम शतशो रुद्रं शतरुद्रियमाजपन्
इत्युक्त्वा शतरुद्रीयमुपादिशदमेयधीः । ननाम शतशो रुद्रं शतरुद्रियमाजपन् ॥
Verse 34
ततः प्रसन्नो भगवान्महादेवो वृषध्वजः / वरेण च्छन्दयामास वरं वव्रे स बालकः
ततः प्रसन्नो भगवान्महादेवो वृषध्वजः । वरेण च्छन्दयामास वरं वव्रे स बालकः ॥
Verse 35
प्रतिद्वन्द्विबलार्थं तु मद्बलेनोपयोक्ष्यति / तदस्त्रशस्त्रमुख्यानि वृथा कुर्वन्तु नो मम
प्रतिद्वन्द्विबलार्थं तु मद्बलेनोपयोक्ष्यति । तदस्त्रशस्त्रमुख्यानि वृथा कुर्वन्तु नो मम ॥
Verse 36
तथेति तत्प्रतिश्रुत्य विचार्य किमपि प्रभुः / षष्टिवर्षसहस्राणि राज्यमस्मै ददौ पुनः
तथेति तत्प्रतिश्रुत्य विचार्य किमपि प्रभुः । षष्टिवर्षसहस्राणि राज्यमस्मै ददौ पुनः ॥
Verse 37
एतद्दृष्ट्वा तु चरितं धाता भण्डिति भण्डिति / यदुवाच ततो नाम्ना भण्डो लोकेषु कथ्यते
एतद्दृष्ट्वा तु चरितं धाता भण्डिति भण्डिति । यदुवाच ततो नाम्ना भण्डो लोकेषु कथ्यते ॥
Verse 38
इति दत्त्वा वरं तस्मै सर्वैर्मुनिगणैर्वृतः / दत्त्वास्त्राणि च शस्त्राणि तत्रैवान्तरधाच्च सः
इति तस्मै वरं दत्त्वा सर्वैर्मुनिगणैर्वृतः । दत्त्वा चास्त्राणि शस्त्राणि तत्रैवान्तरधाच्च सः ॥
Frequently Asked Questions
Agastya asks how Bhaṇḍāsura originated and how Tripurāmbikā defeated him; the chapter begins the etiological chain that links earlier Śaiva episodes (Dakṣa-yajña disruption), tapas/boon mechanics, and divine manifestations (Mohinī) to the later Bhaṇḍa narrative.
Mohinī appears as a “world-enchanting” form (jagan-mohana-rūpa) and the floral weapon-set signals Śākta symbolic warfare: conquest through attraction, mind, and subtle force—an anticipatory code for Lalitā’s theology rather than a purely martial inventory.
From the sampled material it functions primarily as origin-causality (nidāna) rather than a full vaṃśa catalog: it names key agents and settings (Himavat, Nārada, Rudrāṇī designation) that contextualize later genealogical or mythic developments.